Orta Çağ Diplomatik Teamülleri Bağlamında Attila Dönemi Avrupa Hunları-Doğu Roma İlişkileri: Priskos’un Eserine Göre Bir İnceleme

Abstract

Kuramsal açıdan diplomasi teamülleri incelendiğinde her dönemin siyasi teşekkülleri, güç dengeleri ve toplumsal beklentilerine göre şekillendiği görülmektedir. Orta Çağ dünyasında da kendine münhasır bir diplomasi anlayışı yer almaktadır. Dönem beynelmilel ilişkilerinde daimî elçilikler yer almazken, güncel gelişmelere ve amaca binaen diplomatik teamüller tercih edilmekteydi. İslâmiyet öncesi Türk devletlerinde izlenen diplomatik faaliyetler de bu kapsamda olup toplumun kozmografya anlayışı ve Bozkır Kültürü (konargöçer) çerçevesinde şekillenmiştir. Kut ve cihan hâkimiyeti telakkisine göre tertip edilen bahsettiğimiz diplomasi teamülleri, dirayetli hükümdarlar ve askerî başarılar vasıtasıyla uygulanıyordu. Dolayısıyla muktedir hükümdar ve güçlü ordular, diplomatik ilişkilerde belirleyici olurken aksi durumda hayatta kalmaya dönük diplomatik teamüller gelişmekteydi. Buna mukabil elçi ile hakları konusunda evrensel normlara göre hareket edilmekte, can güvenliği ve karşılama teamülleri gibi hususlara ehemmiyet verilmekteydi. Diğer taraftan Roma gibi yerleşik medeniyeti temsil eden devletlerde de dış ilişkiler devletin gücü ve savaş meydanlarındaki başarılarına göre şekillenmekteydi. Ayrıca teamüller bakımından farklılıklar da görülmekteydi. Roma İmparatorluğu genel itibarıyla dış ilişkilerini medeniyet mefhumu ve yazılı sözleşmeler ekseninde yürütmekteydi. Roma’da elçilik müessesesi kurumsallaşmış ve Romalılarca devlet egemenliğinin unsurlarından sayılarak dokunulmazlık gibi evrensel ilkelerle donatılmıştı. Buna mukabil güçlü dönemlerinde Romalılar tek taraflı üstünlük kurarak itibarlarını yükseltici diplomatik teamüller uyguluyorlardı. Fakat Avrupa Hunları-Roma ilişkileri muktedir olan Hunlar lehine geliştiğinden siyasi teşekküller arasında gerçekleşen diplomatik teamüller de bu bağlamda şekillendi. Avrupa Hunları-Doğu Roma ilişkileri hakkında siyasi ve askerî anlamda kıymetli çalışmalar yapılmış, fakat konu diplomatik teamüller bağlamında bütüncül değerlendirilmemiştir. Biz de doküman analizi, tümevarım ve karşılaştırma metoduyla Orta Çağ teamülleri bağlamında Attila dönemi Avrupa Hunları-Doğu Roma ilişkilerini ele alarak alana katkı vermeyi amaçlıyoruz. Nitekim Orta Çağ uluslararası ilişkileri yalnızca taraflarca kabul edilen antlaşma metinlerinden ibaret olmayıp, aksine diplomasi ve diplomatik teamüllerin devletlerin istihbarat kapasitelerinin, liderlerinin mahiyetlerinin, psikolojik üstünlüklerinin, medeniyetler arası kavramsal farklılıklarının birbirleriyle rekabet ettiği siyasi bir arenaydı. Bu bağlamda Hunlar; Doğu Asya’dan getirdikleri tecrübeyi burada karşılaştıkları Roma teamülleriyle harmanlamış, savaş meydanlarındaki başarılarını diplomasi masasında da göstermişlerdir.

Keywords

• Diplomasi
• Avrupa
• Roma İmparatorluğu
• Avrupa Hunları
• Attila

An Examination of the Relations Between the European Huns Under Attila and the Eastern Roman Empire in the Context of Medieval Diplomatic Usages According to the Work of Priscus

