Antik Tragedyadan Modern Romana: Sophokles’in Oidipus’u ile Mehmed Uzun’un Baz Karakterinde Gerçeği Öğrenmenin Bedeli

Öz

Bu çalışma, Antik Yunan tragedyalarından Sophokles’in Kral Oidipus (MÖ. 429) eserinin kahramanı “Oidipus” ile modern Kürt edebiyatının yetkin örneklerinden Mehmed Uzun’un Ronî Mîna Evînê Tarî Mîna Mirinê (1998) romanındaki “Baz” karakterini karşılaştırmalı bir perspektifle ele almaktadır. Her iki eser de, toplumsal hiyerarşinin zirvesinden (Kral ve Efsanevi Komutan) trajik bir yıkıma sürüklenen karakterlerin “hakikat arayışını” merkeze alır. Oidipus ve Baz benzer bir şekilde kim olduklarını bildiklerini sanarak yaşarlar ama aslında koca bir yalanın içindedirler. İki karakterin de kırılma noktası birer hakaretle başlar. Oidipus’a “sahte evlat” denmesi, Baz’a ise “soysuz evlat” denmesi, onları konfor alanlarından çıkarıp korkunç gerçekle, yani kimlikleri ile yüzleşmeye iter. Kral Oidipus ve Baz farklı zaman dilimlerinden seslenmelerine rağmen, “gerçeği öğrenmenin bedeli” konusunda evrensel bir düzlemde buluşurlar. Bu araştırma; kimlik, aidiyet, yazgı ve gerçeği öğrenmenin bedeli ekseninde hareket etmekte, Aristotelesçi Anagnorisis (Tanıma) ve Peripeteia (Talihin Tersine Dönmesi) gibi kavramlar ışığında; kaderin belirlenimciliği ile ideolojik kurgunun karşısındaki bireyin, eylemleri ile nasıl “hiçleştiği ve bir yıkıma sürüklendiğini” incelemektedir. Analiz sonucunda Oidipus’un trajedisinin mitolojik kader anlayışıyla şekillendiği, Baz’ın trajedisinin ise modern politik ve kültürel çatışmalar bağlamında ortaya çıktığı görülür. Buna rağmen her iki anlatıda da hakikatin keşfi bireysel yıkımın temel nedeni olarak kendini gösterir.

Anahtar Kelimeler

• Sophokles
• Kral Odipus
• Mehmed Uzun
• Baz
• Karşılaştırmalı Edebiyat

From Ancient Tragedy to the Modern Novel: The Price of Truth in Sophocles’ Oedipus and Mehmed Uzun’s Baz

Öz

This study has dealt the character of "Baz" from Mehmed Uzun's Ronî Mîna Evînê Tarî Mîna Mirinê (1998), which was a prominent example of modern Kurdish literature and the "Oedipus", the work of the protagonist of the Oedipus Rex (429 BC) which were the Sophocles of Ancient Greek tragedies with a comparative perspective. Both works center on the "quest for truth" which were the characters driven from the summit of social hierarchy (King and Legendary Commander) into a tragic ruin. Oedipus and Baz live guessing similarly that who they are, but in reality, they are in a profound falsehood. The turning point for both characters begins with from an insult. Calling a "false son" for Oedipus and a "baseborn son" for Baz force them out to face with their identies, that is a dreadful truth taking out from the zones of the comfort. Even though Oedipus Rex and Baz call out from the different eras, they converge on a universal plane regarding "the price of learning the truth." This research has acted along the axes of the identity, belonging, and destiny and the price of learning the truth, and also has examined through Aristotelian Anagnorisis (Recognition) concepts and Peripeteia (Reversal of Fortune) such as—how the individual is reduced to "nothingness" and driven to destruction by their own actions in the face of fatalistic determinism and ideological constructs. In the result of the analysis, while the Oedipus’s tragedy is shaped by a mythological understanding of fate, the Baz’s tragedy emerges from the context of modern political and cultural conflicts. Nevertheless, the discovery of truth manifests itself as the primary cause for the individual demise in both narratives.

