ŞANLIURFA’DA KIRSAL MİMARİ ÖRNEĞİ: GAZİBEY KONAĞI (KÖY ODASI)

Öz

Anadolu kırsalında birçok köyde bulunan köy odaları, hem köy halkının hem de yolcuların ortak kullanımına açık önemli sosyal mekânlardır. Bu yapılar; köy meselelerinin görüşüldüğü, düğün, nişan ve taziye gibi organizasyonların planlandığı, erkek eğlencelerinin düzenlendiği ve misafirlerin ağırlandığı çok işlevli alanlar olarak öne çıkmaktadır. Günümüzde büyük ölçüde işlevini yitiren köy odaları, Anadolu’nun yeterince incelenmemiş kültürel miras unsurlarından biridir. Bu çalışmada, Şanlıurfa ili Karaköprü ilçesine bağlı Gazibey Köyü’nde, 248 parselde yer alan ve “Gazibey Konağı” olarak bilinen köy odası incelenmiştir. Osmanlı Devleti’nin geç dönemine tarihlenen yapı, giriş cephesindeki kitâbeye göre H. 1298 / M. 1877 yılında inşa edilmiştir. 6 Şubat 2023 depreminde ağır hasar gören yapı günümüzde kullanılmamaktadır. Dikdörtgen planlı olan yapı, divan ve aralık bölümlerinden oluşmakta olup düz dam örtü sistemi ile inşa edilmiştir. Yapının duvar yüzeylerinde bitkisel karakterli kalemişi süslemeler ile misafirler tarafından yazıldığı anlaşılan sülüs hat örnekleri yer almaktadır. Okunabilen yazıların çevirileri yapılarak yapının sosyal kullanımına dair önemli veriler elde edilmiştir. Ayrıca yapıda bulunan mihrap, mekânın zaman zaman mescit olarak da kullanıldığını göstermektedir. Çalışmada Gazibey Köy Odası; tarihsel süreç, mimari özellikler ve süsleme unsurları açısından değerlendirilmiş; çizim ve Fotoğraf:larla desteklenerek detaylı biçimde tanıtılmıştır. Bu bağlamda, Şanlıurfa kırsalındaki köy odalarının mimari karakteri ile sosyal ve kültürel yaşamdaki yeri ortaya konulmuştur. Sonuç olarak, Gazibey Köy Odası, Şanlıurfa halk yaşamının mekânsal ve estetik izlerini yansıtan önemli bir kültürel miras örneğidir. Yapıda toplumsal işlevin mimari ve estetik kaygıların önüne geçtiği, kalemişi süslemelerdeki işçilik düzeyinden anlaşılmaktadır. Bununla birlikte, yapı hem kendine özgü özellikler taşımakta hem de Anadolu’daki diğer köy odaları ile kompozisyon açısından benzerlik göstermektedir. Bu çalışma, unutulmaya yüz tutmuş köy odalarına dikkat çekerek bu kültürel mirasın korunması ve yaşatılması gerekliliğini vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Şanlıurfa
• Kırsal
• Mimari
• Gazibey
• Köy Odası.
• Gedemeç
• Divan

A RURAL ARCHITECTURAL EXAMPLE IN ŞANLIURFA: GAZİBEY MANSION (VILLAGE CHAMBER)

Öz

Village chambers, commonly found in rural settlements across Anatolia, are important communal spaces used both by villagers and travelers. These structures function as multifunctional venues where village affairs are discussed, decisions regarding weddings, engagements, and funerals are made, social gatherings are held, and guests are accommodated. Although they have largely lost their function today, village chambers constitute an understudied component of Anatolian cultural heritage. This study examines the village chamber known as the “Gazibey Mansion,” located on parcel 248 in Gazibey Village, Karaköprü District of Şanlıurfa Province. According to the inscription on its entrance façade, the structure dates back to the late Ottoman period and was built in 1298 AH / 1877 AD. Severely damaged during the February 6, 2023 earthquake, the building is no longer in use. The structure has a rectangular plan consisting of a main hall (divan) and an antechamber (aralık), and it is covered with a flat roof system. The interior walls feature vegetal-style painted decorations as well as inscriptions in thuluth script, believed to have been written by guests. The readable inscriptions have been translated, providing valuable insights into the social use of the space. Additionally, the presence of a mihrab indicates that the chamber was occasionally used as a small mosque. In this study, the Gazibey Village Chamber is analyzed in terms of its historical background, architectural characteristics, and decorative features, supported by drawings and photographs. The research highlights the distinctive architectural qualities of rural village chambers in Şanlıurfa and their role in social and cultural life. In conclusion, the Gazibey Village Chamber represents an important example of cultural heritage reflecting the spatial and aesthetic aspects of local life in Şanlıurfa. The structure demonstrates that social function was prioritized over architectural and decorative refinement, as evidenced by the modest craftsmanship of the painted decorations. Nevertheless, it exhibits both unique characteristics and similarities with other village chambers across Anatolia. This study emphasizes the importance of preserving and raising awareness of such neglected cultural heritage elements.

