Research Article

Hanefî Usul-Fürû İlişkisinde Ta‘lîkî Şart: Kuralın Uygulamadaki Sınırlılıkları ve İstisnaları

Number: 47 August 25, 2026
TR EN

Hanefî Usul-Fürû İlişkisinde Ta‘lîkî Şart: Kuralın Uygulamadaki Sınırlılıkları ve İstisnaları

Abstract

Bu çalışma İslam hukuk metodolojisinde vaz‘ edilen kurallar (zâbıtlar) ile fürû-i fıkıhtaki pratik uygulamalar arasındaki ilişkinin mahiyetini Hanefî usul geleneği ekseninde ele almaktadır. Araştırmanın kapsamı söz konusu ilişkinin doğasını analiz edebilmek amacıyla usulde ta‘likî şart kuralı ve fürû-i fıkıhta talak, şahitlik ve bazı akit türleriyle sınırlandırılmıştır. Bahsi geçen kural, bir hükmün şart edatlarından biriyle lafzen ya da delaleten bir şarta bağlanması durumunda şart gerçekleşinceye kadar illetin/sebebin hüküm doğurucu vasfını kazanamayacağını ve dolayısıyla hükmün ortaya çıkmayacağını öngörmektedir. Metodolojideki usul kaidelerin somut meselelere taşındığında ne derece katılıkta uygulandığını ve fıkhın dinamik yapısı karşısında mutlak bir geçerliliğe sahip olup olmadığını sorgulamayı amaçlayan bu makalede kuralların pratik alandaki işleyişi niteliksel bir yaklaşımla ele alınmış ve kuramsal çerçevenin esneklik boyutu ortaya konmuştur. Aynı doğrultuda kuralların literal anlamları ile işlevsel boyutları arasındaki fıkhi tutarlılık incelenmiştir. Belirlenen kaidenin usul literatüründe kuramsal arka planı netleştirildikten sonra uygulamada farklılık gösteren belirli fürû örnekler üzerinden usul-fürû ilişkisi analiz edilmiştir. Nitekim soyut usul kurallarına sıkı sıkıya bağlı kalmanın bazen hakkaniyete aykırı sonuçlar doğurabileceği düşüncesi Hanefî hukukçuları pratik çözümler üretmeye sevk etmiştir. Elde edilen bulgular, ta‘likî şart kuralının fıkhî olaylarda mutlak bir şekilde uygulanmadığını, aksine şartın varlığından önce illetin/sebebin sübûtunun kabul edildiği istisnai durumların mevcut olduğunu göstermektedir. Sürecin yürütülmesinde maslahatın celbi, mefsedetin def’î ve şer’î gayelere uygunluk gibi dinamiklerin belirleyici rol oynadığı anlaşılmaktadır. Ortaya çıkan tablo her ne kadar görünürde bir çelişki yaratsa da Hanefî mezhebinde usul ile fürû arasında statik yapı değil, bilakis dinamik ve fonksiyonel bir ilişkinin benimsendiğini ve kuralın tatbikinde katı bir yaklaşım yerine daha esnek bir yaklaşımın tercih edildiğini göstermektedir.

Keywords

İslam Hukuku, Hanefî Mezhebi, Usul-i fıkıh, Fürû-i fıkıh, Ta‘lîkî Şart

References

  1. Acar, H. İbrahim. “Talâk”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/496-500. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
  2. Alâʾuddîn el-Buhârî, Abdulazîz b. Ahmed b. Muhammed el-Hanefî. Keşfu’l-ʾesrâr şerhu usûli’l-Pezdevî. 4 Cilt. b.y.: Dâru’l-Kitâbi’l-İslâmî, ts.
  3. Apaydın, H. Yunus. “Şahit”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/278-283. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
  4. Atalay, Arif. “Teberru Aki̇tleri̇nde Kabz”. Universal Journal of Theology 5/1 (15 Haziran 2020), 1-20.
  5. Atar, Fahrettin. “Tedbir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/258-259. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
  6. Aybakan, Bilal. “Teberru”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/215-216. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
  7. Bâbertî, Ebû ʿAbdullâh Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd. el-ʿInâye fî şerhi’l-Hidâye. 10 Cilt. Lübnan: Dâru’l-Fikr, 1489/1970.
  8. Bakkal, Ali. “Maraz-ı Mevt”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/39-41. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
  9. Bardakoğlu, Ali. “Beyyine (Fıkıh)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/97-98. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
  10. Bedir, Murteza. “ez-Ziyâdât”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/483-484. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
APA
Çalışır, E. (2026). Hanefî Usul-Fürû İlişkisinde Ta‘lîkî Şart: Kuralın Uygulamadaki Sınırlılıkları ve İstisnaları. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, 47, 627-649. https://doi.org/10.59777/ihad.1880463
AMA
1.Çalışır E. Hanefî Usul-Fürû İlişkisinde Ta‘lîkî Şart: Kuralın Uygulamadaki Sınırlılıkları ve İstisnaları. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi. 2026;(47):627-649. doi:10.59777/ihad.1880463
Chicago
Çalışır, Elif. 2026. “Hanefî Usul-Fürû İlişkisinde Ta‘lîkî Şart: Kuralın Uygulamadaki Sınırlılıkları Ve İstisnaları”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, nos. 47: 627-49. https://doi.org/10.59777/ihad.1880463.
EndNote
Çalışır E (August 1, 2026) Hanefî Usul-Fürû İlişkisinde Ta‘lîkî Şart: Kuralın Uygulamadaki Sınırlılıkları ve İstisnaları. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 47 627–649.
IEEE
[1]E. Çalışır, “Hanefî Usul-Fürû İlişkisinde Ta‘lîkî Şart: Kuralın Uygulamadaki Sınırlılıkları ve İstisnaları”, İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, no. 47, pp. 627–649, Aug. 2026, doi: 10.59777/ihad.1880463.
ISNAD
Çalışır, Elif. “Hanefî Usul-Fürû İlişkisinde Ta‘lîkî Şart: Kuralın Uygulamadaki Sınırlılıkları Ve İstisnaları”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi. 47 (August 1, 2026): 627-649. https://doi.org/10.59777/ihad.1880463.
JAMA
1.Çalışır E. Hanefî Usul-Fürû İlişkisinde Ta‘lîkî Şart: Kuralın Uygulamadaki Sınırlılıkları ve İstisnaları. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi. 2026;:627–649.
MLA
Çalışır, Elif. “Hanefî Usul-Fürû İlişkisinde Ta‘lîkî Şart: Kuralın Uygulamadaki Sınırlılıkları Ve İstisnaları”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, no. 47, Aug. 2026, pp. 627-49, doi:10.59777/ihad.1880463.
Vancouver
1.Elif Çalışır. Hanefî Usul-Fürû İlişkisinde Ta‘lîkî Şart: Kuralın Uygulamadaki Sınırlılıkları ve İstisnaları. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi. 2026 Aug. 1;(47):627-49. doi:10.59777/ihad.1880463