إطباق الناس دون نكير ودلالته على الحكم الشرعي تأصيلاً وتطبيقاً

Öz

يتناول البحث دليلاً أصولياً مضمونه أن جريان التعامل بين الناس على أمور معينة دون أن ينكر عليهم العلماء عبر العصور يدلُّ على مشروعيتها. وتكمن أهمية البحث في أن هذا الدليل لم ينل حقه من الدراسة والاعتناء، مما اقتضى تناوله بالتحليل لبيان طبيعته، وصلته بالأدلة والمصطلحات الأصولية الأخرى، وشروط صحة الاستدلال به، ونطاق العمل به، ومصير الاستدلال به في الواقع المعاصر. وقد استخدم الباحث المنهج الاستقرائي التحليلي من خلال استقراء ما ذكره العلماء من مسائل أطبق عليها الناس دون نكير، وتحليلها والتعليق عليها. وانتهى البحث إلى نتائج منها أن هذا الدليل صورة من صور الإجماع العملي، وأنه لا يشترط أن يكون العمل قد جرى به في عصر الصحابة والتابعين، وأنه يصح الاستدلال به في المسائل الاجتهادية، ويكون حينئذٍ حجةً ظنيةً، وأنه يثبت به الوجوب والندب والإباحة، وأن الاستدلال به يقتصر على المسائل الدينية دون العادات الدنيوية، وأنه يمكن الاستدلال به الآن على مشروعية أمور كثيرة تعارف الناس عليها؛ مع وجود عقبات تقف في طريقه، أهمها عدم تسليم المخالف به إذا كان من الفرق المبتدعة أو من الحداثيين؛ لِعدم تسليم هؤلاء بعصمة الأمة الإسلامية، يضاف إلى ذلك صعوبة التمييز بين من يُؤبَه بإنكاره ومن لا يُلتَفَت إلى رأيه في واقعنا؛ لأن المناصب المتعلقة بالإفتاء والاجتهاد كثيراً ما يشغلها من ليس أهلاً لها.

Anahtar Kelimeler

• أصول الفقه
• الأدلة
• الحكم الشرعي
• عمل الأمة
• النهي عن المنكر

İnsanların İtiraz Etmeksizin Uygulama Üzerinde İttifak Etmeleri Olgusu ve Bunun Şer‘î Hükme Delaletinin Teorik ve Uygulamalı Temelleri

Öz

Bu araştırma, insanların belirli hususlarda uzun bir dönem boyunca uygulama birliği içinde olmaları ve bu uygulamalara âlimler tarafından herhangi bir itiraz yöneltilmemesi durumunun, söz konusu fiillerin meşruiyetine delalet ettiği şeklindeki usûlî bir delili ele almaktadır. Çalışmanın önemi, bu delilin klasik usûl literatüründe yeterince incelenmemiş ve hak ettiği ilgiyi görmemiş olmasından kaynaklanmaktadır. Bu nedenle araştırmada, söz konusu delilin mahiyetinin, diğer usûlî delil ve kavramlarla ilişkisinin, onunla istidlalin geçerlilik şartlarının, uygulanma alanlarının ve çağdaş dönemdeki istidlal değeri ve işlevinin tahlil edilmesi amaçlanmıştır. Araştırmacı, konuyu ele alırken istikrâî ve tahlilî yöntemi benimsemiş; âlimlerin “insanların üzerinde ittifak edip itirazsız sürdürdükleri” uygulamalara dair aktardıkları örnekleri derleyip incelemiş, bunları çözümleyerek değerlendirmelerde bulunmuştur. Çalışmanın ulaştığı sonuçlar arasında şu hususlar öne çıkmaktadır: Bu delil, amelî icmâın bir türünü teşkil etmektedir. Delilin geçerliliği, söz konusu uygulamanın mutlaka sahâbe veya tâbiîn döneminde ortaya çıkmış olmasına bağlı değildir. Bu delil, ictihadî meselelerde kullanılabilir nitelikte olup, bu durumda zannî bir hüccet değerindedir. Ayrıca bu delil aracılığıyla vücûb, nedb ve ibâha hükümleri tespit edilebilir. Bununla birlikte, istidlal alanı dînî meselelerle sınırlı olup, örfî ve dünyevî alışkanlıklar bu kapsama dahil değildir. Araştırmada ayrıca, bu delilin günümüzde insanların üzerinde ittifak ettikleri birçok hususun meşruiyetine delil teşkil edebileceği sonucuna ulaşılmıştır. Ancak bu delilin uygulanabilirliğini sınırlayan bazı engeller de mevcuttur. Bunların başında, bid‘at ehli veya modernist çevreler gibi, İslâm ümmetinin mâsumiyetine inanmayan grupların bu delili reddetmeleri gelmektedir. Ayrıca günümüzde fetva ve ictihad makamlarında ehil olmayan kişilerin bulunması sebebiyle, “itirazına değer verilen kişi” ile “görüşüne itibar edilmeyecek kişi”yi ayırt etmenin güçleşmesi de önemli bir problem olarak tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Fıkıh Usûlü
• Deliller
• Şer’î Hüküm
• Ümmetin Uygulaması
• Kötülüğü Engelleme.

