Ahlat Müzesi’nde Bulunan Saltuklu Meliki Nâsırüddin Muhammed’e Ait Bir Sikkede Türk Kültürel İmgeleri

Öz

Bu çalışma, Ahlat Müzesi envanterinde bulunan Saltuklu Meliki Nâsırüddin Muhammed’e ait bir sikkeyi sanat tarihi disiplini çerçevesinde irdelemeyi amaçlamaktadır. İncelenen sikke, Türk-İslam devletlerinin figürlü sikke geleneği içerisinde Türk kültürel imgelerini yansıtması bakımından dikkat çekici bir örnek oluşturmaktadır. Sikkenin ön yüzünde yer alan, geriye doğru dönerek ok atan süvari tasviri, erken dönem Türk avcılık pratikleri ve savaş stratejileriyle ilişkilendirilen önemli bir ikonografik motif olarak ele alınmaktadır. Bu betimlemeyi hem bir av sahnesi hem de idealize edilmiş bir Türk savaşçı tipinin temsili olarak nitelendirilmektedir. Figürdeki yüz hatları, başlık ve örgülü saç biçimi gibi unsurlar, Türk kimliğini yansıtmaktadır. Ayrıca atın düğümlü kuyruğu, bozkır kültürü ve savaş sembolizmi ile ilişkilendirilmektedir. Sikkenin arka yüzünde yer alan yazılar ise siyasî hiyerarşi, tabiiyet ilişkileri ve meşruiyet anlayışı çerçevesinde değerlendirilmektedir. Bu yönleriyle sikke, Orta Asya Türk kültürüne ait unsurların Anadolu’daki sürekliliğini gösteren bir nümizmatik belge hüviyetindedir.

Anahtar Kelimeler

• Saltuklu
• Nâsırüddin Muhammed
• Sikke
• Orta Asya
• Türk

Turkish Cultural Imagery on a Coin Belonging to Saltuklu Melik Nâsırüddin Muhammed Found in the Ahlat Museum

Öz

This study aims to examine a coin belonging to the Saltukid ruler Nasir al-Din Muhammad, held in the collection of the Ahlat Museum, within the framework of art history. The coin under examination constitutes a notable example in the tradition of figurative coinage of Turkic-Islamic states, insofar as it reflects Turkic cultural imagery. The depiction on the obverse of a horseman turning backwards to shoot an arrow is treated as a significant iconographic motif associated with early-period Turkish hunting practices and war strategies. This depiction is characterised both as a hunting scene and as a representation of an idealised type of Turkish warrior. Elements such as the facial features, headdress and braided hair style in the figure reflect Turkish identity. Furthermore, the horse’s knotted tail is associated with steppe culture and war symbolism. The inscriptions on the reverse of the coin are interpreted within the framework of political hierarchy, subjection relationships and the concept of legitimacy. In these respects, the coin serves as a numismatic document demonstrating the continuity of elements of Central Asian Turkic culture in Anatolia.

Anahtar Kelimeler

• Saltukid
• Nâsırüddin Muhammed
• Coin
• Central Asia
• Turkish

Kaynakça

1. Alptekin, C. (1985). Saltuklu sikkeleri. Edebiyat ve Beşeri Bilimler Dergisi, 13, 293-296.
2. Apaydın, H. (2020). Osmanlı savaş tarihçiliğinden tasvirli bir kesit: Tarih-i Feth-i Yemen minyatürleri. İstanbul: Hiper Yayın.
3. Artuk, İ., & Artuk, C. (1971). İstanbul Arkeoloji Müzeleri teşhirdeki İslâmî sikkeler kataloğu (C. 1). İstanbul: Millî Eğitim Basımevi.
4. Baş, G., & Gül, M. (2020). Bitlis’te figürlü bir taş kabartma üzerine incelemeler. İçinde E. Çalış & R. Yelen (Ed.), Sanat ve kültür tarihi araştırmaları (s. 110-129). İstanbul: Hiper Yayın.
5. Bayram Kalkan, G. (2024). Orduların Başında Bir Saltuklu Melikesi: Mama Hatun. Ahbar, (1), 12-18.
6. Bombaci, A. (1959). Summary report on the Italian Archaeological Mission in Afghanistan: Introduction to the excavations at Ghazni. East and West, 10(1/2), 3-22.
7. Bozer, R., & Çeken, M. (2016). Anadolu Selçuklu Çağı mirası: Müze eserleri (C. 1). Ankara: Arkadaş Basım.
8. Butak, B. (1947). XI-XIII. yüzyıllarda resimli Türk paraları. İstanbul: Pulhan Matbaası.

