Osmanlı modernleşmesinde disiplin ve gözetim: Askerî rüştiyelerin kurumsal iktidar mekanizmaları

Abstract: Military rüştiyes emerged as fundamental institutions of Ottoman educational modernization following the Tanzimat era and functioned as pioneers that embodied the disciplinary power of the modern state. These institutions acted as disciplinary apparatuses designed to shape both bodies and minds through continuous surveillance, meticulous record-keeping, and rational punishment techniques rather than mere knowledge transmission. This study aims to describe the institutional operations, administrative structures, and disciplinary regimes of military rüştiyes based on historical documents. Accordingly, the research examines the management, supervision, and examination mechanisms of these schools from a historical-sociological perspective using contemporary regulations and archival records. The analytical framework is constructed around Foucault’s concepts of “disciplinary power” and “normalizing judgment” while incorporating Elias’s “self-control,” Agamben’s “biopolitics,” and Bourdieu’s “habitus”. Findings indicate that the administrative structure of military rüştiyes was established upon a rigid hierarchy and continuous surveillance akin to a panoptic organization. The supervisory network consisting of the principal, internal officers, and teachers transformed the individual into a measurable subject by constantly recording daily actions. A four-tiered system of rewards and punishments aligned individuals with institutional norms, and a rational economy of punishment was maintained through practices such as using reward certificates to offset penalties. Additionally, the age, health, and moral reference criteria for admission demonstrate that these schools functioned as biopolitical filtering mechanisms. Punitive measures such as bodily exposure for academic failure or status degradation like dismissal to the ranks as a private illustrate the absolute prerogative of power over the individual. Consequently, military rüştiyes occupied a central position in the processes of surveillance and the production of normality that defined Ottoman educational modernization. By blending traditional upbringing with modern rational management, these institutions played a pivotal role in constructing military identity and served as a laboratory for the disciplinary and bureaucratic tradition inherited by the Republic.

Tanzimat sonrası Osmanlı eğitim modernleşmesinin temel kurumlarından olan askerî rüştiyeler, modern devletin disiplinci iktidar anlayışını eğitim alanında somutlaştıran öncü kurumlar olarak öne çıkmıştır. Bu kurumlar; salt bilgi aktarımının ötesine geçerek bireylerin bedenlerini ve zihinlerini kesintisiz gözetim, titiz kayıt tutma ve rasyonel cezalandırma teknikleriyle şekillendirmeyi amaçlayan disiplin aygıtları olarak işlev görmüştür. Bu çalışmanın amacı; askerî rüştiyelerin kurumsal işleyişini, yönetimsel düzenini ve disiplin rejimini tarihsel belgeler ışığında betimlemektir. Bu bağlamda araştırma; söz konusu okulların yönetim, denetim ve sınav mekanizmalarını dönemin talimatnameleri ve arşiv belgeleri üzerinden tarihsel-sosyolojik bir perspektifle ele almaktadır. Çalışmanın analitik çerçevesi; Foucault’nun “disiplinci iktidar” ve “normalleştirici yargı” kavramları merkezinde yapılandırılmış; Elias’ın “özdenetim”, Agamben’in “biyopolitika” ve Bourdieu’nün “habitus” yaklaşımlarıyla zenginleştirilmiştir. Araştırma bulgularına göre askerî rüştiyelerin yönetim yapısı, panoptik bir örgütlenmeyi andıran katı bir hiyerarşi ve kesintisiz gözetim üzerine kuruludur. Müdür, dâhiliye subayları ve öğretmenlerden oluşan denetim ağı, öğrencilerin gündelik eylemlerini sürekli kayıt altına alarak bireyi ölçülebilir bir özneye dönüştürmüştür. Dört kademeli ceza ve ödül sistemi aracılığıyla bireyler kurumsal normlara uyumlu hâle getirilmiş, ödül belgelerinin ceza mahsubunda kullanılması gibi uygulamalarla rasyonel bir ceza ekonomisi işletilmiştir. Ayrıca öğrenci kabulündeki yaş, sağlık ve ahlâkî referans kriterleri, askerî rüştiyelerin biyopolitik bir eleme mekanizması olarak çalıştığını kanıtlamaktadır. Akademik başarısızlığın “ayakta durma” gibi bedensel teşhirle cezalandırılması veya “neferlikle alaya ihraç” gibi statü düşürme yaptırımları, iktidarın birey üzerindeki mutlak tasarrufunu göstermektedir. Elde edilen bulgular ışığında askerî rüştiyelerin; Osmanlı eğitim modernleşmesinin özünü oluşturan gözetim, özdenetim ve normallik üretimi süreçlerinin merkezinde yer aldığı görülmektedir. Bu kurumlar, geleneksel terbiyeyi modern devletin rasyonel yönetim teknikleriyle harmanlayarak askerî kimliğin inşasında merkezî bir rol oynamış; Osmanlı’dan Cumhuriyet’e devrolan disiplin ve bürokrasi geleneğinin kuramsal ve pratik laboratuvarı işlevini görmüştür.