Gulyabani’nin Uyarlama Süreci: Romandan Tiyatroya Türlerarası Dönüşümün Karşılaştırmalı Analizi

Öz

Bu çalışma, Türk edebiyatının önemli isimlerinden Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın toplumsal eleştiri ve realizm anlayışıyla kaleme aldığı Gulyabani (1913) romanı ile bu romanın Lale Oraloğlu ve Metin Arslan tarafından yapılan tiyatro uyarlamalarını karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Gürpınar, eserlerinde batıl inançları, halkın kolay yönlendirilebilir kolektif psikolojisini ve toplumsal aksaklıkları mizahi ve eleştirel bakışla ele alırken Gulyabani romanında korku ile akılcılık arasındaki gerilimi merkeze alır. Bu yönüyle eser, hem popüler anlatı geleneğinden beslenen hem de modernleşme sürecindeki toplumun zihniyet yapısını sorgulayan önemli bir metin niteliği taşır. Çalışmanın kuramsal arka planında roman, tiyatro, uyarlama, mimesis ve diegesis kavramları ele alınmakta, romanın anlatma esasına dayalı yapısıyla tiyatronun gösterme mantığına bağlı kurgusu arasındaki farkların uyarlama sürecini nasıl belirlediği ortaya konulmaktadır. İnceleme bölümünde Gulyabani, olay örgüsü, tematik yapısı, karakterleri, mekânı, zamanı, anlatım teknikleri ile dil ve üslup özellikleri bakımından roman ve iki ayrı uyarlama metni üzerinden değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, Lale Oraloğlu’nun uyarlamasının kaynak metnin temel olay örgüsüne ve karakter kadrosuna büyük ölçüde bağlı kaldığını ancak anlatımı sahne olanaklarına uyarlayarak korku, gerilim ve trajikomik unsurları iç içe geçiren bir yapı kurduğunu göstermektedir. Metin Arslan’ın uyarlaması ise romanı çıkış noktası olarak kullanmakta; kadın hakları, toplumsal cinsiyet eşitliği ve kültürel yozlaşma gibi güncel temalarla eseri yeniden kurgulamaktadır. Gulyabani, tiyatroya aktarım sürecinde aynı kaynak metinden hareketle farklı estetik, ideolojik ve dramatik yorumların üretilebildiğini gösteren dikkat çekici bir örnek olarak değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Gulyabani
• Hüseyin Rahmi Gürpınar
• Tiyatro
• Roman
• Uyarlama

Gulyabani: Three Different Worlds Behind the Mask of Fear: Novel, Comedy, and Musical

Öz

This study offers a comparative analysis of the novel Gulyabani (1913), written by Hüseyin Rahmi Gürpınar—one of the prominent figures of Turkish literature known for his realist perspective and social criticism—and its theatrical adaptations by Lale Oraloğlu and Metin Arslan. In his works, Gürpınar addresses superstition, the easily malleable collective psychology of the public, and various social dysfunctions through satirical and critical lens; in Gulyabani, he foregrounds the tension between fear and rationality. In this respect, the novel stands as a significant text that both draws on popular narrative traditions and interrogates the mentality of a society undergoing modernization. The theoretical framework of the study engages with the concepts of the novel, theatre, adaptation, mimesis, and diegesis, and examines how the distinction between the narrative mode of the novel and the representational logic of theatre shapes the process of adaptation. In the analytical section, Gulyabani is evaluated comparatively across the original novel and its two adaptations in terms of plot structure, thematic configuration, characterization, spatial and temporal organization, narrative techniques, as well as language and style. The findings indicate that Lale Oraloğlu’s adaptation remains largely faithful to the fundamental plot and character structure of the source text, while transforming the narrative through stage-specific means into a structure in which fear, tension, and tragicomic elements are intertwined. Metin Arslan’s adaptation, on the other hand, uses the novel as a starting point and recontextualizes the work with contemporary themes such as women’s rights, gender equality, and cultural degeneration. Gulyabani emerges as a compelling example demonstrating how a single source text can generate diverse aesthetic, ideological, and dramatic interpretations in the process of theatrical adaptation.

