The Tahirids, Saffarids, and Samanids in Yahya Kazvini’s Lubbût'Tevârîh

Öz

The aim of this research is to translate the sections of the work titled Lubbu’t-Tevarih, completed by Yahya b. Abdullatif Kazvini in 948/1542, concerning the Tahirids (205/821-271/884), Saffarids (247/861-393/1003), and Samanids (261/874-395/1005) into Turkish and make them available to historians researching in this field. This study is not limited to translation alone, but is supported by other primary sources of the period. Furthermore, the information contained in the work has been critically examined using research works. Thus, in a sense, an attempt has been made to reveal the accuracy of the transmitted information. Accessing source materials and drawing conclusions based on them is extremely important not only for the science of history but for all social sciences. It is known that many works on medieval Islamic history were translated into various European languages at least half a century ago. However, relying on translations of translations without directly accessing the original sources would not only lead to a repetition of past errors but also mean accepting the information conveyed as unconditionally true. Because when works translated into European languages at various times are examined later, it is sometimes possible to see a lack of information, sometimes an error in information, and sometimes deliberate distortions. The sections of Lubbu’t-Tevarih concerning the Tahirids, Saffarids, and Samanids, which are the subject of our study, are extremely concise. Nevertheless, it can be said that the work offers illuminating information when synthesized with other sources of the period. The chronological data presented in the translation is based on the Hijri calendar, and these have been presented along with their Gregorian equivalents to avoid any confusion or misunderstanding.

Anahtar Kelimeler

• Tahirids
• Saffarids
• Samanids
• Yahya Kazvini
• Lubbû't-Tevârîh.

Yahya b. Kazvinî’nin Lubbû’t-Tevârîh’inde Tâhirîler, Saffârîler ve Sâmânîler

Öz

Araştırmanın amacı 948/1542 yılında Yahya b. Abdullatif Kazvinî tarafından tamamlanan Lübbü’t-Tevârîh adlı eserin Tâhirîler (205/821-271/884), Saffârîler (247/861-393/1003) ve Sâmânîler (261/874-395/1005) ile ilgili bölümlerini Türkçeye tercüme ederek bu alanda araştırma yapan tarihçilerin istifadesine sunmaktır. Çalışma salt tercüme ile sınırlı kalmayıp dönemin diğer ana kaynakları ile desteklenmiştir. Ayrıca araştırma eserlerden de istifade edilerek eserde geçen bilgiler kritiğe tabi tutulmuştur. Böylece bir bakıma aktarılan bilgilerin sıhhati ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Sadece tarih bilimi için değil; sosyal bilimlerin tamamı için kaynak esere ulaşmak ve bu kaynak eserden hareketle bir yargıya varmak son derece önemlidir. Ortaçağ İslâm tarihine dair birçok eserin çeşitli Avrupa dillerine en az yarım asır önce çevrildikleri bilinmektedir. Ancak kaynaklara bizzat ulaşmadan tercümenin tercümesinden istifade etmek yapılan hataların tekrarı olacağı gibi aktarılan bilgileri de kayıtsız şartsız doğru kabul etmek demektir. Zira muhtelif dönemlerde Avrupa dillerine tercüme edilen eserler sonradan incelendiğinde kimi zaman bir bilgi eksikliği, kimi zaman bilgi hatası ve kimi zaman da bilinçli tahrifatların yapıldığını görmek mümkündür. Lübbü’t-Tevârîh’in çalışmamıza konu olan Tâhirîler, Saffârîler ve Sâmânîler ile ilgili bölümleri son derece muhtasardır. Bununla birlikte eserin devrin diğer kaynakları ile sentezlendiğinde aydınlatıcı bilgiler sunduğu söylenebilir. Tercümede aktarılan kronolojik veriler Hicri takvim esasına dayanmakta olup bunlar herhangi bir anlam ve anlatım bozukluğuna sebebiyet vermeyecek şekilde Miladi karşılıkları ile birlikte aktarılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Tâhirîler
• Saffârîler
• Sâmânîler
• Yahya Kazvinî
• Lubbû’t-Tevârîh.

