27 Mayıs İdamlarını Önleme Girişimi: Kraliçe II. Elizabeth’in Türkiye Ziyareti (5 Mart 1961)

Öz

Türkiye’de 23 yıl süren tek parti dönemi 14 Mayıs 1950’de yapılan ikinci serbest seçim neticesinde Demokrat Parti’nin zaferiyle sona erdi. Demokrat Parti liderleri dış politikada geleneksel Batıcı tavrı devam ettirdiler. İngiltere ile olan ilişkiler bağlamında İngiltere tahtına yeni geçen Kraliçe II. Elizabeth ile yakın ilişkiler tesis ettiler. Bu kapsamda II. Elizabeth ile ilk temas Kral IV. George’un vefatı sebebiyle gerçekleşti. 27 Mayıs 1960’da askerî darbeyle devrilen Demokrat Parti ve kurucularının yargılamaları başlamış ve kararların idam olacağı anlaşılınca Kraliçe II. Elizabeth ocak ayı içinde çıktığı yurt dışı gezisi dönüşünde Ankara Esenboğa Havaalanı’na uğrayarak Devlet Başkanı Orgeneral Cemal Gürsel ile yaklaşık bir saat baş başa görüşmüştür. Bu görüşmede Kraliçe, Gürsel’e yargılamaların idamla sonuçlanmaması yönünde telkinlerde bulunmuştur. Esenboğa Havaalanı’nda coşkun tezahüratlarla karşılanan Kraliçe II. Elizabeth, eşi ve maiyetindekiler Londra’ya dönmüşlerdir. Söz konusu ziyarettin sebebi hakkında resmî bir açıklama yapılmamış, ancak kamuoyunda akisler uyandırmış ve farklı yorumlar ortaya konulmuştur. Bu makalede askerî bir darbenin ardından devrilen Demokrat Parti Hükümetinin kurucularının yargılanmalarının idamla sonuçlanmaması için Kraliçe II. Elizabeth’in gerçekleştirdiği Ankara ziyareti, ziyaret öncesi hazırlıkları ve yurttaki akisleri ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Demokrat Parti
• İdam
• Kraliçe II. Elizabeth
• 27 Mayıs
• Ziyaret

An Attempt to Prevent the May 27 Executions: Queen Elizabeth II’s Visit to Türkiye (March 5, 1961)

Abstract

The 23-year single-party period in Turkey ended with the Democratic Party's victory in the second free elections held on May 14, 1950. The leaders of the Democratic Party continued the traditional pro-Western stance in foreign policy. In the context of relations with the United Kingdom, they established close ties with Queen Elizabeth II, who had recently ascended the throne. Accordingly, the first contact with Queen Elizabeth II occurred upon the passing of King George IV. On May 27, 1960, the Democratic Party and its founders were overthrown in a military coup, and their trials began. When it became clear that the verdicts would be death sentences, Queen Elizabeth II stopped at Ankara Esenboğa Airport on her return from a trip abroad in January. She held a private meeting with President General Cemal Gürsel for about an hour. During this meeting, the Queen urged Gürsel not to let the trials result in death sentences. Queen Elizabeth II, who was greeted with enthusiastic cheers at Esenboğa Airport, returned to London with her husband and entourage. No official statement was issued regarding the purpose of the visit, but it caused a stir among the public and sparked various interpretations. This article examines Queen Elizabeth II's visit to Ankara, the preparations leading up to the visit, and its repercussions within the country, in an effort to prevent the execution of the founders of the Democratic Party government that was overthrown after a military coup.

Keywords

• Democratic Party
• Death Penalty
• Queen Elizabeth II
• May 27
• Visit

References

1. Akalın, C. (2000). Askerler ve Dış Güçler Amerikan Belgeleriyle 27 Mayıs Olayı. İstanbul, Cumhuriyet Kitapları.
2. Arzık, N. (1961). Ankara Mektubu. Akbaba Dergisi, 470.
3. Boztekin, N. (2021). Sami Kohen Anlatıyor Ver Elini Dünya 70 Yıllık Gazetecilik Serüveni. İstanbul, Libra Yayıncılık.
4. Çam, H. S. (2023). 27 mayıs’ın gölgesinde bir albay: Ağası şen (1923-12 şubat 1981). Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, 72.
5. Demirel, T. (2021). Türkiye’nin Uzun On Yılı Demokrat Parti İktidarı ve 27 Mayıs Darbesi. İstanbul, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
6. Eroğul, C. (1990). Demokrat Parti Tarihi ve İdeolojisi. Ankara, İmge Kitabevi.
7. Güryay, T. (1971). Bir İktidar Yargılanıyor. İstanbul, Cem Yayınevi.
8. İnönü, İ. ( 2008). Defterler (1919-1973) (Cilt 2). İstanbul, Yapı Kredi Yayınları.

9. Merve Arslan. (2019). Celal Bayar’ın cumhurbaşkanlığı dönemindeki yurtdışı seyahatleri (1950-1960), Yayınlanmamış yüksek lisans tezi, Aydın Adnan Menderes Üniversitesi, Aydın.
10. Özge Irmak. (2009). Adnan Menderes’in yurt dışı gezileri, Yayınlanmamış yüksek lisans tezi. İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
11. Perin, M. (1970). Yassıada ve İdamların İç Yüzü. İstanbul, Çevik Matbaası.
12. Toker, M. (1991). Demokrasimizin İsmet Paşalı Yılları 1944-1973, Yarı Silahlı Yarı Külahlı Bir Ara Rejim 1960-1961. Ankara, Bilgi Yayınevi.
13. Ünsaldı, L. (2008). Türkiye’de Asker ve Siyaset. İstanbul, Kitap Yayınevi.
14. Yaşar, M. (1987). Aydın Menderes Anlatıyor Acılı Günler 1960. İstanbul, Tekin Yayınevi.
15. Yeşilbursa, B. K. (2019). İngiliz belgelerine göre Türkiye’de 1960, 1971 ve 1980 askeri müdahaleleri. Vakanüvis Dergisi, 4, 1.