1958 ve 1963 Irak Askeri Darbeleri Karşısında Türk Dış Politikası

Yıl 2026, Sayı: 71, 270 - 282, 25.03.2026

Alpaslan Öztürkci

https://doi.org/10.53568/yyusbed.1850814

https://izlik.org/JA63LH54XX

Öz

Türkiye’nin güney sınırlarının güvenliği cumhuriyetin kuruluşundan itibaren Türk dış politikasının değişmeyen gündem başlıklarından biri oldu. Atatürk döneminde daha çok statükocu bir yaklaşımla sağlanan güvenlik, süreç içinde değişen bölgesel ve küresel gelişmeler bağlı olarak farklı araçlarla temin edilmeye çalışılmıştır. Bu çalışmayla Türkiye’nin sınır güvenliği açısından kritik bir kesiti işaret eden 1958-1963 yılları arasında güney komşusu Irak’ta meydana gelen iki askeri darbe karşısında geliştirdiği politikaları tarihsel ve karşılaştırmalı perspektiften ele almaktadır. Türkiye, Abdülkerim Kasım darbesine (1958) reaktif, Abdüselam Arif darbesine (1963) karşı ise uzlaşmacı iki farklı tepki gösterdi. Türk dış politikasındaki paradoksal yaklaşım sadece Menderes ve İnönü hükümetlerinin Orta Doğu politikalarındaki paradigma farklılığından kaynaklanmıyordu. Bunun yanında Türk dış politikası, Soğuk Savaş’tan, ABD’ye duyulan güvensizlikten, Irak’ta yönetimi ele geçiren darbecilerin komünistlerle ilişkilerinden ve ideolojik pozisyonlarından etkilendi. Çalışmada, bu dinamiklerin etkisiyle hükümetler farklı siyasal yöntemlere başvursalar da her iki darbe karşısında da Türk dış politikasının, ülkenin egemenliğini ve toprak bütünlüğünü koruma siyasal hedefini göre şekillendiği gösterilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Türk Dış Politikası , 1958 Irak Askeri Darbesi , 1963 Irak Askeri Darbesi , Soğuk Savaş , Sınır Güvenliği.

Turkish Foreign Policy In The Face Of The Iraqi Military Coups In 1958 And 1963

https://izlik.org/JA63LH54XX

Öz

The security of Turkey's southern borders has been a constant agenda item in Turkish foreign policy since the founding of the Republic. Security, which was largely ensured through a status quo approach during the Atatürk era, has been sought through different means in response to changing regional and global developments. This study examines, from a historical and comparative perspective, the policies Turkey developed in response to two military coups in its southern neighbor Iraq between 1958 and 1963, a period marking a critical juncture for Turkey's border security. Turkey responded to the Abdel Karim Qasim coup (1958) with a reactive response, and to the Abdel Salam Arif coup (1963) with a conciliatory one. This paradoxical approach to foreign policy did not stem solely from a paradigm shift in Middle Eastern policies under the governments of Menderes and İnönü. Turkish foreign policy was also influenced by the Cold War, distrust of the US, the coup leaders' relations with communists, and their ideological positions. Despite the governments' resorting to different political methods due to the impact of these dynamics, the study shows that Turkish foreign policy was ultimately shaped by the political goal of protecting the country's sovereignty and territorial integrity in the face of both coups.