Kaynakça

1. Anonim Târîh-i Sistân. (2018). Çev. Vural Öntürk. İstanbul: Ayışığı Yayınları.
2. Barthold, W. (1943). Saffârîler tarihi hakkında. Çev. Mehmet Altay Köymen. Ankara: Belleten, XVI, 319-340.
3. Barthold, W. (1979). Tâhirîler, İA. XI. İstanbul: MEB. 636-637.
4. Benaketî, Fahreddin Davud. (1348). Ravzatü ulu’l-elbâb fî marifetü’t-tevârih ve’l-ensâb (târîh-i Benaketî). Haz. Cafer Şiar. Tahran: İntişârât-ı Encümenî.
5. Bosworth, C. E. (1962). The Titulature of The Early Ghaznavids. Oriens, 15, 210-233.
6. Bosworth, C. E. (1963). The Ghaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran 994-1040, Edinburgh: Edinburgh University Press.
7. Bosworth, C. E. (1975). The Early Ghaznavids. The Cambridge History of Iran IV. Cambridge: Cambridge University Press. 162-197.
8. Bosworth, C. E. (2008). The Tahirids and Saffarids. The Cambridge history of Iran, IV, Cambridge: Cambridge University Press. 90-136.

9. Bosworth, C. E.(1968). The Armies of the Saffârids. Bulletin of The School of Oriental and African Studies, University of London, 31/3, 534-554.
10. Cüzcânî, Ebû Amr Minhâcüddîn Osmân b. Sirâciddîn Muhammed. (1342). Tabakât-ı Nâsırî. I. Tash. Abdulhay Habibî. Kabil: Encümen-i Târîh-i Afganistan.
11. Çetin, A. (2007). Yahya Kazvini’nin Lubb-et-Tevârîh’inde Akkoyunlularla alakalı bilgiler. Belleten, LXXI/260, 53-87.
12. Dîneverî. (1960). el-Ahbârü't-tıvâl, Neşr. Abdülmün'im Âmir. Kahire: Dâru’l-İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye.
13. Duman A. (2013). Nerşahî’nin târîh-u buhârâsı (inceleme ve tercüme). İstanbul: Ayışığı Kitapları.
14. Duman, A. (2012) Sâmânî Emîri Nasr b. Ahmed ve kardeşi İsmail arasında yapılan Tavâvîs savaşı ve sonuçları. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22, 189-206.
15. Duman, A. (2012). Ebû İbrahim İsmail el-Muntasır'ın Sâmânî devletini diriltme gayretleri bağlamında Karahanlılar ve Gaznelilerle ilişkileri. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11(2), 531-553.
16. Frye, R. N. (1975). The Samanids. Cambridge History of Iran, IV. Cambridge.
17. Frye, R. N. (1988). The Golden Age of Persia (The Arabs in the East). London: Phoenix Press.
18. Gençtürk, C. (2019). Lubb et-Tevårih’te Harezmşâhlara Dair Bilgiler. Cihannüma, Tarih ve Coğrafya Araştırmaları Dergisi, V/2, 165-170.
19. Gerdizî. (1367). Zeynü'l-ahbâr. Tash. Abdülhay Habibî. Tahran: Donya-yi Ketab.
20. Haig, T. W. (1966). Saffârîler. İA, X, İstanbul: MEB, 59-60.
21. Hamdullah Müstevfî. (1387). Târîh-i güzîde. Neşr. Abdu’l-Hüseyin Nevâî. Tahran: Müessese-i İntişârât-ı Emîr-i Kebîr.
