Gevaş Selçuklu Mezarlığında Ünik Bir Mezar Sandukası

Öz

Gevaş Selçuklu Mezarlığı’nda tespit edilen ve biçim, bezeme ve epigrafik özellikleri bakımından dikkat çeken bir mezar sandukası, bu araştırmanın temel inceleme konusunu oluşturmaktadır. Anadolu Selçuklu geleneği çerçevesinde Orta Çağ Türk mezar sanatının önemli merkezlerinden kabul edilen Van Gölü Havzası’ndaki Gevaş, taş işçiliği ve epigrafik eser yoğunluğuyla zengin bir kültür çevresi oluşturmaktadır. Gevaş Selçuklu Mezarlığı’nda Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü izniyle 12.08.2022 tarihinde Van Müzesi başkanlığında ve Doç. Dr. Ercan Çalış’ın bilimsel danışmanlığında başlatılan çalışmalar, 2025 yılından itibaren Cumhurbaşkanlığı kararıyla kazı başkanlığı statüsünde yürütülmeye başlanmıştır. 2025 kazı sezonunda "Geleceğe Miras Projesi" kapsamında 44 açmada yürütülen çalışmalarda 108 mezar incelenmiş ve araştırma konusu olan mezar sandukası da bu çalışmalar sırasında tespit edilmiştir. Bu süreçte toplam 171 mezar taşının zemin blokaj işlemleri tamamlanarak ayağa kaldırılmış; bunların 102’sinin sanduka, 55’inin baş şahidesi ve 14’ünün ayak şahidesi olduğu tespit edilmiştir. Toplumsal bellekte köklü bir geçmişe sahip olan mezar taşı geleneği, Orta Asya’dan İslamiyet sonrasına evrilen süreçte inanç, estetik ve toplumsal değerlerin somut göstergesi olmuştur. Bu bağlamda ele alınan çalışma konusu sanduka, Hicri 748 (Miladi 1347) tarihlidir. Dikdörtgen kaideli gövdesi ve üçgen prizmatik üst örtüsüyle tipik sanduka formunu yansıtan eser, ön yüzeyindeki bezeme kuşağı ve yanlardaki sütunce biçimli elemanlarıyla Selçuklu taş işçiliği içerisindeki yerini belirginleştirmektedir. Kitabesine göre "Şehbur bin Emir" adına düzenlenen bu mezar yapısı üzerinden, eserin Selçuklu mezar sanatı içerisindeki özgün konumu analiz edilmiştir. Çalışmada ayrıca bu sanduka özelinde, Gevaş Selçuklu Mezarlığı’ndaki tüm mezar taşlarının kültürel miras değerleri ve sanatsal kimlikleri disiplinlerarası bir perspektifle değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Gevaş Selçuklu Mezarlığı
• Selçuklu mezar sanatı
• Mezar sandukası
• Taş işçiliği
• Anadolu Selçuklu dönemi.

Teşekkür

Bu çalışmaların gerçekleştirilmesine olanak sağlayan kurumsal destek ve katkılarından dolayı T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü bünyesindeki Kazılar Daire Başkanlığı ve Geleceğe Miras Birimi’ne teşekkürlerimizi sunarız. Ayrıca, bilimsel araştırmaların desteklenmesi sürecindeki kıymetli katkıları vesilesiyle Türk Tarih Kurumu’na teşekkür ederiz.

A Unique Tomb Chest in the Seljuk Cemetery of Gevaş

Öz

The present study focuses on a sarcophagus identified in the Gevaş Seljuk Cemetery, which is noteworthy for its formal, ornamental, and epigraphic features. Within the framework of the Anatolian Seljuk tradition, Gevaş, located in the Lake Van Basin and regarded as one of the important centers of medieval Turkish funerary art, constitutes a rich cultural environment characterized by its stone craftsmanship and abundance of epigraphic works. The studies initiated in the Gevaş Seljuk Cemetery on 12 August 2022, with the permission of the General Directorate of Cultural Heritage and Museums, under the direction of the Van Museum and with the scientific consultancy of Associate Professor Ercan Çalış, have been conducted under the status of an excavation since 2025 pursuant to a Presidential decision. During the 2025 excavation season, 108 graves were examined in 44 excavation trenches as part of the “Heritage for the Future Project,” and the sarcophagus examined in this study was also identified during these investigations. In this process, ground stabilization works were completed and a total of 171 tombstones were re-erected; 102 of these were identified as sarcophagi, 55 as headstones, and 14 as footstones. The tradition of funerary monuments, which has a deep-rooted place in collective memory, has served as a tangible manifestation of beliefs, aesthetic values, and social values throughout the process of transformation from Central Asia to the post-Islamic period. The sarcophagus examined in this context is dated to AH 748 (AD 1347). Reflecting the typical sarcophagus form with its rectangular-based body and triangular-prismatic upper covering, the monument occupies a distinctive place within Seljuk stone craftsmanship through its ornamental band on the front surface and column-like elements on its sides. According to its inscription, this funerary monument was commissioned for “Şehbur bin Emir,” and its distinctive position within Seljuk funerary art is analyzed through this monument. In addition, the cultural heritage values and artistic identities of all tombstones in the Gevaş Seljuk Cemetery are evaluated from an interdisciplinary perspective, with particular reference to this sarcophagus.