Anahtar Kelimeler

• Sophocles
• Mehmed Uzun
• Oedipus Rex
• Baz
• Comparative Literature

Kaynakça

1. Antakyalıoğlu, Z. (2013). Roman kuramına giriş. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
2. Arak, H. (2012). Karşılaştırmalı edebiyat bilimi komparatistin el kitabı. Ankara: Hacettepe.
3. Aristoteles, (2017). Poetika. (Samih Firat, Çev.). 14. Baskı. İstanbul: Can Sanat.
4. Aytaç, G. (2019). Karşılaştırmalı edebiyat bilimi. 2. Baskı. Ankara: Doğubatı.
5. Cemal, A. (2015). Trajik olmayan düşüncenin kısırlığı. Sanat Üzerine Denemeler. 3. Baskı, (s. 104-106), İstanbul: Can Yayınları.
6. Dienstag, J. F. (2008). Tragedya, pesimizm, Nietzsche. Cogito, (54), s. 133-143.
7. Dodds, E. R. (1966). On Misunderstanding the 'Oedipus Rex', Greece & Rome, Apr., 1966, Vol. 13, No. 1 (Apr., 1966), pp. 37-49, Cambridge University Press on behalf of The Classical Association, URL: https://www.jstor.org/stable/642354.
8. Eagleton, T. (2012a). İngiliz romanı. (Barış Özkul, Çev.). İstanbul: Sözcükler Yayınları.