9. Çardak, R., & Eroğlu, A. A. (2025). Uygur Dönemi Resim Sanatı ve Türk Minyatür Sanatına Etkisi. Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. (36), 1021-1044
10. Çetin, K. (2014). Selçuklu medeniyeti tarihi. S. Güden (Ed.), İzmir: Yitik Hazine Yayınları.
11. Çoruhlu, Y. (2016). “Türk atışı”-Türk sanatı’nda geriye dönerek ok atma teması. Türk Dünyası Araştırmaları, 113(222), 9-36.
12. Çoruhlu, Y. (2019). Türk sanatında hayvan sembolizmi (C. 2). İstanbul: Ötüken.
13. Demir Tosunoğlu, E. (2021). Selçuklu dönemi insan figürlü çini tasvirlere yansıyan erkek başlıkları. Sanat ve İnsan Dergisi, 5(2), 520-532.
14. Gülensoy, B. (1997). Kaya-Duvar Resimleri, Fresk ve Balballarda Eski Türk Tipi Figürler. Erdem, 9(27), 1111-1118.
15. Gürbüz, O. (2002). Saltuklular (Doktora Tezi). Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
16. Erdal, O., (2023). Kültürel İfadelerin Arayışında: Selçuklu Seramik Sanatında Form ve Süsleme, Konya Sanat Dergisi, 6, 69-83.
17. Erdem, İ. (2002). Doğu Anadolu Türk devletleri. İçinde H. C. Güzel & A. Birinci (Ed.), Genel Türk tarihi (C. 4, s. 77-149), Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
18. Eravşar, O., & Karpuz, H. (2014). Büyük Selçuklu mirası. (C. 1). İstanbul: Kristal Matbaacılık.
19. Esin, E. (2006). Türklerde maddi kültürün oluşumu. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
20. Hassanein, İ. (2015). Memlûklu maden sanatında Selçuklu etkileri (Doktora Tezi), İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
21. İbekeyeva, S. (2015). Göktür Devri Kazakistan Kaya Resimleri. (Doktora Tezi). İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Soyal Bilimler Enstitüsü.
22. İzmirlier, Y. (2024). Saltuklu Beyliği paraları = Saltuqid coins. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
23. Jisl, L. (1963). Kül-Tegin anıtında 1958’de yapılan arkeoloji araştırmalarının sonuçları. Belleten, 27(107), 387-410.
24. Kansoy, U. (2021). Türk atışı veya galatı meşhur Part atışı I: Eski Çağlarda Türk atışı. Türkiyat Mecmuası, 31(2), 711-774.
25. Karagülle, E., & Koç, M. C. (2020). Osmanlı Devleti’nde menzil okçuluğu. Dünya Sağlık ve Tabiat Bilimleri Dergisi, 3(2), 96-110
26. Kayabaşı, O. A. (2022). Güney Batı Toroslarda saç motifli mezar taşları: Muğla, Denizli örneği. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 4(8), 661-670.
27. Kayhan, H. (2018). Anadolu’nun fethinde görev alan Selçuklu komutanlarından Saltuk Bey hakkında. Vakanüvis, 3(2), 189- 201.
28. Kesik, M. (2018). Anadolu Türk beylikleri. İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
29. Kihtir, T. (2012). Beylikler ve eserleri: Anadolu’nun beyleri. İstanbul: T Yayınları.
30. Koca, S. (1995). Türkiye Selçuklu Sultanı I. İzzeddin Keykâvus’un aldığı ve kullandığı hâkimiyet sembolleri. Belleten, 59(224), 55-74.
31. Koca, S. (2005) Selçuklular’da Ordu ve Askeri Kültür. Ankara: Berikan Yayınevi.
32. Koca, S. K. (2012). Türk kültüründe sembollerin dili (Doktora Tezi). Sakarya: Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
