Palimpsest Bir Kent Olan Urfa’daki Neolitik Dönem Kutsal Mekânlarının Tipomorfolojik Analizi

Öz

Urfa kenti tarih boyunca ev sahipliği yaptığı birçok uygarlığın izleri ile çok katmanlı (palimpsest) bir yapıya sahip olmuştur. Bu çalışmada amaç, Urfa kentinin palimpsest yapısını kentteki Neolitik Dönem kutsal mekânları üzerinden tipomorfolojik bir yaklaşım ile analiz etmektir. Kentin Mezopotamya toprakları dahilinde olması ve önemli coğrafi konumu, antik dönemlerden beri inanç sistemleri ve kutsal mekânlar için bir merkez olmasını da beraberinde getirmiştir. Bu bağlamda kentin Neolitik Dönem höyüklerindeki kutsal mekânları, tipomorfoloji ve kentsel morfoloji kavramları çerçevesinde, sadece dini işlevleri ile değil mekânsal organizasyonları ve mimari bileşenleri ile de ele alınacaktır. Bu sayede, kentteki kutsal mekânların tip ve biçim ilişkisinin nasıl olduğu ortaya konmuş olacaktır. Çalışma, Urfa’nın Neolitik Dönem höyüklerindeki kutsal mekânlarının belirlenmesi ve haritalanması ile başlamıştır. Çalışma kent için kutsal mekânları tipomorfolojik bir yaklaşım ile analizi hedeflediğinden, her höyük mekânsal form, mimari elemanlar, figüratif elemanlar, malzeme-buluntu verileri ve mekânsal büyüklükler başlıklarında detaylı şekilde ele alınmıştır. Yapılan bu sınıflandırmadan elde edilen bulgular tablolaştırılarak, kutsal mekanların ortak tipolojiler üzerinden mekânsal okuması yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• kent kimliği
• kutsal mekan
• palimpsest
• tipomorfoloji
• urfa

Typomorphological Analysis of Neolithic Sacred Spaces in Urfa as a Palimpsest City

Abstract

The city of Urfa has possessed a multi-layered (palimpsest) structure throughout history, shaped by the traces of numerous civilizations it has hosted. The aim of this study is to analyze the palimpsest nature of Urfa through a typomorphological approach, focusing on the sacred spaces from the Neolithic Period within the city. Located within the lands of Mesopotamia and holding a significant geographical position, Urfa has served as a central hub for belief systems and sacred spaces since antiquity. In this context, the sacred spaces found in the Neolithic mounds of the city are examined within the framework of typomorphology and urban morphology, not only in terms of their religious functions but also with respect to their spatial organization and architectural components. In doing so, the study aims to reveal the relationship between type and form in the sacred spaces of the city. The research begins with the identification and mapping of the sacred spaces located in Urfa's Neolithic mounds. As the study seeks to analyze the sacred spaces of the city through a typomorphological lens, each mound is examined in detail under the categories of spatial form, architectural elements, figurative components, material-find data, and spatial dimensions. The findings derived from this classification are presented in tables, enabling a spatial interpretation of the sacred spaces based on shared typologies.

Keywords

• city identity
• sacred space
• palimpsest
• typomorphology
• urfa

References

1. Al, M. (2011). Kentte bellek yıkımı ve kimlik inşası – palimpsest: Ankara Atatürk Bulvarı bağlamında bir inceleme. İdealkent, 4, 22–36.
2. Apaydın, B. (2019). Palimpsest kavramı ve mekânsal dönüşüm. The Turkish Online Journal of Design, Art and Communication (TOJDAC).
3. Benedict, P. (1980). Güneydoğu Anadolu yüzey araştırması. H. Çambel & R. J. Braidwood (Ed.), Güneydoğu Anadolu tarihöncesi araştırmaları (ss. 107–149). İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
4. Çalğan, G. (2015). Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde bulunan Seramiksiz Neolitik Dönem’e ait bir buluntu merkezi: Karahan Tepe (Yüksek lisans tezi, [Dokuz Eylül Üniversitesi]). İzmir.
5. Çelik, B. (2000). A new early-Neolithic settlement: Karahan Tepe. NeoLithics, 2–3, 6–8.
6. Çelik, B. (2016). Eski kaynaklar ışığında Balıklıgöl Höyüğü. Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Sosyal İşler Müdürlüğü Kültür Yayınları.
7. Drijvers, H. J. W. (1980). Cults and beliefs at Edessa. Leiden: Brill.
8. Ekinci, A. Paydaş, K. (2008) Taş Devrinden Osmanlıya Urfa Tarihi, Şanlıurfa Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yayınları, Şehir Kitaplığı Dizisi:46.