Kaynakça

1. Asḳalânî, Ahmed b. Alî. Fetḥu’l-Bârî Şerḥu Ṣaḥîḥi’l-Buḫârî. Beyrut: Dârü’l-Maʿrife, 1379.
2. Behûtî, Mansûr b. Yûnus. Şerḥu Müntehe’l-İrâdât. Beyrut: ʿÂlemü’l-Kütüb, 1. bs., 1414/1993.
3. Cessâs, Ahmed b. Alî. el-Fuṣûl fi’l-Uṣûl. Kuveyt: Veẓâretü’l-Evkâf, 2. bs., 1414/1994.
4. Cüveynî, ʿAbdülmelik b. ʿAbdullah. Nihâyetü’l-Maṭleb fî Dirâyeti’l-Mezheb. Cüdde: Dârü’l-Minhâc, 1. bs., 1428/2007.
5. Derrâz, ʿAbdullah. et-Taʿlîḳât ʿalâ’l-Muvâfaḳât. Mısır: Dâru İbn ʿAffân, 1. bs., 1417/1997.
6. Ebû Sünne, Ahmed Fehmî. el-ʿUrf ve’l-ʿÂdet fî Raʾyi’l-Fukahâʾ. Kahire: Matbaʿatü’l-Ezher, 1947.
7. Emîr Pâdişah, Muhammed Emîn b. Mahmûd. Teysîrü’t-Taḥrîr. Kahire: Mektebetü el-Babî el-Halebî, 1932.
8. Gazzalî, Muhammed b. Muhammed. el-Müstaṣfâ fî ʿilmi’l-uṣûl. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-‘ilmiyye, 1. bs., 1993.