33. Kurbanov, A. (2010). The Hephthalites: Archaeological and Historical Analysis. (C. II) (Doktora Tezi). Berlin: Department of History and Cultural Studies of the Free University.
34. Küçük, M. A. (2018). İslâm öncesinden sonrasına Türk geleneğinde bir yaşam stili: Okçuluk. Uluslararası Kültürel ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 4(1), 178-191.
35. Levent, A. (2022). Pazırık halısındaki figürlerin ve motiflerin göstergebilimsel çözümlenmesi. International Social Sciences Studies Journal, 8(96), 870-880.
36. Merçil, E. (2013). Müslüman-Türk devletleri tarihi. İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
37. Ölmez, F. N. (2016). Türk kültüründe saça değgin simgesel ve alegorik bir değerlendirme. İçinde İ. Ü. Nasrattınoğlu (Ed.), Uluslararası Türkiye-Çekya ilişkileri sempozyumu ve Karma Türk Sanatları Sergisi (s. 182-194). Ankara: Fark Dijital ve Ofset Baskı Merkezi.
38. Öngül, A. (2018). Selçuklular devri Anadolu beylikleri. İstanbul: Çamlıca.
39. Öney, G. (1984), Gazneli Saray Süslemelerinin Anadolu Selçuk Saray Süslemelerine Akisleri. Sanat Tarihi Dergisi, 3(3), 123-132
40. Özaydın, A. (2009). Saltuklular. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 36, s. 54-56). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
41. Özkan, H. (2014). Saltuklu mimarisi. Türkler Ansiklopedisi (C. 8, s. 72-82). Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
42. Özkan, H. (2016). Saltuklu mimarisi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
43. Parlar, G. (2001). Anadolu Selçuklu sikkelerinde yazı dışı figüratif unsurlar. Ankara: Kültür Bakanlığı.
44. Polatcan, İ. (2022). Geçmişten günümüze Türklerde sportif ve kültürel bağlamda atlı okçuluk. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 11(3), 1346-1363.
45. Rustamova, M. (2022). Karahanlı devri mimarisi bezemeleri. İstanbul: Türk Dünyası Belediyeler Birliği.
46. Saltık, V. (2005). Sarı Saltuk ve Saltuklular. Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 11(34), 11-31.
47. Sazak, G. (2013). Varahşa Sarayı duvar resimleri. Tarih Dergisi, (57), 1-23.
48. Sevim, A. (2020). Anadolu’nun fethi: Selçuklular dönemi. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
49. Şahbaz, M. (2020). İslamiyet öncesi Türklerde saç kültürü. Journal of History School, 46, 1490-1507.
50. Turan, O. (2022). Doğu Anadolu Türk devletleri tarihi. İstanbul: Ötüken.
51. Tuzcuoğulları, Ö. T. (2020). Türk okçuluğu ve geleneksel yayların aerodinamik yapısı üzerine bir araştırma. International Social Sciences Studies Journal, 6(72), 4663-4667.
52. Yılmaz, A., & Toraman, A. (2020). Türk kültüründe at kuyruğu bağlama ve kesme geleneği üzerine bazı tetkikler. History Studies, 12(3), 745-763.
53. Yücel, S. (2021). Türk okçuluğu. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı.
54. Varol, A. H. (2025). Süvari Tasvirli Anadolu Selçuklu Sikkeleri Üzerine Bir Değerlendirme: Bursa Arkeoloji Müzesi Örnekleri. Belleten, 89 (315), 403-450.