II. Mahmud Döneminde Vergi Tahsilatı Sorunları ve Reaya Şikâyetleri

Öz

Osmanlı Devleti’nde vergi sistemi, devletin temel gelir kaynaklarından biri olduğu gibi devletin devamlılığının sağlanmasında da hayati bir rol üstlenmiştir. Ancak bu sistemin uygulanması sırasında halkın içinde bulunduğu sosyoekonomik koşullar, doğal afetler, savaşlar, kıtlıklar ve yöneticilerin keyfî uygulamaları gibi etkenler, çeşitli sorunların ortaya çıkmasına neden olmuştur. Bu çalışmada, II. Mahmud Dönemi odağa alınarak, vergi tahsilatı sürecinde yaşanan aksaklıklar ve bu sürecin halk üzerindeki etkileri incelenmektedir. Söz konusu dönemde, tahsildarların halktan gerektiğinden fazla vergi talep etmeleri, çeşitli adlar altında haksız vergiler almaya çalışmaları ve halkın ağır vergi yükü karşısında ödeme güçlüğü çekmeleri gibi birçok olay kayıtlara yansımıştır. Bazı durumlarda ise halk, vergi yükümlülüklerine karşı çıkarak itirazda bulunmuş, vergilerden muaf tutulmayı ya da vergi oranlarının düşürülmesini talep etmiştir. Bu çalışma, Osmanlı reayasının karşı karşıya kaldığı vergi sorunlarını, bu sorunlara verdikleri tepkileri ve devletin bu tepkilere karşı geliştirdiği çözüm arayışlarını kapsamlı biçimde ele almaktadır. Ayrıca vergi toplama sürecinde yaşanan problemlerden devletin mi, vergiye direnen halkın mı yoksa uygulayıcı konumundaki tahsildarların mı sorumlu olduğu sorusuna da yanıt aranmaktadır. Araştırma sürecinde, Osmanlı arşiv belgeleri arasında yer alan Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı, Hatt-ı Hümayun, Cevdet Hariciye, Cevdet Maliye, Meşihat Fetvaları ile Ali Emiri Sultan Mahmud II vesaire fonlarına ait belgelerden ve konuyla ilgili tetkik eserlerden yararlanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Vergi
• Tahsildar
• II. Mahmud
• Zulüm
• Zorbalık

Tax Collection Problems and Complaints of the Reaya during the Reign of Mahmud II

Abstract

In the Ottoman Empire, the tax system was one of the state's primary sources of revenue and played a vital role in ensuring the state's continuity. However, during the implementation of this system, various problems arose due to factors such as the socioeconomic conditions of the people, natural disasters, wars, famines, and arbitrary actions of the administrators. This study focuses on the reign of Mahmud II and examines the irregularities in the tax collection process and their effects on the public. During that period, numerous incidents were recorded, including tax collectors demanding excessive taxes from the public, attempts to collect unfair taxes under various pretexts, and the public's difficulty in paying the heavy tax burden. In some cases, the public has protested against tax obligations, demanding exemption from taxes or a reduction in tax rates. This study comprehensively examines the tax problems faced by the Ottoman subjects, their reactions to these problems, and the state's efforts to find solutions to these reactions. The study also seeks to answer the question of whether the state, the tax-resistant public, or the tax collectors responsible for implementing the tax collection process are to blame for the problems encountered. The study has made use of archival materials from the Topkapı Palace Museum Archive Documents, Hatt-ı Hümayun, Cevdet Hariciye, Cevdet Maliye, Meşihat Fetvaları, and Ali Emiri Sultan Mahmud II fonds, as well as relevant scholarly works on the subject

Keywords

• Tax
• Collector
• Mahmud II
• Cruelty
• Tyranny

References

1. Ali Emiri Mahmud II (AE. SMHD. II), 22/1352; 24/1468; 24/1469; 26/1586; 32/1986; 53/3494; 63/4467; 91/7559.
2. Cevdet Dahiliye (C. DH.), 6/298; 49/2435; 76/3781.
3. Cevdet Evkaf (C. EV.), 25/1207; 353/17943.
4. Cevdet Maliye (C. ML.), 2/52; 93/4165; 103/4574; 569/23253; 749/30508.
5. Cevdet Nafia (C. NF.), 6/273.
6. Cevdet Saray (C. SM.), 48/2433; 76/3815; 86/4350.
7. Hatt-ı Hümayun (HAT), 300/17820; 419/21674; 419/21675; 1163/46030.
8. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı (TS. MA. e.), 458/31; 1133/30; 1206/6; 1216/30; 1224/20; 1307/32; 1395/62.