Abstract

When examining diplomatic customs from a theoretical perspective, it is observed that the political entities, the balance of power, and the societal expectations of each era shape them. The medieval world likewise possessed a unique understanding of diplomacy. While permanent embassies were absent from the period's international relations, diplomatic customs were preferred in line with current developments and specific purposes. Diplomatic activities pursued in pre-Islamic Turkish states were also within this scope, shaped by the society’s understanding of cosmography and nomadic steppe culture. Structured around the concepts of kut (divine mandate) and world domination, the aforementioned diplomatic customs were implemented by powerful rulers and backed by military successes. Consequently, capable rulers and powerful armies were decisive in diplomatic relations, whereas under opposite circumstances, diplomatic customs geared toward survival developed. In contrast, actions regarding ambassadors and their rights were carried out in accordance with universal norms, with emphasis on matters such as personal safety and welcoming customs. On the other hand, in states representing settled civilizations, such as Rome, foreign relations were also shaped by the state’s power and battlefield successes. Furthermore, differences were observed in terms of customs. The Roman Empire generally conducted its foreign relations on the axis of the concept of civilization and written treaties. In Rome, diplomacy was institutionalized, regarded by the Romans as an element of state sovereignty, and endowed with universal principles such as immunity. Conversely, during periods of strength, the Romans employed diplomatic practices that asserted unilateral superiority and enhanced their prestige. However, since relations between the European Huns and Rome favored the dominant Huns, the diplomatic customs between these political entities were shaped in this context. Although valuable political and military studies have been conducted regarding European Hun-Eastern Roman relations, the subject has not been evaluated holistically in the context of diplomatic customs. By employing document analysis, induction, and the comparative method, we aim to contribute to the field by addressing the European Hun-Eastern Roman relations during the Attila period within the context of medieval diplomatic customs. Indeed, medieval international relations did not merely consist of treaty texts accepted by the parties; rather, it was a political arena where diplomacy and diplomatic customs, the intelligence capacities of states, the qualities of their leaders, their psychological superiority, and the conceptual differences between civilizations competed with one another. In this context, the Huns blended the experiences they brought from East Asia with the Roman customs they encountered here, demonstrating their successes on the battlefield and at the diplomatic table.

Keywords

• Diplomacy
• Europe
• the Roman Empire
• the European Huns
• Attila

References

1. Ahmetbeyoğlu, A. (2021). Avrupa Hunları, İstanbul, Yeditepe Yayınları.
2. Alyılmaz, C. (2005). Orhun Yazıtlarının Bugünkü Durumu. Ankara, Kurmay Yayınları.
3. Baştav, Ş. (1998). Büyük Hun Kağanı Attila. Ankara, Kültür Bakanlığı Yayınları.
4. Berber, O. (2021). Erken Dönemlerden XIII. Yüzyıla Kadar Türklerde ve Çin’de Diplomasi: Kurumsal Yapı, Benzerlikler ve Farklılıklar. İlkçağdan Viyana Kongresi’ne Diplomasi. (Ahmet Dönmez Ed.). Ankara, Grafiker Yayınları, s.137-182.
5. Constantine Porphyrogenitus. (1967). De Administrando Imperio, (Gy. Moravcsik Ed.; R. J. H. Jenkins, Çev). Washington D.C., Dumbarton Oaks Center for Byzantine Studies Publishing.
6. Çekil, O. (2023). Priskos Yanılgısı: Margus Barışı’ndan Önce Ne Oldu? Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 23(2), s. 323-332. https://doi.org/10.32449/egetdid.1347616.
7. Duggan, S. P. (1922). The Fundamentals in a Scientific Study of International Relations. The History and Nature of International Relations, (Edmund Aloysius Walsh Ed.). New York, The Macmillan Company, s. 1-27.
8. Erdoğan, S., & Atar, E. (2023). Devlet Egemenliği ve Diplomaside Yaşanan Değişim: Paradiplomasi (Ulus-Altı Diplomasi) Üzerine Bir Analiz / Change in State Sovereignty and Diplomacy: An Analysis on Paradiplomacy (Subnational Diplomacy). Uluslararası Ekonomi İşletme ve Politika Dergisi, 7(2), 423-437. https://doi.org/10.29216/ueip.1314715.