Anahtar Kelimeler

• Gulyabani
• Hüseyin Rahmi Gürpınar
• Theatre
• Novel
• Adaptation

Kaynakça

1. Alfreds, M. (2013). Then what happens? Storytelling and adapting for the theat re. Nick Hern Books.
2. Andrew, D. (1984). Concepts in film theory. Oxford University Press.
3. Aristoteles. (1995). Poetika (İ. Tunalı, Çev.). Remzi Kitabevi.
4. Arslan, M. (2010). Gulyabani (Müzikal Komedi). Devlet Tiyatroları Genel Müdürlüğü.
5. Atamer, O. (2019). Metinlerarasılık bağlamında uyarlama olgusu ve Türk sineması: Necati Cumalı uyarlamalarında anlamın diyalojik yönelimi [Doktora tezi, Ege Üniversitesi].
6. Aytaç, G. (1990). Çağdaş Türk romanı üzerine incelemeler. Gündoğan Yayınları.
7. Barthes, R. (1988). Anlatıların yapısal çözümlemesine giriş (M. Rifat & S. Rifat, Çev.). Gerçek Yayınevi.
8. Bluestone, G. (1971). Novels into film. University of California Press.

9. Brecht, B. (1993). Tiyatro için küçük organon (A. Cemal, Çev.). Mitos Boyut Yayınları.
10. Çetin Erus, Z. (2012). Romanda bakış açısı ve sinemaya uyarlanması. İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, (22). https://doi.org/10.17064/iüifhd.35818
11. Durak Aras, M. (2025). Çağdaş tiyatroda oyunculuk ve reji açısından anlatı [Doktora tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi].
12. Ellis, J. (1982). The literary adaptation. Screen, 23(1), 3-5.
13. Gaudreault, A. (2009). From Plato to Lumière: Narration and monstration in literature and cinema. University of Toronto Press.
14. Giannetti, L. (2007). Understanding movies (11. baskı). Prentice Hall.
15. Gürpınar, H. R. (2021). Gulyabani ( Emine Gürsoy Naskali, Yay. Yön.; Nilüfer Tanç, Haz.). Türk Dil Kurumu Yayınları.
16. Hutcheon, L. (2006). A theory of adaptation. Routledge.
17. Jahn, M. (2015). Anlatıbilim. Dergâh Yayınları.
18. Jameson, F. (2013). Brecht ve yöntem (G. Ç. Güven, Çev.). Habitus Kitap.
19. Karacabey, S. (2007). Modern sonrası tiyatro ve Heiner Müller. De Ki Yayınları.
20. Lehmann, H. T. (2006). Postdramatik tiyatro. Mitos Boyut Yayınları.
21. Nutku, Ö. (2001). Dram sanatı (Tiyatroya giriş). Kabalcı Yayınevi.
22. Oraloğlu, L. (t.y.). Gulyabani (Müzikli, Danslı Tiyatro Oyunu). Devlet Tiyatroları Genel Müdürlüğü.
23. Özdemir, A. (2010). Paylaşılan deneyim: Hikâye anlatıcısı olarak oyuncu. Mimesis, (18).
24. Pavis, P. (2000). Sahneleme (S. K. Kartal, Çev.). Dost Kitabevi.
25. Platon. (2018). Devlet. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
26. Richardson, B. (1988). Point of view in drama. Comparative Drama, 22(3).
27. Sarıkartal, Ç. (2010). Klasik dramatik metinleri bugün buradan anlatmak. Mimesis Tiyatro Çeviri-Araştırma Dergisi, (18), 65-82.
28. Tiyatro Terimleri Sözlüğü. (1966). Hazırlayanlar: Haldun Taner, Metin And ve Özdemir Nutku. Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara Üniversitesi Basımevi.
29. Wagner, G. (1975). The novel and the cinema. Fairleigh Dickinson University Press.
30. Wood, J. (2010). Kurmaca nasıl işler. Ayrıntı Yayınları.