Anahtar Kelimeler

• Gevaş Seljuk Cemetery
• Seljuk funerary art
• tomb chest (sanduka)
• stone carving
• Anatolian Seljuk period.

Kaynakça

1. Aslanapa, O. (2004). Türk sanatı. İstanbul: Remzi Kitabevi.
2. Aslanapa, O. (1984). Türk Sanatı. İstanbul: Remzi Kitabevi, s. 232-235.
3. Alaeddinoğlu, F. (2007). Gevaş kasabası ve fonksiyonları, Marmara Coğrafya Dergisi, (15), 86-114.
4. Aytekin, O. (2002) “Artvin İli ve İlçelerindeki Tarihi Mezarlıklar ve Mezar Taşları Yüzey Araştırması, 2000”, Araştırma Sonuçları Toplantısı 19/1, 28 Mayıs-01 Haziran 2001, Ankara, 101-116.
5. Aytekin, O., Özbek, G., (2022). Türkiye Cumhuriyeti ile Gürcistan Cumhuriyetinde Yürürlükte Olan Kültür Varlıkları Kanunları Üzerine Bazı Tespitler. Turkısh Studıes , vol.17, no.16, 1641-1691.
6. Aytekin, O. (2025). Van Gölü Havzasındaki Taşınmaz Kültür Varlıklarından Öne Çıkan Örnekler. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 70, 178-201. https://doi.org/10.53568/yyusbed.1753826
7. Buğrul, H. (2018). Gevaş Mezar Taşları Üzerindeki Kitabelerin Aynı Dönem Kırgız Epigrafisi ile Karşılaştırılması. Akdeniz Sanat, 12(22), 11-24.
8. Boran, A. (1997). Ahlat Taşı (Andezif Tüf). Vakıflar Dergisi, 26, ss. 363-372.

