Ahlat Selçuklu Mezarlığı Mezar Taşlarında Geometrik Süsleme Unsuru Olarak Çarkıfelek Motifi

Öz

Tarih boyunca geometrik kompozisyonları oluşturan temel motiflerin her birine çeşitli sembolik anlamlar yüklenmiş; bu bağlamda çarkıfelek motifi de bu yönüyle dikkat çeken unsurlarından biri olmuştur. Farklı adlarla anılan bu motif; döngü, sonsuzluk, gelecek, hareket, tekrar eden olaylar, kısmet, kader, felek ve aşkın çemberi gibi çeşitli sembolik anlamlar taşımaktadır. Anadolu Türk sanatının birçok dalında kullanılan bu motif; mimari, ahşap, kilim, çini, halı, kumaş, maden gibi kullanım alanlarının yanında türbe ve mezar taşlarında da yoğun bir şekilde görülmektedir. Bu bağlamda Anadolu mezar taşları içerisinde önemli bir yere sahip Ahlat Selçuklu Mezarlığı bu motifin zengin örneklerini barındırmaktadır. Bu mezarlıkta yer alan çarkıfelek motifinin kullanımı, çeşitliliği ve sembolik anlamlarının irdelenmesi çalışmanın ana konusunu oluşturmaktadır. Bu kapsamda çalışmada farklı tarihlere ait mezar taşları arasında seçilen nitelikli örnekler ele alınmıştır. Mezar taşlarında dünyanın geçiciliği, evrenin döngüsel düzeni ve ölüm sonrası edebi yaşam düşüncesiyle ilişkili sembolik anlamlar yüklenen bu motifin farklı kompozisyon düzenleri içerisinde kullanıldığı, özellikle geometrik ve bitkisel süslemeler ile birlikte belirli bir kompozisyon düzeni içerisinde yer aldığı görülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Ahlat
• Mezar Taşı
• Süsleme
• Çarkıfelek.
• Selçuklu

The Whell of Fortune Motif as a Geometrıc Decoratıve Element on the Tombstones in the Ahlat Seljuk Cemetery

Öz

Throughout history, various symbolic meanings have been attributed to each of the basic motifs that make up geometric compositions; in this context, the pinwheel motif stands out as one of the elements that does so. Known by various names, this motif carries diverse symbolic meanings, including cycle, infinity, the future, movement, recurring events, fate, destiny, destiny, and the circle of love. This motif, used in many branches of Anatolian Turkish art, is frequently seen in architecture, wood, rugs, tiles, carpets, fabrics, metalwork, as well as in tombs and gravestones. In this context, the Ahlat Seljuk Cemetery, which holds an important place among Anatolian tombstones, contains rich examples of this motif. The main focus of this study is to examine the use, variety, and symbolic meanings of the pinwheel motif found in this cemetery. This study examines selected high-quality examples of tombstones from different historical periods. This motif, imbued with symbolic meanings related to the transience of the world, the cyclical order of the universe, and the idea of eternal life after death, is seen used in various compositional arrangements on tombstones, particularly in conjunction with geometric and floral decorations within a specific compositional order.

Anahtar Kelimeler

• Ahlat
• Tombstone
• Ornament
• Wheel of Fortune.
• Seljuk

Kaynakça

1. Allak, F. (2023). İstanbul Türbeler Müzesi’nde Bulunan Bir Grup Şifa Tası. Motif Akademi Halkbilim Dergisi, 16 (43), 1327-1354.
2. Altın, A. (2021). Türk-İslam Kubbelerinde Çarkıfelek Formları. Sanat Tarihi Yıllığı, (30), 29-80.
3. Arslan, M. (2017). Anadolu’da Selçuklu Çağı Cami ve Mescit Mimarisi. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Erzurum: Atatürk Üniversitesi/ Sosyal Bilimler Enstitüsü.
4. Aytekin, O. (2025). Van Gölü Havzasındaki Taşınmaz Kültür Varlıklarından Öne Çıkan Örnekler. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (70)., 178-201.
5. Başaran, E. (2020). Ayvacık Mezar Taşları. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Çanakkale: Çanakkale On Sekiz Mart Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü.
6. Biçici, K. (2020). Çeşme Kalesinde Bulunan Süslemeli Mezar Taşları. Ankara: İksad Yayınları.
7. Çalış, E. (2019). Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığı’nda Bulunan Babacan bin Toman İmzalı Bir Mezar Taşı. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (18), 177-192.
8. Çalış, E., Özbek, G. (2025). Kültürel Miras Alanlarının Yorumlanması: Gevaş Selçuklu Mezarlığı Örneği. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (29), 478-495.