Anahtar Kelimeler

1958 Iraqi Military Coup , Turkish Foreing Policy , 1963 Iraqi Milatary Coup , Cold War

Kaynakça

• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı – Cumhuriyet Arşivi (BCA)
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı. (1952, 11 Ekim). Cumhuriyet Arşivi (BCA), 030.01/102.637.9.
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı. (1954, 12 Şubat). Cumhuriyet Arşivi (BCA), 030.01/104.647.13.
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı. (1956, 9 Kasım). Cumhuriyet Arşivi (BCA), 030.01/35.215.13.
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı. (1958, 23 Ağustos). Cumhuriyet Arşivi (BCA), 030.01/69.434.15.
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı. (1959, 30 Ağustos). Cumhuriyet Arşivi (BCA), 030.01/69.438.9.
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı. (1962, 28 Mart). Cumhuriyet Arşivi (BCA), 030.01/63.389.2.
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı. (1958, 31 Temmuz). Türk Diplomatik Arşivi (TDA), 533/8339.57916.2.
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı. (1958, 15 Temmuz). Türk Diplomatik Arşivi (TDA), 533/8326.56629.1.
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı. (1958, 21 Temmuz). Türk Diplomatik Arşivi (TDA), 533/88000.320710.37.
• Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1958, 26 Temmuz). Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi (Devre 11, Cilt 4).
• Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1958, 21 Ağustos). Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi (Devre 11, Cilt 4).
• Cumhuriyet Senatosu. (1963, 17 Ocak). Cumhuriyet Senatosu Tutanak Dergisi (29. Birleşim, Oturum 1, ss. 58–67).
• Türkiye Büyük Millet Meclisi. (2013). Hükümetler programları ve genel kurul görüşmeleri (20 Kasım 1961–27 Ekim 1965) (Cilt 3). TBMM Basımevi.
• Al-Qazazz, A. (1967). Military regimes and political stability in Egypt, Iraq and Syria. Berkeley Journal of Sociology, 12,44–54.
• Aydemir, Ş. S. (2014). Menderes’in dramı. Remzi Kitabevi.
• Aytul, T. (1963). “Kerkük’te Türkleri Katleden Cenabı Asıldı”, Milliyet, 13 Şubat 1963, s.1.
• Bardakçı, M. (2005).”Kerkük Katliamlarını Irak’a Ayıp Olur Diye Daha Önce Sansür Ederdik”, Hürriyet, 30 Ocak 2005, s.5.
• Be’eri, E. (1982). The waning of the military coup in Arab politics. Middle East Studies, 18 (1), 69–81.
• Cleveland, W. L. (2008). Modern Orta Doğu tarihi (Çev. M. Harmancı). Agora Kitaplığı.
• Davidson, R. H. (1960). Where is the Middle East?, Foreign Affairs, 38(4), 665–675.
• Dawisha, A. (2002). Footprints in the sand: Redefinition of identity in Iraq’s foreign policy. S. Telhami & M. Barnett (Ed.),Identity and foreign policy in the Middle East. Cornell University Press.
• Erhan, Ç. (2002). ABD ve NATO’yla ilişkiler. B. Oran (Ed.), Türk dış politikası 1919–1980 (Cilt 1, ss. 522–575). İletişim Yayınları.
• Goldschmidt, A., & Davidson, L. (2005). Kısa Orta Doğu tarihi (Çev. A. Güler). Ufuk Matbaası.
• Güney, A. (2005). An anatomy of the transformation of the US–Turkish alliance. Turkish Studies, 6(3), 341–359.
• Halliday, F. (2005). The Middle East in international relations: power, politics and ideology. Cambridge University Press.
