Industry, Space, and Memory: The Artvin Fiberboard Factory

Öz

This research article examines the Artvin Fiberboard Factory not merely as an industrial facility but also as a “site of memory” that has played a decisive role in the construction of local collective memory. Established within the framework of planned development policies during the Republican period, the factory was founded in 1967 and began production in 1975. It profoundly shaped the socio-economic structure of Artvin, becoming an institutional entity that transformed urban life through the employment opportunities it generated, its housing arrangements, and its social facilities. The article situates the factory’s establishment, production activities, the fire of 1994, and the privatization process of 1998 within a historical context, while analyzing the reflections of these developments in local memory through the method of oral history. The study draws on a diverse body of sources, including official documents, local press, and institutional records, as well as in-depth interviews conducted with former workers and their family members. The theoretical framework is informed by Pierre Nora’s concept of lieux de mémoire and Maurice Halbwachs’ notion of collective memory. The findings demonstrate that the factory functioned not only as a site of production but also as a space that fostered a strong sense of community through shift work organization, residential life, and collective labor practices. Its closure is remembered not merely as an economic termination, but as the loss of a shared lifeworld. In this respect, the study offers an interdisciplinary contribution to industrial history by interrogating the relationship between industry, space, and memory at the local level from the perspective of social memory.

Anahtar Kelimeler

• Fiberboard Factory
• Artvin
• Industry
• Oral History

Etik Beyan

Ethics committee approval for the study was obtained from the Scientific Research and Publication Ethics Committee of Artvin Çoruh University Rectorate, with the decision dated June 12, 2024, and numbered 138753.

Sanayi, Mekân ve Bellek: Artvin Lif Levha Fabrikası

Öz

Bu araştırma makalesi, Artvin Lif Levha Fabrikası’nı yalnızca bir sanayi tesisi olarak değil, aynı zamanda yerel toplumsal belleğin inşasında belirleyici rol oynayan bir “hafıza mekânı” olarak incelemektedir. Cumhuriyet dönemi planlı kalkınma politikaları çerçevesinde 1967 yılında temeli atılan ve 1975 yılında üretime başlayan fabrika, Artvin’in sosyo-ekonomik yapısını derinden etkilemiş; sağladığı istihdam olanakları, lojman düzeni ve sosyal tesisleri aracılığıyla kent yaşamını dönüştüren bir kurumsal yapı hâline gelmiştir. Makalede, fabrikanın kuruluş süreci, üretim faaliyetleri, 1994 yılında meydana gelen yangın ve 1998’de gerçekleştirilen özelleştirme süreci tarihsel bağlam içinde ele alınmakta; söz konusu gelişmelerin yerel hafızadaki yansımaları sözlü tarih yöntemiyle analiz edilmektedir. Araştırmanın kaynak tabanını resmî belgeler, yerel basın ve kurumsal kayıtların yanı sıra fabrikada çalışmış işçiler ve aile üyeleriyle yapılan derinlemesine görüşmeler oluşturmaktadır. Kuramsal çerçevede Pierre Nora’nın “hafıza mekânı” ve Maurice Halbwachs’ın “kolektif bellek” kavramlarından yararlanılmaktadır. Elde edilen bulgular, fabrikanın yalnızca bir üretim alanı olmanın ötesinde; vardiya düzeni, lojman yaşamı ve kolektif çalışma pratikleri aracılığıyla güçlü bir topluluk bilinci inşa ettiğini göstermektedir. Fabrikanın kapanışı ise ekonomik bir sonun ötesinde, paylaşılan bir yaşam dünyasının kaybı olarak hatırlanmaktadır. Bu yönüyle çalışma, sanayi, mekân ve bellek arasındaki ilişkiyi yerel ölçekte sorgulayarak sanayi tarihine toplumsal bellek perspektifinden disiplinlerarası bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Lif Levha Fabrikası
• Artvin
• Sanayi
• Sözlü Tarih

Etik Beyan

Araştırmaya yönelik etik kurul onayı, Artvin Çoruh Üniversitesi Rektörlüğü Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu’ndan 12.06.2024 tarih ve 138753 sayılı karar ile alınmıştır.

