Research Article

İslâm-Osmanlı Hukukunda Bir Adli Yazışma Örneği Olarak Nakl-i Şehâdet Belgeleri

Number: 47 June 21, 2026
TR EN

İslâm-Osmanlı Hukukunda Bir Adli Yazışma Örneği Olarak Nakl-i Şehâdet Belgeleri

Abstract

Adaletin tesisini temel gaye addeden İslâm hukuku, bunu sağlamak için birtakım araçlar öngörmüştür. Bunların en önemlisi yargı (kazâ) kurumudur. Anılan gaye, bir yandan sıkı kurallarla yargısal delillerin tespitine ve yargılama süreçlerinin düzenlenmesini sağlamıştır. Diğer yandan hayat şartlarını ve insan ihtiyaçlarını göz önünde bulundurarak kolaylaştırıcı yöntemlere müsamaha gösterilmesinin önünü açmıştır. Bu kapsamda kanuni delil sistemi benimsenmiş ve şahitlik, başlıca ispat vasıtası kabul edilmiştir. Davalardaki şahitliğin, bizzat şahitlerce ve dava hâkimi huzurunda icrası esastır. Ancak ulaşım ve iletişim imkânlarının, şahitliğin her zaman bu şekilde edasını mümkün kılmayacağı gerçeğinden hareketle uzak mesafeden icrasına da izin verilmiştir. Bunun için dolaylı şahitlik ile kadılar arası yazışma (kitâbu’l-kâdî ile’l-kâdî) şeklinde iki farklı yöntem belirlenmiştir. Bu yöntemde bir davanın uzakta bulunan şahidi, dava hâkiminin dışındaki bir hâkimin huzurunda şahitliğini eda eder. Hâkim de buna dair bir belge düzenleyerek yol şahitleri (şühûdü’t-tarîk) eşliğinde dava hâkimine gönderir. Düzenlenen belgeye kitâb, hitâb veya nakil gibi isimler verilir. Çalışmada bunlar nakl-i şehâdet belgeleri olarak adlandırılmıştır. Öte yandan günümüze ulaşan en eski kadı sicilleri 15. asrın sonlarına ait olmakla birlikte farklı şehirlere ait ilk geniş seriler 16. asrın başlarında karşımıza çıkar. Bu sicillerde, yargı mensupları tarafından nakil uygulamasının kullanıldığını gösteren çok sayıda dava kaydına rastlandığı gibi bazılarında nakil belgelerinin suretlerine de yer verilir. Bu çalışma anılan döneme ait nakil belgelerini incelemeyi amaçlamaktadır. Bu maksatla 16. asrın başlarından seçilen dört örnek esas alınmıştır. İçlerinden birinin yeniden yazımı yapılarak İslâm hukuku ve diplomatika açısından anlam taşıyan bölümleri numaralandırılıp tahlil ve izah edilmiştir. Bölümlerin anlaşılabilmesi için çalışmanın ilk bölümünde İslâm yargı hukukunun ilgili kısımları ana hatlarıyla verilmiştir. Ayrıca bu belgelerin, normal hüccetlerden ayrı özellikler taşıyan bir belge çeşidi olduğu gösterilmiştir. Çalışma, nakil belgelerini inceleyen ilk araştırma olmasının yanında fıkıh, hukuk, tarih ve diplomatik bilimlerinin ortak alanına hitap etmesi bakımından ayrıca önemlidir.

Keywords

İslam Hukuku, Osmanlı, Adli Yazışma, Kadı, Nakl-i Şehâdet Belgesi

References

  1. Ahmet Cevdet Paşa. Mecelle-i Ahkâm-ı Adliye. İstanbul: Matbaa-i Osmâniye, 1887.
  2. Akgündüz, Ahmet. “İslâm Hukukunun Osmanlı Devletinde Tatbiki: Şer’iye Mahkemeleri ve Şer’iye Sicilleri”. İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 14 (2009), 13-48.
  3. Akgündüz, Ahmet - Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı (ed.). Şer’iye Sicilleri: Mahiyeti, Toplu Kataloğu ve Seçme Hükümler. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, 1988.
  4. Akman, Mehmet. Balat Mahkemesi 2 Numaralı Sicil (H. 970-971 / M. 1563). ed. Coşkun Yılmaz. İstanbul: İSAM, 2011.
  5. Albayrak, Adem - Albayrak, Zeynep Açı. Adli Yazışmalar. Ankara: Seçkin Yayınevi, 2020.
  6. Apaydın, H. Yunus. “Şahit”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/278-283. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
  7. Aslan, Nasi. İslâm Hukukunda Yargılama Etiği ve İlkeleri. Ankara: Karahan Kitabevi, 2019.
  8. Atar, Fahreddin. İslâm Yargılama Hukukunun Esasları. İstanbul: İFAV, 2019.
  9. Atar, Fahrettin. “Şürût ve Sicillât”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/270-273. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
  10. Balcı, Ahmet Ali. Ebüssuûd Efendi’nin Bidâ‘atü’l-kâdî Adlı Risalesinin Tahkik ve Tahlili. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2016.
APA
Orğun, F. (2026). İslâm-Osmanlı Hukukunda Bir Adli Yazışma Örneği Olarak Nakl-i Şehâdet Belgeleri. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, 47, 107-137. https://doi.org/10.59777/ihad.1824580
AMA
1.Orğun F. İslâm-Osmanlı Hukukunda Bir Adli Yazışma Örneği Olarak Nakl-i Şehâdet Belgeleri. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi. 2026;(47):107-137. doi:10.59777/ihad.1824580
Chicago
Orğun, Fırat. 2026. “İslâm-Osmanlı Hukukunda Bir Adli Yazışma Örneği Olarak Nakl-I Şehâdet Belgeleri”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, nos. 47: 107-37. https://doi.org/10.59777/ihad.1824580.
EndNote
Orğun F (June 1, 2026) İslâm-Osmanlı Hukukunda Bir Adli Yazışma Örneği Olarak Nakl-i Şehâdet Belgeleri. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 47 107–137.
IEEE
[1]F. Orğun, “İslâm-Osmanlı Hukukunda Bir Adli Yazışma Örneği Olarak Nakl-i Şehâdet Belgeleri”, İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, no. 47, pp. 107–137, June 2026, doi: 10.59777/ihad.1824580.
ISNAD
Orğun, Fırat. “İslâm-Osmanlı Hukukunda Bir Adli Yazışma Örneği Olarak Nakl-I Şehâdet Belgeleri”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi. 47 (June 1, 2026): 107-137. https://doi.org/10.59777/ihad.1824580.
JAMA
1.Orğun F. İslâm-Osmanlı Hukukunda Bir Adli Yazışma Örneği Olarak Nakl-i Şehâdet Belgeleri. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi. 2026;:107–137.
MLA
Orğun, Fırat. “İslâm-Osmanlı Hukukunda Bir Adli Yazışma Örneği Olarak Nakl-I Şehâdet Belgeleri”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, no. 47, June 2026, pp. 107-3, doi:10.59777/ihad.1824580.
Vancouver
1.Fırat Orğun. İslâm-Osmanlı Hukukunda Bir Adli Yazışma Örneği Olarak Nakl-i Şehâdet Belgeleri. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi. 2026 Jun. 1;(47):107-3. doi:10.59777/ihad.1824580