9. ……………………… (2012b). Tatlı şiddet trajik kavramı. (K. Tunca, Çev). İstanbul: Ayrıntı.
10. ……………………... (2021). Trajedi. (C. Alpan, Çev.). (1. Baskı). İstanbul: Tellekt Yayınları.
11. Eksen, K. (2008). Trajik hata ve sessizlik. Cogito, (54), s. 145-158.
12. Görmez, A., & Perot, S. Q. (2018). Michael ondaatje’nin the english patient adlı eserinde savaş ve kimlik. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 41, 9-20. https://izlik.org/JA63TF36DL
13. Homeros, (2014a). İlyada. (Eski Yunanca Aslından; Azra Erhat – A. Kadir, Çev.). Hasan Âli Yücel Klasikler Dizisi, 2.bs., İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
14. Homeros, (2014b). Odysseia. (Eski Yunanca Aslından; Azra Erhat – A. Kadir, Çev.). Hasan Âli Yücel Klasikler Dizisi, 3.bs., İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
15. Lalo, C. (2004). Estetik. (Burhan Toprak, Çev.). Ankara: Hece Yayınları.
16. Lidar, V. (2022). Karşılaştırmalı edebiyat biliminde geçmişten günümüze temel kavram ve tartışmalar. İstanbul: Çizgi Kitabevi Yayınları.
17. Kaya, F. (2007). Uzun roman Mehmed Uzun portresi. İstanbul: Alfa Yayınları.
18. Kefeli, E. (2006). Karşılaştırmalı edebiyat: tanım, yöntem ve incelemeler, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 4 (8), s. 331-350.
19. Kuçuradi, İ. (2009). Sanata felsefeyle bakmak. 4. Baskı, Ankara: Türkiye Felsefe Kurumu.
20. Maalouf, A. (2000). Ölümcül Kimlikler. (Aysel Bora, Çev.). İstanbul: Y. K. Y.
21. Orr, J. (2005). Trajik gerçeklik ve modern toplum. Ankara: Hece.
22. Özdemir, C. (2001). Kimlik ve söylem. Osman Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Dergisi, (2), s. 107-122.
23. Öztürk, K. (1998). Edebiyatlar arası etkileşim. İçinde Ali Osman Öztürk (Ed.), Karşılaştırmalı Edebiyat Araştırmaları, (s. 7-16), Konya: Üniversite Basımevi.
24. Öztürk, R. (2013). The origin of hardy’s tragic vision. UK.: Cambridge Scholars Publishing.
25. Rousseau, A.M. & Pichois, CI., (1994). Karşılaştırmalı edebiyat. (Mehmet Yazgan, Çev.). İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
26. Scheler, M. (1919). Vom umsturz der werte der abhandlungen und aufsätze zweite durchgesehene auflage, Leipzig: Der Neue Geist.
27. Sakallı, C. (1998). “Karşılaştırmalı yazınbilim kuramları ve yöntem sorunu. İçinde Ali Osman Öztürk (Ed.), Karşılaştırmalı Edebiyat Araştırmaları, (s. 17-44), Konya: Üniversite Basımevi.
28. Sophokles, (2023). Kral oidipus. (Bedrettin Tuncel, Çev.). 23. Baskı. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
29. Storr, F. (1912). Sophocles I: oedipus the king, oedipus at colonus, antigone (pp. vii–xiv). London: William Heinemann; New York: The Macmillan Company. https://brittlebooks.library.illinois.edu/brittlebooks_open/Books2009-12/sophoc0001sophoc/sophoc0001sophocv00001/sophoc0001sophocv00001.pdf
30. Şahin, E. (2013). “Gülün adı ve benim adım kırmızı” adlı romanlara karşılaştırmalı bir yaklaşım. Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature And History Of Turkish Or Turkic, 8 (8), Ankara, s. 1223-1236.
31. Tieghem, P. V. (2017). Mukayeseli edebiyat la littérature comparée. (Yusuf Şerif Kılıçel, Çev.). İstanbul: Büyüyenay Yayınları.
32. Uzun, M. (2020a). Ronî mîna evînê tarî mîna mirinê. İstanbul: Sel Yayıncılık.
33. ……………. (2020b). Bir dil yaratmak. 14. Baskı. İstanbul: İthaki.
34. ……………. (2020c). Ruhun gökkuşağı. 10. Baskı. İstanbul: İthaki.
35. ……………. (2020d). Bir romanın hatıra defteri. (Muhsin Kızılkaya, Çev.). 8. Baskı. İstanbul: İthaki.
36. ……………. (2018). Zincirlenmiş zamanlar zincirlenmiş sözcükler. 10. Baskı, İstanbul: İthaki.
37. Vernant, J. P. & Vidal-Naquet, P. (2012). Eski yunan’da mit ve tragedya, (Sevgi Tamgüç, Reşat Fuat Çam, Çev.). İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
38. Wellek, R. & Warren, A. (2019). Edebiyat teorisi. (Ö. Faruk Huyugüzel, Çev.). İstanbul: Dergâh.
39. Williams, R. (2018). Modern trajedi. (Barış Özkul, Çev.). İstanbul: İletişim.
40. Yavuzer, M. N. (2024). Nasname û rewşa trajîk: berawirdkirinek li ser romanên mehmed uzun,Yyaşar Kemal û Îbrahîm Yûnisî. (Doktora Tezi, Bingöl). https://tez.yok.gov.tr/
41. Yavuzer, M. Ş. (2018). Cemal Süreya’nın şiirlerinde kadın arketipi. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 41, 133-150. https://izlik.org/JA47NL55XX
42. Yavuzer, M. Ş., & Gülsoy, H. (2025). Dukaginzâde taşlıcalı yahya bey ve nazan bekiroğlu’nun bir aşk hikâyesi olan yusuf ile züleyha eserlerinde temalar üzerine karşılaştırılmalı bir tahlil. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 13(2), 1189-1218. https://doi.org/10.18506/anemon.1697336
43. Yıldırımçakar, M., & Ertekin, M. Z. (2023). Mirina kalekî rind wek bildungsromana rewşenbîrekî kurd. Kurdiyat, 8, 51-68. https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1393666
44. Zemanek, E. & Nebrig, A. (2012). Komparatistik. Berlin: Akademie Verlag.