Kaynakça

1. Adıyaman Milli Eğitim Müdürlüğü. (t.y.). Sözlü tarih çalışmaları uygulama yönergesi. https://adiyaman.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2021_03/16212805_SoYzluY_Tarih-09.03.pdf
2. Akyüz, K. C., Serin, H., Akyüz, İ., ve Cındık, H. (2011). Raw material preference and procurement problems of forest product industry establishments in the Eastern Black Sea region in Turkey. Artvin Çoruh Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, 4(1), 68–75. https://izlik.org/JA96XR55DG
3. Albeni, M. (2005). Kamu ve özel sektör imalat sanayiinde teknolojik öğrenme performansına ilişkin bir karşılaştırma. Yönetim Bilimleri Dergisi, 3(1), 125–138.
4. Artvin İl Yıllığı 1967. (1967). Güneş Matbaacılık.
5. Artvin İl Yıllığı 1973. (1973). Mars Matbaası.
6. Assmann, J., & Czaplicka, J. (1995). Collective memory and cultural identity. New German Critique, 65, 125–133.
7. Balcı, A. (2013). Türkiye dış politikası: İlkeler, aktörler, uygulamalar. Etkileşim Yayınları.
8. Bayhan, B. (2025, 16 Şubat). Hafıza mekânları. Arkitera. https://www.arkitera.com/haber/hafiza-mekanlari/