Anahtar Kelimeler

• Şanlıurfa
• Rural Area
• Architecture
• Gazibey
• Village Chamber.
• gedemec
• Divan

Kaynakça

1. Abdurrezzak, A. O. (2015). Yaygın Eğitim Bağlamında Sosyo-Kültürel İşlevleri Açısından Köy Odaları: Kastamonu Örneği. Avrasya Uluslararası Araştırmaları Dergisi, 4/7, 33-47.
2. Aksakal, E. (2019). Türk Kültüründe Eril Mekân Örneği; Köy Odaları. Folklor/Edebiyat, 25/98, 291-307.
3. Arık, R. (1988). Batılılaşma Dönemi Anadolu Tasvir Sanatı. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
4. Aslanapa, O. (2007). Osmanlı Devri Mimarisi. İstanbul: İnkılap Kitâbevi.
5. Atasoy, N. (1989). İbrahim Paşa Sarayı. İstanbul: TBMM Milli Saraylar Yayınları.
6. Bayhan, A.A. & Salman, F. (2015). Çankırı/Atkaracalar’daki Mimarî Eserler: Köy Odaları ve Evler. Prof. Dr. Selçuk Mülayim’e Armağan, (A. Doğanay, Ed.), 113-131, İstanbul: Lale Yayıncılık.
7. Bulut, M. (2017). Sivas İlbeyli Köy Odaları. MUTAD, IV (1), 13-32. Çavdar, A. Ç. & Sürdem, Ş. S. (2025). Gümüşhane İli Kültürel Mirası: Sarıçiçek Köy Odaları. Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 11/24, 277-295.
8. Çınar, K. (1991). Konya Ovası Köy Yerleşmelerinde Misafirhaneler (Köy Odası). Türk Halk Mimarisi Sempozyumu Bildirileri., 57-71. Ankara: Kültür Bakanlığı Halk Kültürünü Araştırma Dairesi Başkanlığı