9. Çalış, E. (2023).Türk İslam Mezar Geleneğinde Gevaş Mezarlığı. Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (62), 53-73.
10. Çalış, E., Korkmazer, Y (2023) Gevaş Selçuklu Mezarlığında Bulunan Üstat Esed İmzalı Bir Mezar Taşı. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Yayınları
11. Çalış, E. (2024). Gevaş Selçuklu Mezarlığında Sürdürülen Restorasyon Çalışmaları (2022-2023 Dönemleri). Motif Akademy, 17(48), ss. 2316-2333
12. Çalış, E., (2025). Gevaş Selçuklu Mezarlığında Bulunan Bir Grup Süslemeli Mezar Taşı. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, vol.27, no.Cilt 27 Ek Sayı (315-332), 315-332.
13. Çalış, E., Özbek, G. (2025). Kültürel Miras Alanlarının Yorumlanması: Gevaş Selçuklu Mezarlığı Örneği. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (29), 478-495. https://doi.org/10.29029/busbed.1634234
14. Çalış, E. (2025). Gevaş Selçuklu Mezarlığında Bulunan Kadın Mezar Taşlarından Örnekler. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (Özel Sayı), 100-116.
15. Çalış, E. (2025). Gevaş Selçuklu Mezarlığında Bulunan Bir Grup Süslemeli Mezar Taşı. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 27(Ek), 315-332.
16. Çalış, E., Erk, A. (2026). Van Gevaş Selçuklu Mezarlığı’nda bulunan bir grup mezar taşının ayağa kaldırılması. In O. Aytekin & H. Şan (Eds.), Sanatın Van’daki yüzü (80–105). Ekin Yayınevi.
17. Eroğlu, Ö., ve Top, M. (2024). Afyonkarahisar Müzesi’ndeki Osmanlı dönemi bazı mezar taşları. Akademik Tarih ve Araştırmalar Dergisi, 7(10), 123-157. https://doi.org/10.56448/ataddergi.1392125
18. Güzel, E., ve Demirkol, K. (2023). Ahmed Bin Hüseyin: Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığı’nda Bir Taş Ustası. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (78), 311-325.
19. Karamağaralı, B. (1992). Ahlat mezar taşları. Türk Tarih Kurumu Basımevi. Karahan, R., & Tekin, R. (Eds.). (2019). Ahlat Selçuklu Meydan mezarlığı ve mezar taşları. Uzun Dijital Baskı Merkezi.
20. Kuban, D. (2007). Anadolu Türk Mimarisi. İstanbul: YEM Yayınları. Karahan, R., Reisoğlu, S. (2021). Ahlat Meydan Mezarlığı Kadılar Bölümü Mezar Taşları. Doğu Anadolu Kalkınma Ajansı Yayınları.
21. Çözümlemeleri Üzerine Bir Değerlendirme. Van İnsani Ve Sosyal Bilimler Dergisi, 2, 23-56. https://izlik.org/JA46TS96LM
22. Kulaz, M., Karaca, Y. (2022). Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığı’nda sanatkâr Hasan Bin Yusuf ve eserleri. Van İnsani ve Sosyal Bilimler Dergisi, (4), 41-57.
23. Kulaz, M., & Günay , E., (2023). Eski Ahlat Şehri Ve Selçuklu Meydan Mezarlığı Kazısı. Cumhuriyetin Bırıncı Yüzyılında Anadolu’da Türk Dönemi Arkeoloji Çalışmaları (pp.281-296), Ankara: Bireklam Arısı Yayınevi.
24. Mülayim, S. (1982). Anadolu Türk mimarisinde geometrik süslemeler: Selçuklu çağı.
25. Önder, M. (1969). Konya Mezar Taşlarında Şekil Ve Süsler. Türk Etnografya Dergisi, (62), 5-16.
26. Öney, G. (1976). Anadolu Selçuklu Mimarisinde Süsleme. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
27. Ögel, S. (1987). Anadolu Selçuklularının taş tezyinatı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
28. Öney, G. (1992). Anadolu Selçuklu Mimarisi ve Süslemesi. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
29. Özkurt, K., Tüfekçioğlu, A. (2009), Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, Cilt 7, Sayı 14, 275-295
30. Öter, N. (2022). Türk İslam Sanatında Sanduka Gelişimi. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (54), 391-404.
31. Özbek, G. (2023). Orta Öğretimde Sanat Tarihi Eğitimi-Öğretimi Üzerine Bir Değerlendirme. Arteoloji Dergisi (Journal of Arteoloji), 2(2).
32. Özbek, G., & Çalış, E. (2026, 12–14 Haziran). Gevaş Selçuklu Mezarlığı’nda Yer Alan Muhammed Bin Hacı’ya Ait Bir Mezar Taşı [Özet bildiri]. 5. Uluslararası Van Gölü Sosyal Bilimler Kongresi, Van, Türkiye, 110–111.
33. Sözen, M. & Tanyeli, U. (1986). Sanat Kavram ve Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi.
34. Sözen, M. (1998). Anadolu’da Selçuklu Sanatı. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
35. Temiz, F. M., (2018). Hassa Aktepe Türkmen Mezarlığında Üçlü Düzende Şahideler Üzerine Bir İnceleme . 1. Uluslararası Geleneksel Türk Mezar Taşları Sempozyumu (pp.241-271). Baku, Azerbaijan
36. Tüfekçioglu, A. (2013). Siirt Mezar Taşlarında İmzası Bulunan Sanatkârlar. Journal Of International Social Research, 6(25).
37. Top, M. (1999). Dağların Kenti Hakkâri. Kültür, Sanat, Aktüalite Dergisi, 2(12).
38. Tanık, S. (2025). Ankara Müzelerinde XIV-XV. Yüzyıla Tarihlenen Taş Sanduka Örnekleri. İSTEM, (46), 399-430.
39. Uluçam, A. (2000). Ortaçağ Sonrasında Van Gölü Çevresi Mimarlığı, Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
40. Uluçam, A. (2000). Eski Erciş-Çelebibağı Mezarlığı ve Mezar Taşları. Türk Tarih Kurumu Yayınları