9. Ḥaccâvî, Mûsâ b. Ahmed. el-İḳnâʿ fî Fıkhi’l-İmâm Ahmed b. Ḥanbel. Beyrut: Dârü’l-Maʿrife.
10. Hattâb, Muhammed b. Muhammed. Kurretu’l-ayn li-şerhi verakâti İmâmi’l-Haremeyn. Kahire: Dârü’l-Fazîle
11. Hattâb, Muhammed b. Muhammed. Mevâhibü’l-celîl fî şerhi muhtasari Halîl. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 3. bs., 1412/1992.
12. İbn Âbidîn, Muhammed Emîn b. Ömer. Reddü’l-muhtâr ‘ale’d-Dürri’l-muhtâr. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2. bs., 1412/1992.
13. İbn Ebî’l-ʿİzz, Alî b. Alî. et-Tenbîh ʿalâ Meşkilâti’l-Hidâye. Riyad: Mektebetü’r-Ruşd, 1. bs., 1424/2003.
14. İbn Neccîm, Zeynüddîn b. İbrâhîm. el-Baḥrü’r-Râik Şerḥü Kenzi’d-Dekâik. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-ʿArabî, 2. bs.
15. İbn Nüceym, Zeynüddîn b. İbrâhîm. el-Eşbâh ve’n-nezâir. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. bs., 1419/1999.
16. İbn Rüşd, Muhammed b. Ahmed. el-Beyân ve’t-Taḥṣîl. Beyrut: Dârü’l-Ğarbü’l-İslâmî, 2. bs., 1408/1988.
17. İbnü’l-Hümâm, Muhammed b. Abdilvâhid. Fetḥu’l-ḳadîr li’l-ʿâcizi’l-faḳīr. Beyrut: Dârü’l-Fikr, b.s.y, t.s.
18. Mahallî, Muhammed b. Ahmed. Şerhu Cemʿi’l-cevâmi. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
19. Meḥmed b. Ferâmurz (Molla Ḫusrav). Dürrü’l-Ḥükkâm Şerḥu Ğareri’l-Aḥkâm maʿa Ḥâşiyetü’ş-Şernbelâlî. Kahire: Dâru İḥyâʾi’l-Kütübi’l-ʿArabiyye.
20. Menğûr, Ahmed b. Alî. Şerḥu’l-Minhâci’l-Münteḫab ilâ Ḳavâʿidi’l-Mezheb. Dâru Abdullah eş-Şinḳīṭî.
21. Merdâvî, Ali b. Süleyman. el-İnṣâf fî maʿrifeti’r-râciḥ mine’l-ḫilâf ʿalâ meẕhebi’l-İmâmi’l-mübeccel Aḥmed b. Ḥanbel. Beyrut: Dâru İhyâi et-Turâs el-Arabî, 2. bs., t.s.
22. Muḥammed b. Ahmed er-Ramlı. Ḥâşiyetü’r-Ramlı ʿalâ Esnâ’l-Maṭâlib. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-İslâmî.
23. Muḥammed b. Ahmed er-Ramlı. Nihâyetü’l-Muḥtâc ilâ Şerḥi’l-Minhâc. Beyrut: Dârü’l-Fikr, son bs., 1404/1984.
24. Mustafa b. Saʿd er-Raḥîbânî. Maṭâlibü Uli’n-Nühâ fî Şerḥi Ğâyeti’l-Müntehâ. Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, 2. bs., 1415/1994.
25. Murad, Shavish. Mâverdî ve Cüveynî’ye Göre Icmâ el-Hâvi’l-Kebîr ve Nihâyetü’l-Matlab Adlı Eserlerde Ferâ’iz Bölümünde Icmânın Uygulanması, Ankara: Sonçağ, 1. bs., 2025.
26. Racâb, Eymen. “Mâ Taleḳḳethu’l-Ümme bi’l-Ḳabûl.” İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 36 (Ekim 2020), 105–129.
27. Semerḳandî, Muḥammed b. Ahmed. Tuḥfetü’l-Fuḳahâʾ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2. bs., 1414/1994.
28. Serahsî, Muḥammed b. Ahmed. el-Mebsûṭ. Beyrut: Dârü’l-Maʿrife, 1414/1993.
29. Serahsî, Muhammed b. Ahmed. Usûlü’l-fıkh. Beyrut: Dârü’l-Ma‘rife
30. Şelebi, Muhammed Mustafa. Ta’lilü’l-ahkâm. Kahire: Matbaatu’l-Ezher, 1947.
31. Şevkânî, Muhammed b. Ali. İrşâdu’l-fuhûl ilâ tahkîki’l-hakk min ‘ilmi’l-usûl. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1. bs, 1419/1999.
32. Şinkîtî, Abdullah b. İbrâhîm. Neşrü’l-bünûd ‘ala Merâki’s-su‘ûd. Mağrib: Matbe‘atu Fedâle, b.s.y, t.s.
33. Tûfî, Süleymân b. Abdilkavî. Şerḥu Muḫtaṣari’r-Ravża. Beyrut: Müessesetü’r-risâle, 1. bs., 1987.
34. Tûzirî, ʿUthmân b. Mekkî. Tavżîḥu’l-Aḥkâm Şerḥu Tuḥfeti’l-Ḥukkâm. Tunus: el-Maṭbaʿatü’t-Tûnisiyye, 1. bs., 1339.
35. Zerḳā, Mustafa Ahmed. el-Medḫalü’l-Fiḳhiyyü’l-ʿÂmm. Dımaşk: Dârü’l-Kalem, 2. bs., 1425/2004.
36. Zerkeşî, Muhammed b. Abdullâh. el-Bahrü’l-muhît fî usûli’l-fıḳh. Ammân: Dârü’l-Kütübî, 1. bs., 1414/1994.
37. Zerkeşî, Muhammed b. Abdullâh. Teşnîfü’l-mesâmiʿ bi-Cemʿi’l-cevâmiʿ. Mekke: el-Mektebetü’l-Mekkiyye, 1998.
38. Zerkeşî, Muhammed b. Bahâdır b. Abdillâh. el-Mens̱ûr fi’l-ḳavâʿid. Kuveyt: Vizâratü’l-Evkâf, 2. bs., 1985.