9. Çoruhlu, Y. (2019). Türk Mitolojisinin Ana Hatları. İstanbul: Kabalcı Yayınları. Ebû Abdullah Muhammed İbn Batûta Tânci. (2000). İbni Batuta Seyahatnamesi. (A. Sait Aykut, Çev.), 1, İstanbul: YKY Yayınları.
10. Ersoy, G. A. (2018). Yozgat Merkez Osmanpaşa Bucağı Köylerindeki Köy Odaları. [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi] Ankara Gazi Üniversitesi.
11. Eyice, S. (1981). XVIII. yüzyılda Türk sanatı ve Türk mimarisinde Avrupa Neo-Klasik üslubu. Sanat Tarihi Yıllığı, 9 (10), 163-190.
12. Görgünay Kırzıoğlu, N. (1995). Altaylardan Tuna Boyuna Türk Dünyasında Ortak Motifler. Ankara: Türk Kültür ve Sanatları Ortak Yönetimi.
13. Gündoğdu, O. & Gündoğdu E. (2024). Sorgun Aşağıkarahacılı Köyü: Ese Ünal Köy Odası. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 14/3,1079-1093.
14. Gürsoy, E. (2022). Süslemeli Bir Köy Odası: Selçikler Kasabası Hacıların Odası. Millî Folklor, 13, 172-181.
15. Horvath, B. (2010). Anadolu 1913, (T. Demirkan, Çev.), Ankara: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
16. Karpuz, H. (2000). Konya Köy Odalarının Kültür ve Sanat Değeri. Emin Bilgiç Hatıra Kitabı, İstanbul: Ircıca Yayınları.
17. Karpuz, H. (2021). Anadolu Köy Odalarından Örnekler. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
18. Kılıç, M. (2024). Birgi Köy Odaları Vakıfları (XVIII.-XX. Yüzyıllar). Cihannüma Tarih Ve Coğrafya Araştırmaları Dergisi, X/2, 145-165.
19. Koşan, D. (2025). Çorum’da 20.Yüzyılda Aynı Atölyede Yetişen Yapı (Cami ve Türbe) Sanatçıları (Sıvacılar ve Nakkaşlar) ve Eserleri. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 17(39), 154-180.
20. Kürkçüoğlu, A. C. (2024). Şanlıurfa Mimarisinde Taş Süsleme, Ankara: ŞURKAV Vakfı Yayınları.
21. Naldan, F. (2020). Erzincan-Çayırlı İlçesi Başköy Köy Odaları. Millî Folklor, 126, 249-263.
22. Numan, İ. (1981). Çankırı’da Yaran Sohbetleri ve Sohbet Odaları. Vakıflar Dergisi, 13, 591-633.
23. Ögel, B. (1993). Türk Mitolojisi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
24. Öney, G. (1968). Anadolu Selçuklu Sanatında Hayat Ağacı Motifi. Belleten, XXXII/ 125, 25-36..
25. Öney, G. (1968). Artuklu Devrinden Bir Hayat Ağacı Kabartması. Vakıflar Dergisi, 7, 117-120.
26. Öney, G. (1976). Selçuklu Mimarisinde Figürlü Kabartma ve Heykel. Sanat Dünyamız, 6, 8.
27. Öney, G. (1992). Anadolu Selçuklu Mimari Süslemesi ve El Sanatları. Ankara: Türkiye İş Bankası Yayınları.
28. Özcan Balkır, B. (2021). Çankırı Merkez İlçe Köy Odaları. Ortaçağ Ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları XXIII, (G. Yılmaz Vd., Ed.), 472-493. Edirne: Trakya Üniversitesi E. Yayınları.
29. Özdeğer, O. M. (2019). Sivas İlbeyli Köylerinde Köy Odaları, [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi,] Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi.
30. Özhancı, E. & Yılmaz, H. (2017). Köy Ölçeğinde Yerel Değerler ve Kırsal Alan Kimliği Analizi: Bayburt Örneği, OPUS, Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 7/13, 927-964.
31. Özkan, A. (2012). Geçmişten Günümüze Konya İli Akören İlçesinde Bulunan Köy Odaları. KMÜ Sosyal Ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 14/22, 1-4.
32. Sağıroğlu Arslan, A. (2017). Osmanlı Batılılaşma Dönemi Duvar Resimleri. İstanbul: Kitâbevi Yayınları.
33. Sağıroğlu Arslan, A. (2024). Türk Halk Mimarisinin Eril Mekanları: Köy Odalarından Örnekler. 26. Uluslararası Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları, (C. Ülkü, Ed.). 38-72, Mersin: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayını.
34. Şahin, M. (2016). Erzincan İli, Çayırlı İlçesi Yaylakent Köyü’nde Bilinmeyen Bir Köy Odası. Uluslararası Erzincan Sempozyumu, 2/ 28, 279-294.
35. Tay, L. (2016). Türk Halk Mimarisinin Kamusal Yansıması Olarak Akseki Köy Odaları. Cappadocia Journal Of History And Social Sciences, 7,118-141.
36. Tay, L. (2018). Gülşehir-Gümüşkent Köy Odası. III. Uluslararası Akdeniz Sanat Sempozyumu, Kültürel Mirasın Korunması Ve Yaşatılması Bildirileri, 244-252.
37. Tay, L. (2019). Korkuteli-Akyar Köy Odaları. Antalya’da Türk-İslam Medeniyeti İzleri, (B. Koçakoğlu Vd., Ed.), 600-615. Konya: Palet Yayınları.
38. Uslu Bülbül, Z. (2024). Konya/Hüyük Budak Köyündeki Köy Odalarının Mekânsal Ve Kültürel Açıdan İncelenmesi, TÜBA-KED, 29, 127-146.
39. Ünalan, Ö. (2021). Bayburt Mahalle Odalarının Folklorik Açıdan İncelenmesi, Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7/1, 221-232.
40. Yakıcı, A. (2010). Somut Olmayan Kültürel Mirasın Somut Mekânı: Konya Köy Odaları. Millî Folklor, 22/ 87, 94-100.
41. Yazar, T. & Çelemoğlu, Ş. (2022). “Sivas-Söğütcük Köy Odası Ve Duvar Resimleri”, Sanat Tarihi Dergisi, 31/2, 905-945.
42. Yılmaz, F. (1995). XVI. Yüzyılda Edremit Kazası, [Yayınlanmamış Doktora Tezi], Ege Üniversitesi.