• Hourani, A. (2014). Arap halkları tarihi (Çev. Y. Alagon). İletişim Yayınları.
• Kissinger, H. (2018). Diplomasi (Çev. İ. H. Kurt). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Maity, A. B. (1954). The problem of Turkish straits. The Indian Journal of Political Science, 15(2), 134–152.
• Öztin, T. (1963). Irak’tan Geliyorum, Hürriyet, 16 Şubat 1963, s. 1-7.
• Öztürkci, A. (2017). Soğuk Savaş’ın 1950’li yıllarda Orta Doğu’daki askerî darbelere etkileri. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 17(34), 373-394.
• Pehlivanoğlu, Ö. (2004). Ortadoğu ve Türkiye. Kastaş Yayınları.
• Sağlamer, K. (1963a). Arap Milliyetçiliği ve Irak, Cumhuriyet, 11 Şubat 1963, s.1,5
• Sağlamer, K. (1963b). Kasım ve Üç Arkadaşı Dün Sabah Yakalandı, kurşuna Dizildi, Cumhuriyet, 10 Şubat 1963, s. 1,7.
• Sağlamer, K. (1963c). Irak’ta Hava Kuvvetleri, Cumhuriyet, 9 Şubat 1963, s. 1,5.
• Simon, S. R. (1974). The Hashemite conspiracy: Hashemite unity attempts, 1921–1958. International Journal of Middle East Studies, 5(3), 314–327.
• Ülman, H. (1958). Ortadoğu buhranı. Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 13(4), 232–261.
• Cumhuriyet. (1958 Temmuz 15). Irak’ta Çıkan İsyan.
• Cumhuriyet. (1958 Temmuz 15). Bağdat Paktının İstanbul Konferansı Yarın Açılıyor.
• Cumhuriyet. (1958 Temmuz 18). Hudutlarımızda Sovyet ve Bulgar Manevraları.
• Cumhuriyet. (1958, 15 Temmuz). Irak’ta dün sabaha karşı ihtilal oldu.
• Cumhuriyet. (1958, 16 Temmuz). Amerika dün Lübnan’a asker çıkardı.
• Cumhuriyet. (1958, 18 Temmuz). İngiltere dün Lübnan’a asker indirdi.
• Cumhuriyet. (1958, 31 Temmuz). Türkiye yeni Irak hükümetini tanıyor.
• Cumhuriyet. (1963 15 Şubat). Kerkük Katliamında Öldürülen 120 Türk’ten 41’i Diri Diri Gömülmüş.
• Cumhuriyet. (1963 Şubat 10). 8 Devlet Yeni Irak İdaresini Tanıdı.
• Cumhuriyet. (1963 Şubat 10). Kasım’ın Son Demeci.
• Cumhuriyet. (1963 Şubat 12). Yeni Irak Hükümeti Kızılları Temizliyor.
• Cumhuriyet. (1963 Şubat 12). Yeni Irak İdaresini Dün Tanıdık.
• Cumhuriyet. (1963 Şubat 16). Irak İhtilali Nasıl Yapıldı.
• Cumhuriyet. (1963 Şubat 9). I. No.lu Tebliğ.
• Cumhuriyet. (1963 Şubat 9). Irak’ta Hava Ordusu Dün İktidarı Devirdi.
• Hürriyet. (1963 Şubat 10). Kasım Kurşuna Dizildi.
• Hürriyet. (1963 Şubat 14). Irak’ta Bir Garnizon Ayaklandı.
• Hürriyet. (1963 Şubat 9). Başbakan ve Kabine.
• Hürriyet. (1963 Şubat 9). İnönü Bu İşte Nasır’ın Parmağı Var Diyor.
• Hürriyet. (1963, 9 Şubat). Irak’ta ihtilal, Kasım öldürüldü.
• Milliyet (1979 Temmuz 18). El Bekr Nasıl İktidara Gelmişti.
• Milliyet. (1958 Temmuz 15). Irak’ta Hükümet Darbesi.
• Milliyet. (1963 11 Şubat). Irak’ta Dünden İtibaren Sükûnet Temin Edildi.
• Milliyet. (1963 13 Şubat). Kerkük’te Türkleri Katleden Cenabi Asıldı.
• Milliyet. (1963 Şubat 10). Erkin Meclise Bilgi Verdi.
• Milliyet. (1963 Şubat 10). Iraklı Öğrenciler İhtilali Tasvip Etti.
• Milliyet. (1963 Şubat 16). Kerkük Türkleri İhtilali Destekliyor.
• Son Posta. (1954 Şubat 26). Necip İktidardan Düşürüldü.
• Vatan. (1954 25 Şubat). Prof. Köprülü Dış Siyasetimize Dair Geniş İzahat Verdi.
• Vatan. (1963 Mart 27). Mısır’da Cumhurbaşkanlığı Salahiyetini Abdülnasır Aldı.