9. Etli, Ö. B. (2015). Göbeklitepe şamanları ve ürettikleri kozmik semboller. Kişisel Akademik Arşiv / Araştırma Raporu.
10. Göbeklitepe Alan Yönetim Planı. (2017). Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü.
11. Günay, Ü. (1997). Türkiye'de toplumsal değişme ve din. Türk Yurdu Dergisi, 116, 80–89.
12. Gürer, T. K. (2016). Tipomorfoloji: Kentsel mekânın yapısını anlamak. İdealkent, 18(7),8- 21.
13. Köroğlu, K. (2012). Eski Mezopotamya tarihi: Başlangıcından Perslere kadar (7. baskı). İletişim Yayınları.
14. Kropf, K. (2017). The handbook of urban morphology. Wiley.
15. Kuşçu, E. (2011). Kutsal kavramını yeniden düşünmek: Mana modelinden düzen nosyonuna doğru. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 11(3), 165–186.
16. Kürkçüoğlu, A. C. (1992). Şanlıurfa merkez camileri. Şanlıurfa İli Kültür Eğitim Sanat ve Araştırma Vakfı (ŞURKAV) Yayınları.
17. Moudon, A. V. (1994). Getting to know the built landscape: Typomorphology. In K. A. Franck & L. H. Schneekloth (Eds.), Ordering space: Types in architecture and design (pp. 289 - 311). New York: Van Nostrand Reinhold.
18. Moudon, A. V. (1997). Urban morphology as an emerging interdisciplinary field. Urban Morphology, 1, 3–10.
19. Oliveira, V. (2016). Urban morphology: An introduction to the study of the physical form of cities. Springer.
20. Scheer, B. C. (2016). The epistemology of urban morphology. Urban Morphology, 20(1), 5–17.
21. Schmidt, K. (2010). Göbeklitepe kazısı 2010 yılı raporu. 3. Kazı Sonuçları Toplantısı, Malatya.
22. Segal, J. B. (1970). Edessa: 'The Blessed City'. Oxford University Press.
23. Simmins, G. (2008). Sacred spaces and sacred places. University of Calgary.
24. Şahin, F., & Miyake, Y. (2025). Çakmaktepe’den avcı-toplayıcı yerleşiklere dair yeni veriler. Arkeoloji Dergisi, 1(34), 1–28.
25. Şahin, F., Miyake, Y., Uludağ, C., & Polat, N. (2023). Çakmaktepe 2022 yılı kazı çalışmaları. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü, 43. Uluslararası Kazı, Araştırma ve Arkeometri Sempozyumu, 43. Kazı Sonuçları Toplantısı, Denizli.
26. Şahin, F., & Uludağ, C. (2022). Çakmaktepe kazısı 2021 yılı ilk sezon çalışmaları. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü, 42. Uluslararası Kazı, Araştırma ve Arkeometri Sempozyumu, 42. Kazı Sonuçları Toplantısı, Denizli.
27. Şahinalp, M. (2006). Şanlıurfa şehrinin kuruluşuna etki eden etmenler. Coğrafi Bilimler Dergisi, 4(1), 105–127.
28. Türkeri, İ. (2016). Türkiye’deki İslam tapınma mekânı tasarımları ve mimari tasarım paradigmalarının mimari proje yarışmaları üzerinden değerlendirilmesi (Doktora tezi). Yıldız Teknik Üniversitesi.
29. URL – 1 https://tr.m.wikipedia.org/wiki/Dosya:M%C3%96_3._Biny%C4%B1l_Mezopotamya.svg
30. URL – 2 https://www.dainst.org/forschung/projekte/noslug/5746
31. URL – 3 https://tastepeler.org/yerlesmeler/karahantepe
32. Whitehand, J. W. R. (2001). British urban morphology: The Conzenian tradition. Urban Morphology, 5(2), 103–109.