9. Gordon, C. D. (1961). The Age of Attila Fifth-Century Byzantium and Barbarians. Toronto, The University of Michigan Press.
10. Gömeç, S. (2004). Atilla’nın Çocuklarının Adı. Tarih Araştırmaları Dergisi, 23(36), s. 117-122. https://doi.org/10.1501/Tarar_0000000166.
11. Gömeç, S. (2011). Kök Türk Tarihi. Ankara, Berikan Yayınları.
12. Gömeç, S. (2012). Türk-Hun Tarihi. Ankara, Berikan Yayınları.
13. Gumilëv, L. N. (2002). Hunlar, (Ahsen Batur, Çev). İstanbul, Selenge Yayınları.
14. Güneş, C. (2021a). IV. Yüzyıldan XII. Yüzyıla Kadar Orta Çağ Avrupası'nda Diplomasi. İlkçağdan Viyana Kongresi’ne Diplomasi. (Ahmet Dönmez Ed.). Ankara, Grafiker Yayınları, s.183-223.
15. Güneş, C. (2021b). Bizans İmparatorluğu Kurumları ve Unvanları, İstanbul, Selenge Yayınları.
16. Güneş, C. (2022). Philotheos’un Klētorologion Adlı Eserine Göre Bizans İmparatorluğu’nda Posta Teşkilatı ve Görevlileri. Tarih Araştırmaları Dergisi, 41(71), s. 191-224. https://doi.org/10.35239/tariharastirmalari.907099.
17. Haldon, J. (2007). Bizans Tarih Atlası, (Ali Özdamar, Çev). İstanbul, Kitap Yayınevi Yayınları.
18. İbn Battûta. (2004). İbn Battûta Seyahatnâmesi, C. I. (A. Sait Aykut, Çev). İstanbul, Yapı Kredi Yayınları.
19. İbnü’t Tıktaka. (2016). El-Fahrî (Devlet İdaresi, Halifeler, Vezirler Tarihi, 632-1258), (Ramazan Şeşen, Çev). İstanbul, Bilge Kültür Sanat Yayınları.
20. İskit, T. (2020). Diplomasi Tarihi, Teorisi, Kurumları ve Uygulaması. İstanbul, İstanbul Üniversitesi Yayınları.
21. Jones, A. H. M. (1964). The Later Roman Empire, 284-602 A Social Economic and Administrative Survey. V. I-II. Oxford, Basil Blackwell Publishing.
22. Jordanes. (1915). The Gothic History of Jordanes, (Charles Christopher Mierow, Çev). Princeton University Press-Humphrey Milford, Oxford University Press.
23. Kafesoğlu, İ. (2003). Türk Millî Kültürü. İstanbul, Ötüken Yayınları.
24. Kapusuzoğlu, G. (2021). Tang Çin’inde Göktürk Baskısı: Jıedushi (Bölge Valisi) Uygulamasının Ortaya Çıkışı. Journal of Turkish Research Institute, S. 72, s. 189-206.
25. Kırilen, G. (2015). Göktürklerden Önce Türkler. Ankara, Gece Kitaplığı.
26. Kim, H. J. (2013). The Huns, Rome and The Birth of Europe. New York, Cambridge University Press.
27. Kim, H. J. (2016). The Huns. London and New York, Routledge Taylor & Francis Group Publishing.
28. Kissinger, H. (2014). Diplomasi, (İbrahim H. Kurt, Çev). İstanbul, Türkiye İş Bankası Yayınları.
29. Liu, M. T. (2011). Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri. (Ersel Kayaoğlu & Deniz Banoğlu, Çev). İstanbul, Selenge Yayınları.
30. Menander the Guardsman. (1985). The History of Menander the Guardsman, (R. C. Blockley, Çev). Wiltshire, Francis Cairns Publishing.
31. Németh, G. (1982). Hunlar Avrupa’da. Attila ve Hunları. (Gyula Németh Ed.). (Şerif Baştav, Çev), Ankara, AÜDTCF yayınları, s. 187-194.
32. Nizamü’l-Mülk. (2017). Siyasetname, (Mehmet Taha Ayar, Çev). İstanbul, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
33. Orkun, H. N. (2013). Attila ve Oğulları. İstanbul, Bilge Karınca Yayınları.
34. Ostrogorsky, G. (2011). Bizans Devleti Tarihi, (Fikret Işıltan, Çev). Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları.
35. Phillipson, C. (1911). The International Law and Custom of Ancient Greece and Rome. V. I, London.
36. Priscus. (2014). The Fragmentary History of Priscus Attila, The Huns And The Roman Empire, AD 430-476, (John Given, Çev). New Jersey, Evolution Publishing.
37. Priscus. (2020). Fragmenta et Excerpta Atttila ve Bizans Tarihi, (Turhan Kaçar, Çev). İstanbul, Alfa Basım Yayım.
38. Priskos. (1995). Grek Seyyahı Priskos (V. Asır)’a Göre Avrupa Hunları, (Ali Ahmetbeyoğlu, Çev). İstanbul, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları.
39. Roberts, J. M. (2010). Avrupa Tarihi, (Fethi Aytuna, Çev). İstanbul, İnkılâp Yayınları.
40. Rostovtzeff, M. I. (1922). International Relations in The Ancient World. The History and Nature of International Relations, (Edmund Aloysius Walsh Ed.). New York, The Macmillan Company, s. 31-65.
41. Taşağıl, A. (2003). Göktürkler I. Ankara, TTK Yayınları. The Oxford Dictionary of Byzantium. (1991). The Oxford Dictionary of Byzantium, C. 2. (Alexander P. Kazhdan Ed.). New York-Oxford, Oxford University Press.
42. Theophanes Confessor. (1997). The Chronicle of Theophanes Confessor Byzantine and Near Eastern History AD 284-813, (Cyril Mango & Roger Scott, Çev). Oxford, Clarendon Press
43. Thompson, E. A. (2004). The Peoples of Europe The Huns. Blackwell Publishing.
44. Váczy, P. (1982). Hunların Dili. Attila ve Hunları. (Gyula Németh Ed.). (Şerif Baştav, Çev), Ankara, AÜDTCF yayınları, s. 51-122.
45. Vasiliev, A. A. (1943). Bizans İmparatorluğu Tarihi, C. I. (Arif Müfid Mansel, Çev). Ankara, Maarif Matbaası.
46. Wellesley, V. (1944). Diplomacy in Fetters, London, New York, Melbourne, Hutchinson & Co. Publisher.
47. Yarlıgaş, O. (2021). Güç Propaganda ve Siyaset: Roma Dünyasında Diplomasi İlkelerinin Ortaya Çıkışı (MÖ 753 – MS 330). İlkçağdan Viyana Kongresi’ne Diplomasi. (Ahmet Dönmez Ed.). Ankara, Grafiker Yayınları, s.107-136.
48. Yıldırım, K. (2024). Eski Türk Tarihi 1. İstanbul, Ötüken Yayınları.