Geç Osmanlı’dan erken Cumhuriyet’e coğrafya öğretim materyallerinin dönüşümü: Modernleşme sürecinde bir dersin izleri

Abstract: This study aims to examine the pedagogical, ideological, and social transformation of instructional materials used in geography education from the late Ottoman period to the early Republican era. The main focus of the research is to reveal how instructional materials functioned not only as teaching tools but also as cultural indicators reflecting the epistemological orientations, conceptions of citizenship, and educational policies shaped by the broader modernization process. The study was conducted within the framework of a qualitative research approach and employed document analysis based on historical secondary sources. Accordingly, academic books, journal articles, and research studies that examine geography teaching materials between 1830 and 1940 were systematically analyzed. Rather than directly analyzing primary archival documents, the research relied on scholarly works that interpret these documents within their historical, pedagogical, and ideological contexts. The findings indicate that the use of instructional materials in geography education followed three major lines of transformation over time. In the late Ottoman period, materials became conceptual tools carrying the initial traces of modern scientific thinking, with maps, globes, and drawings serving as symbolic representations of the empire’s changing relationship with the world. During the Second Constitutional Era, instructional tools diversified, experiential and student-centered approaches became more prominent, and field observations emerged as an integral component of instruction. In the early Republican period, projection devices, stereoscopes, relief maps, and newspapers acquired a dual function as instruments of both scientific modernization and nation-building. Overall, the findings demonstrate that instructional materials used in geography education were not merely technical tools, but cultural indicators that made visible the social, political, and epistemological transformations of the period. From this perspective, the study offers a new and holistic contribution to the history of geography education by foregrounding a material culture perspective.

Bu çalışma geç Osmanlı’dan erken Cumhuriyet dönemine uzanan süreçte coğrafya öğretiminde kullanılan materyallerin pedagojik, ideolojik ve toplumsal dönüşümünü incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın temel odağı öğretim materyallerinin bu tarihsel dönemde yalnızca ders araçları olarak değil, aynı zamanda modernleşme sürecinin bilgi anlayışını, yurttaşlık tasavvurunu ve eğitim politikalarını yansıtan kültürel göstergeler olarak nasıl işlev gördüğünü ortaya koymaktır. Çalışma, nitel araştırma yaklaşımı kapsamında ikincil tarihsel kaynaklara dayalı doküman analizi yöntemiyle yürütülmüştür. Çalışma kapsamında 1830 ime 1940 yılları arasında coğrafya öğretiminde materyal kullanımını ele alan akademik kitaplar, makaleler ve araştırmalar sistematik olarak incelenmiştir. Araştırma, birincil arşiv belgelerini doğrudan analiz etmek yerine, bu belgeleri tarihsel, pedagojik ve ideolojik bağlamları içinde yorumlayan bilimsel çalışmalara dayanmıştır. Araştırma bulguları coğrafya öğretiminde materyal kullanımının tarihsel süreçte üç temel dönüşüm hattı izlediğini göstermektedir. Geç Osmanlı döneminde materyaller, modern bilimsel düşüncenin ilk izlerini taşıyan kavramsal araçlar hâline gelmiş; harita, küre ve çizim gibi materyaller imparatorluğun dünya ile kurduğu yeni ilişki biçiminin sembolik temsilcilerine dönüşmüştür. II. Meşrutiyet döneminde öğretim araçlarının çeşitlendiği, deneyimsel ve öğrenci merkezli yaklaşımların belirginleştiği ve saha gözlemlerinin öğretimin önemli bir parçası hâline geldiği görülmektedir. Erken Cumhuriyet döneminde ise projeksiyon makineleri, stereoskoplar, kabartma haritalar ve gazeteler hem bilimsel modernleşmenin hem de ulus-devlet inşasının taşıyıcıları olarak iki yönlü bir işlev kazanmıştır. Sonuç olarak çalışmanın bulguları, coğrafya öğretiminde kullanılan materyallerin yalnızca teknik araçlar olmadığını; aynı zamanda dönemin toplumsal, siyasal ve epistemolojik dönüşümlerini görünür kılan kültürel göstergeler olduğunu ortaya koymaktadır. Bu yönüyle çalışma, coğrafya eğitimi tarihine materyal kültür perspektifiyle yeni ve bütüncül bir katkı sunmaktadır.