9. Akdağ, M. (1977). Türkiye’nin iktisadi ve içtimai tarihi. C. 1. İstanbul: Cem Yayınevi.
10. Akgündüz, A. (1990). Osmanlı kanunnameleri ve hukuki tahlilleri. C. 1. İstanbul: Fey Vakfı Yayınları.
11. Cezar, Y. (1986). Osmanlı maliyesinde bunalım ve değişim dönemi (XVIII. Yy.dan Tanzimat’a mali tarih). İstanbul: Alan Yayıncılık.
12. Çadırcı, M. (2013). Tanzimat döneminde Anadolu kentlerinin sosyal ve ekonomik yapısı. 3. Baskı. Ankara: TTK Yayınları.
13. Demir Kırayit, K. (2023). Arzuhallerin söyledikleri: Atik şikâyet defterlerine göre savaş yıllarında Osmanlı Devleti’nin sosyo-ekonomik durumu (1788-1810). İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık.
14. Genç, M. (2000). “İltizam”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi Cilt 22 içinde. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 154-158.
15. Genç, M. (2003). “Malikâne”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi Cilt 27 içinde. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 516-518.
16. İnalcık, H. (1990). “Osmanlı toplum yapısının evrimi”. Türkiye günlüğü. Çev. M. Özden ve F. Unan. 11, 30-41.
17. İnalcık, H. (2001). “İspence”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi Cilt 23 içinde. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. 177.
18. İnalcık, H. (2009). Devlet-i Aliyye: Osmanlı İmparatorluğu üzerine araştırmalar-I. 27. Baskı. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
19. İnalcık, H. ve Quataert, D. (2004). Osmanlı İmparatorluğu’nun ekonomik ve sosyal tarihi. İstanbul: Eren Yayıncılık.
20. İpşirli, M. (1994). “Klasik dönem Osmanlı Devlet teşkilatı”. Osmanlı Devleti ve medeniyeti tarihi C. 1 içinde. Ed. Ekmeleddin İhsanoğlu. İstanbul: IRCICA. 139-279.
21. Kazıcı, Z. (1986). “Osmanlılarda örfi vergiler ve bu vergilerin kaynağı olan örfi hukuk”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 4, 285-310.
22. Kazıcı, Z. (2014). Osmanlı’da vergi sistemi. İstanbul: Kayıhan Yayınları.
23. Keyder, Ç. ve Tabak, F. (1998). Osmanlı’da toprak mülkiyeti ve ticari tarım. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
24. Kütükoğlu, M. S. (1994). “Osmanlı iktisadi yapısı”. Osmanlı Devleti ve medeniyeti tarihi C. 1 içinde. Ed. Ekmeleddin İhsanoğlu. İstanbul: IRCICA. 513-650.
25. Kütükoğlu, M. S. (2018). Osmanlı’nın sosyo-kültürel ve iktisadi yapısı. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
26. Özcan, A. (1999). “İane”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi Cilt 19 içinde. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. 228-232.
27. Öztürk, M. (2013). “Osmanlı Devleti’nde vergilerin hayat standartlarıyla mukayesesi”. İkinci İktisat Tarihi Kongresi Bildirileri C. 2 içinde. Ed. Mustafa Öztürk ve Ahmet Aksın. Elazığ: Fırat Üniversitesi İnsani ve Sosyal Bilimler Fakültesi Yayınları. 585-596.
28. Pamuk, Ş. (2016). Osmanlı ekonomisi ve kurumları. 6. Baskı. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.
29. Shaw, S.J. (1965). “The orıgıns of Ottoman military reform: The Nizam-ı Cedid Army of Sultan Selim III”. The University of Chicago Press. Vol. 37, 291-306.
30. Salzmann, A. (1993). “An ancien regime revisited: "Privatization" and political economy in the eighteenth-century Ottoman Empire”. Politics and Society. 21/4, 393-423.
31. Tabakoğlu, A. (2007). “Öşür”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi Cilt 34 içinde. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. 100-103.
32. Tabakoğlu, A. (2011). “Tekalif”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi Cilt 40 içinde. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. 336-337.