22. Işıltan, F. (1979). Tâhir b. Hüseyin. İA, XI, İstanbul: MEB, 631-635.
23. İbn Ebû Tâhir Tayfur. (1388/1968). Bağdâd fî târîhi'l-hilâfeti'l-Abbâsiyye. Kahire: Mektebü’l Hanci.
24. İbn Kesîr. (1998). el-Bidâye ve’n-nihâye. XIV. Tahk. Abdullah b.Adülmuhsin et-Türkî. Cize: Hicr li’t-Tıbaa ve’n-Neşr.
25. İbnü’l-Esîr. (1986). el-Kâmil fi't-târîh. VI. Çev. Abdullah Köşe. İstanbul: Bahar Yayınları.
26. İbnü’l-Esîr. (1986). el-Kâmil fi't-Târîh. VII. Çev. Ahmet Ağırakça. İstanbul: Bahar Yayınları.
27. Kurt H. (2010). Tâhirîler. DİA, XXXIX, İstanbul: MEB, 403-404.
28. Kurt, H. (2002). Türk-İslâm dönemine geçişte Tahiroğulları. Ankara: Araştırma Yayınları.
29. Merçil, E (1987). Saffarîler. Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi, V, İstanbul, 430-441.
30. Merçil, E. (1989). Gazneliler devleti tarihi. Ankara: TTK Yayınları.
31. Mesudî. (2005). Mürûcu'z-zeheb ve meâdinü'l-cevher. III. Tahk. Kemal Hasen Mer’î. Beyrut: Mektebü'l-Asriyye.
32. Mîrhând. (1338). Ravzâtü's-sâfâ. IV. Neşr. Abbas Zeryab. Tahran: İntişârât-ı İlmî.
33. Mottahedeh, R. (2008). The Abbasid caliphate in Iran. The Cambridge History of Iran, IV, Cambridge: Cambridge University Press, 57-90.
34. Nefisi, S. (1344). Târih-u Nazm u Nesr der Îran ve der Zebân-ı Farısi ta pâyân-ı karn dehhom-i hicri. I. Tahran: İntișârât-ı Frûgî.
35. Öntürk, V. (2021). Lubbu’t-Tevârîh adlı eserin Gazneliler bahsinin değerlendirmesi. Milli Mecmua, Osman Turan Özel Sayısı, 229-246.
36. Özaydın, A. (1991). Amr b. Leys. DİA, III, İstanbul: TDV, 86-87.
37. Safà Z. (1026). Târîh-i Edebiyat der İran. V. İsfehan: Merkez TahkikatRåyânei Kâime.
38. Taberî. (1966). Tarih, VIII. Tahk. Muhammed Ebu’l-Fazl İbrahim. Kahire: Daru’l-Maarif.
39. Taberî. (1967). Tarih. IX. Tahk. Muhammed Ebu’l-Fazl İbrahim. Kahire: Daru’l-Maarif.
40. Tor, D. G. (2002). Historical representations of Ya’qub b. al-Layth: A reapprasial. Journal of the Royal Asiatic Society, 12/3, 247-275.
41. Usta, A. (2013). Şamanizmden Mülsümanlığa Türklerin İslamlaşma serüveni (Sâmânîler devleti 874-1005). İstanbul: Yeditepe Yayınları.
42. Utbî. (1374). Terceme-i Târih-i Yeminî, Frs. Trc. Curfedakanî. Neşr. Cafer Şiar. Tahran: İntişârât-ı İlmî ve Ferhengî.
43. Ya’kûbî. (2010). Târîhu'l-Ya'kûbî. II. Tahk. Abdülemîr Mühennâ. Beyrut: Şirketü’l-Alemi li’l-Matbuat.
44. Yahya b. Abdullatif Kazvinî. (1384). Lubbu’t-Tevârîh. Tash. Mîr Hâşim Muhammdis. Tahran: Encümen-i Asâr ve Mefâhir-i Fergengî.
45. Yıldız, H. D. (1988). Abdullah b. Tâhir. DİA. I. İstanbul: MEB, 137-138.
46. Yıldız, H. D. (1995). Emîn. DİA. XI. İstanbul: TDV, 112-114.