9. Buğrul, H. (2010). Van Bitlis Yöresi XII.XV. Yüzyıl Mezar Taşlarının İslam Öncesi Orta Asya Türk Mezar Taşları İle Bağlantıları (Yayımlanmamış Doktora Tezi) Van: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi/ Sosyal Bilimler Enstitüsü
10. Çaycı, A. (2017). İslam Mimarisinde Anlam ve Sembol. Konya: Palet Yayınları.
11. Çaycı, A. (2019). Anadolu Selçuklu Sanatında Gezegen ve Burç Tasvirleri. Konya: Palet Yayınları
12. Çelebi, E. (1935). Seyahatname, İstanbul: Devlet Matbaası.
13. Daniş Marufoğlu, D. (2026). Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığı’nda Bulunan Geometrik Süslemeli Mezar Taşları. (Yayımlanmamış Doktora Tezi) Van: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi/ Sosyal Bilimler Enstitüsü
14. Demiriz, Y. (2017). İslam Sanatında Geometrik Süsleme. İstanbul: Hayalperest Yayınevi.
15. Develioğlu, F. (2008). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Sözlük. Ankara: Aydın Kitapevi
16. Erzen, A. (1986). Doğu Anadolu ve Urartular. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
17. Karaca, Y., Şan, H. (2019). Ahlat Müzesinde Bulunan Çarkıfelek Motifli Bir Haçkar (Mezar Taşı) Güler Yılmaz, Rafet Çavuşoğlu, Mehmet Kulaz (Ed.), ARKEOLOJİ VE SANAT TARİHİ ARAŞTIRMALARI Yapılar, Buluntular, Müzeler Çizim ve Fotoğraflar Eşliğinde içinde (329-354). İstanbul: Hiperyayın.
18. Karaca, Y. Daniş Marufoğlu, D. Ve Şan, H. (2025). Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığındaki Mezar Taşlarında Semerkant’tan Ahlat’a Göçün Somut Verileri. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (70), 14-27.
19. Karahan, R., Tekin, R., Kulaz, M., Reisoğlu, S., İğit, İ, Oral, M. ve Alp, a. (2019). Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığı ve Mezar Taşları. Ankara: Dijital Baskı Merkezi.
20. Karahan, R., Kulaz, M. (2021). Ahlat Meydan Mezarlığı’nda Bulunan Bir Grup Mezar Taşının Liken Temizliği ve Epigrafik Çözümlemeleri Üzerine Bir Değerlendirme. Van İnsani ve Sosyal Bilimler Dergisi, (2), 23-56.
21. Karamağaralı, B. (1992). Ahlat Mezar Taşları. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
22. Kulaz, M., Kraca, Y. (2022). Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığı’nda Sanatkâr Hasan bin Yusuf ve Eserleri. Van İnsani ve Sosyal Bilimler Dergisi, (4), 4-57.
23. Kulaz, M., Daniş, D. (2023). Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığı’nda Esed bin Bergi İmzalı Mezar Taşı Üzerine Bir Değerlendirme. Van İnsani ve Sosyal Bilimler Dergisi, (5), 1-12.
24. Kulaz, M., Karaca, Y., Şan, H. (2025). Geçmişten Günümüze Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığı ve Eski Ahlat Şehri Kazıları. Atilla Engin, Kadriye Özçelik, Şebnem Sedef Çokay Kepçe, Vahit Macit Tekinalp, Fahri Yıldırım, Murat Özturan (Ed.), Geleceğe Miras Türkiye Arkeolojisinin Altın Çağı içinde (335-348). Ankara: Özel Ofset.
25. Küçükkurt, Ü. (2025). Geleneksel Türk Sanatlarında Çarkıfelek Motifi. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 14(4), 1467- 1483.
26. Ögel, B. (1995). Türk Mitolojisi Sanat Tarihi Yıllığı- Journal of Art History, 2 (30), 29-80.
27. Sağıroğlu Arslan, A. (2007). Develi İlçesindeki Bezemeli Mezar Taşları. Kayseri: Develi Belediyesi Kültür Yayınları.
28. Sözen, M., Tanyeli, U. (1994). Sanat Kavram ve Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi.
29. Sümer, F. (1986). Ahlat Şehri ve Ahlatşahlar, Belleten Dergisi, 50 (197), 447.
30. Sümer, F. (1998). Selçuklular Devrinde Doğu Anadolu’da Türk Beylikleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
31. Şaman Doğan, N. (2001). Oklu Çakır/Oklu Çark/Gök Çığrısı: Selçuklu Süslemesinde Bir Motif. I. Uluslararası Selçuklu Kültür ve Medeniyeti Kongresi Bildiriler, 11-13 Ekim 2000, (243-249), Konya: Selçuk Üniversitesi Selçuk Araştırmaları Merkezi Yayınları.
32. Şen, A. (2023). Manisa Salihli’de Osmanlı Dönemi Mezar Taşları. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Erzurum: Atatürk Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü.
33. Tekin, R. (2018). Türk Tarihinde Ahlat. Ankara Gece Kitaplığı.