Research Article

Dört Mezhepten Kādılkudât Uygulaması: Memlük Yargı Sisteminde Mezhep Pluralizminin Kurumsallaşması

Number: 47 August 11, 2026
TR EN

Dört Mezhepten Kādılkudât Uygulaması: Memlük Yargı Sisteminde Mezhep Pluralizminin Kurumsallaşması

Abstract

Bu çalışma, Memlükler Dönemi’nde Sultan Baybars’ın öncülüğünde geliştirilen dört mezhepten kādılkudât atama uygulamasını, mezhep çoğulculuğunun yargı alanında kurumsallaşma süreci, işleyişi ve sınırları çerçevesinde incelemeyi amaçlamaktadır. Sultan Baybars’ın yargı alanındaki bu düzenlemesinin, farklı fıkhî geleneklerin temsiline matuf teknik bir uygulamadan ibaret olmadığı; aksine hukuk kurumu ile siyasî otorite arasındaki ilişkiyi yeniden tanımlayan, çok katmanlı ve işlevsel bir kurumsal yapıyı ikame ettiği ileri sürülmektedir. Çalışmada, dört mezhebin resmî olarak yargı sistemine dâhil edilmesinin fıkhî çoğulculuk bakımından taşıdığı teorik ve pratik anlam ile bu yapının Memlük siyasî sistemi içerisindeki meşrûiyet üretimi, merkezîleşme eğilimleri ve siyasî denge arayışıyla olan ilişkisi birlikte ele alınmaktadır. Araştırmanın kapsamı, söz konusu uygulamanın tarihî arka planı, dört kādılkudâtın yetki ve konumları, mezhepler arası temsilin yargı pratiğine yansımaları ve bu çoğulcu yapının fiilî sınırlarıyla belirlenmiştir. Yöntem olarak klasik dönem tarih ve fıkıh literatürü ile modern akademik çalışmalar karşılaştırmalı biçimde analiz edilmiş; normatif söylem ile uygulama arasındaki farklılıklar, tayin süreçleri ve yargısal yetki alanları üzerinden değerlendirilmiştir. Bulgular, mezhep temsiliyetinin bir yandan yargı süreçlerinin toplumsal kabulünü ve hukuk güvenliğini güçlendirdiğini, diğer yandan sultanın tayin, azil ve düzenleme yetkileri aracılığıyla merkezî otoritenin yargı üzerindeki denetimini sürdürmesine imkân tanıdığını ortaya koymaktadır. Ayrıca teorik düzeyde eşitlik iddiası taşıyan bu çoğulcu yapının, pratikte siyasî ihtiyaçlar, bürokratik düzenlemeler ve yerleşik teamüller doğrultusunda sınırlandığı tespit edilmektedir. Yapılan değerlendirme dört mezhepten kādılkudât atanması uygulamasının ne yalnızca fıkhî çoğulculuğun kendiliğinden gelişen tabiî bir sonucu ne de salt siyasî bir araç olarak açıklanabileceğini göstermektedir. Aksine bu düzenleme, hukukî çoğulculuk ile siyasî denetimin aynı kurumsal yapı içerisinde birlikte işlediği, Memlükler’e özgü, özgün ve tarihî açıdan dikkat çekici bir yargı tecrübesini yansıtmaktadır.

Keywords

İslâm Hukuku, Memlükler, Sultan Baybars, Kādılkudât, Mezhep Çoğulculuğu, Yargı Teşkilatı

References

  1. Aynî, Bedreddin Mahmûd b. Ahmed. İkdü’l-cümân fî târîhi ehli’z-zamân. 5 Cilt. Kahire: Dârü’l-Kütüb ve’l-Vesâiki’l-Kavmiyye, 2010.
  2. Ayalon, David. Studies on the Mamluks of Egypt (1250–1517). London: Variorum, 1977.
  3. Ayaz, Fatih Yahya. Memlükler (1250–1517). İstanbul: İSAM Yayınları, 2015.
  4. Berkey, Jonathan P. The Mamluks as Muslims: The Politics of Piety in Medieval Cairo. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2009.
  5. Berkey, Jonathan P. The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East. Cambridge: Cambridge University Press, 2003.
  6. Düzenli, Aygül. Memlükler Döneminde İktidar-Ulemâ İlişkisi (648-923/1250-1517). Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara, 2021.
  7. Emiroğlu, Nagihan. “Memlüklerde Hadis ve Ulema”. İslam Tetkikleri Dergisi 10/1 (2020), 365-387.
  8. Erol, Burak Gani. “Memlüklerde Dört Mezhep Başkadılıklarının Kuruluşu ve İşleyişi”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 87 (2018), 73-87.
  9. Escovitz, Joseph H. “The Establishment of Four Judgeships in the Mamluk Empire”. Journal of the American Oriental Society 102/3 (1982), 529-531.
  10. Hallaq, Wael B. Authority, Continuity and Change in Islamic Law. Cambridge University Press, 2001.
APA
Okutan, R., & Dirik, M. (2026). Dört Mezhepten Kādılkudât Uygulaması: Memlük Yargı Sisteminde Mezhep Pluralizminin Kurumsallaşması. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, 47, 239-261. https://doi.org/10.59777/ihad.1889383
AMA
1.Okutan R, Dirik M. Dört Mezhepten Kādılkudât Uygulaması: Memlük Yargı Sisteminde Mezhep Pluralizminin Kurumsallaşması. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi. 2026;(47):239-261. doi:10.59777/ihad.1889383
Chicago
Okutan, Rabia, and Mehmet Dirik. 2026. “Dört Mezhepten Kādılkudât Uygulaması: Memlük Yargı Sisteminde Mezhep Pluralizminin Kurumsallaşması”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, nos. 47: 239-61. https://doi.org/10.59777/ihad.1889383.
EndNote
Okutan R, Dirik M (August 1, 2026) Dört Mezhepten Kādılkudât Uygulaması: Memlük Yargı Sisteminde Mezhep Pluralizminin Kurumsallaşması. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 47 239–261.
IEEE
[1]R. Okutan and M. Dirik, “Dört Mezhepten Kādılkudât Uygulaması: Memlük Yargı Sisteminde Mezhep Pluralizminin Kurumsallaşması”, İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, no. 47, pp. 239–261, Aug. 2026, doi: 10.59777/ihad.1889383.
ISNAD
Okutan, Rabia - Dirik, Mehmet. “Dört Mezhepten Kādılkudât Uygulaması: Memlük Yargı Sisteminde Mezhep Pluralizminin Kurumsallaşması”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi. 47 (August 1, 2026): 239-261. https://doi.org/10.59777/ihad.1889383.
JAMA
1.Okutan R, Dirik M. Dört Mezhepten Kādılkudât Uygulaması: Memlük Yargı Sisteminde Mezhep Pluralizminin Kurumsallaşması. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi. 2026;:239–261.
MLA
Okutan, Rabia, and Mehmet Dirik. “Dört Mezhepten Kādılkudât Uygulaması: Memlük Yargı Sisteminde Mezhep Pluralizminin Kurumsallaşması”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, no. 47, Aug. 2026, pp. 239-61, doi:10.59777/ihad.1889383.
Vancouver
1.Rabia Okutan, Mehmet Dirik. Dört Mezhepten Kādılkudât Uygulaması: Memlük Yargı Sisteminde Mezhep Pluralizminin Kurumsallaşması. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi. 2026 Aug. 1;(47):239-61. doi:10.59777/ihad.1889383