9. Bilim ve Sanat Vakfı. (2006). Sözlü tarih araştırmacıları için pratik el kılavuzu. Bilim ve Sanat Vakfı Türkiye Araştırmaları Merkezi.
10. Bilsel, C., ve Bilsel, C. (2017). Architecture and the social frameworks of memory: A postscript to Maurice Halbwachs’ “collective memory.” ICONARP International Journal of Architecture and Planning, 5(1), 1–18.
11. Cengiz, A., ve Yanmaz, K. (2019). Preserving the spatial memory in historic buildings and spaces and its contribution to the urban identity: A case study of Çanakkale urban site. Health Sciences Quarterly, 3(4), 329.
12. Cobangil, O. (2020). The transition of urban toponymy of Izmir: Impacts of modernism and nationalism on the street names. Athens Journal of Mediterranean Studies, 6(4), 293–312.
13. Coraiola, D. M., Foster, W., Mena, S., Foroughi, H., & Rintamaki, J. (2023). Ecologies of memories: Memory work within and between organizations and communities. Academy of Management Annals, 17(1), 373–422.
14. Çağal, E. (2017). Hatıralarla Artvin lif levha fabrikası (Resimlerin Diliyle Eski Artvin Albümü–2). Artvin.
15. Çakmak, F. (2010, Mart, 18-20). Sözel tarihçilikte saptamalar ve sorunlar: Bursa örneği. M. Öz (Ed.), Cumhuriyet döneminde Türkiye'de tarihçilik ve tarih yayıncılığı sempozyumu, (545–555) içinde. Ankara, Türkiye.
16. Çiğdem, G. (2024). The forced equilibrium: Growth, inflation, and investment: Empirical evidence from Türkiye. Izmir Democracy University Social Sciences Journal, 7(1), 56–74.
17. Danışan Artan, E. (2023). Unutma, anımsama, yok sayma ve pazarlık üzerine: Anıtsal bir heykel olarak Barış Kızı Heykeli. Kadın/Woman/2000, 23(2), 33–48.
18. Dere, İ., ve Akıncı, Z. Y. (2021). Türkiye’de kurum ve kuruluşların yaptıkları sözlü tarih projelerinin analizi. SEFAD, 46, 379-400.
19. Dere, İ., ve Dinç, E. (2020). Sözlü tarihin geçerliliği ve güvenilirliği üzerine bir değerlendirme. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21(2), 275–289.
20. Doğanay, H., ve Orhan, F. (2014). Artvin ilinde nüfusun başlıca özellikleri. Doğu Coğrafya Dergisi, 19(31), 1-22. https://doi.org/10.17295/dcd.98734
21. Doğu, T., ve Deligöz, M. V. (2017). Hafıza kutusu: bir kentsel kolektif bellek deneyi(mi). MEGARON, 12(4), 545–552.
22. Dursun, M. T., ve Aydın, Ç. (2022). Sosyal bilim araştırmalarında sözlü tarih yöntemi. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(Özel Sayı 2), 1–18.
23. Eklemezler, S. (2018). Toplumsal hafıza ve mekân: Bulgaristan göçmeni kadınların deneyimleri ve Bursa Göç Tarihi Müzesi [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Anadolu Üniversitesi.
24. Eklemezler, S. (2019). Hatırda kalanlar: Bulgaristan muhaciri kadınların anlatılarında göç. OPUS International Journal of Society Researches, 14(20), 667–698.
25. Erdem, T. (2022). Kafkasya kökenlilerin hafıza mekânları üzerine bir araştırma: İzmir, İstanbul ve Düzce/Sakarya örneği [Yayınlanmamış doktora tezi]. Ege Üniversitesi.
26. Erdoğan, H. (2020). Birinci beş yıllık kalkınma planı ekseninde Türkiye Cumhuriyeti’nin kalkınma politikası ve tarımsal üretim. Journal of Universal History Studies, 3(Prof. Dr. M. Keskin Özel Sayı), 252–268.
27. Gider, S., ve Ünal, Z. G. (2022). Kolektif bellek ve kültürel miras: Geç Osmanlı dönemi İstanbul koruyucu sağlık kurumları üzerinden bir inceleme. Millî Saraylar, (22), 18–37.
28. Güçlü, M. (2013). Eğitim tarihi araştırmalarında sözlü tarih uygulaması. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 11(1), 100–113.
29. Gündüz, A. (t.y.). Çoruh Havzası ve Artvin. Ardanuçlular Kültür ve Yardımlaşma Derneği.
30. Halbwachs, M. (1992). On collective memory. University of Chicago Press. https://doi.org/10.7208/chicago/9780226774497.001.0001
31. Howard, M. W., & Eichenbaum, H. (2013). The hippocampus, time, and memory across scales. Journal of Experimental Psychology: General, 142(4), 1211–1230.
32. İl il yurdumuz – Türkiye iller ansiklopedisi (2005. Artvin. Milliyet Doğan Gazetecilik.
33. Karakaş, V. C. (2019). Macar milli kimliğinin bir parçası olarak Macaristan’daki Osmanlı/Türk karşıtı hafıza mekânları [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Yıldız Teknik Üniversitesi.
34. Kurban, V., ve Derman, S. G. (2015). Türkiye’nin SSCB ve ABD ile ilişkileri (1960–1980). Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, (35), 19–46.
35. Metin, C. (2002). Sözlü tarih ve Türkiye’deki gelişimi. Türk Kültürü Dergisi, 40(469), 288–299.
36. Metin, E. (2009). Kültürel kimliğin korunmasında sözlü tarih çalışmaları: Çankırı örneği. Çankırı Araştırmaları, 4(4), 78–79.
37. Nar, M., ve Nar, M. Ş., (2021). Yeşil Deniz: Artvin ekonomisi. N. Yavuz (Ed.), Artvin Araştırmaları 3 (153-189) içinde. Artvin Çoruh Üniversitesi Yayınları.
38. Nora, P. (2022). Hafıza mekânları (M. E. Özcan, Çev.). Doğu Batı Yayınları. (Orijinal çalışma basım tarihi 1984).
39. Özaydın, M. (t.y.). Artvin ansiklopedisi (Cilt 6). Göksu Matbaa.
40. Özbaş, A., ve Öztaş, S. (2021). Sözlü tarih ve tarih yazımındaki değişim. RumeliDE, 25, 154–168.
41. Öztürk, A., İmamoğlu, S., Eroğlu, H., ve Olgun, Y. (2005). Artvin il gelişme planı – sanayi sektörü raporu (Taslak).
42. Öztürk, A., ve Olgun, Y. (2005). Artvin il gelişme planı – nüfus ve sosyo-ekonomik yapı raporu (Taslak).
43. Öztürk, V. (2001). Türkiye’de özelleştirme uygulamaları (ORÜS örneği) [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Sakarya Üniversitesi.
44. Öztürkmen, A. (1998). Sözlü tarihin yerel tarih araştırmalarına katkısı. Yerel Tarih, 1(1), 12–15.
45. Öztürkmen, A. (2002). Sözlü tarih: Yeni bir disiplinin cazibesi. Toplum ve Bilim, 91, 115–121.
46. Polatoğlu, M. G. (2018). Türkiye ağır sanayisinin öncü kuruluşlarından İskenderun Demir-Çelik Fabrikası. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 22(Özel Sayı), 629–647.
47. Polatoğlu, M. G. (2019). Türkiye ile SSCB arasında 1965–1975 döneminde gerçekleştirilen ekonomik iş birliği ve yatırımlar. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, (65), 477–496.
48. Resmî Gazete. (1998). ORÜS A. Ş. işletmelerinin özelleştirilmesi (Karar No: 98/65). https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/23457.pdf
49. Sak, S., & Şenyapılı, B. (2018). Evading time and place in Ankara: A reading of contemporary urban collective memory through recent transformations. Space and Culture, 22(4), 341–356.
50. Sarkaya, Y. (2023). Hatırlama ve unutma aracı olarak bellek mekânları. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 22(85), 328-339.
51. Serhad Artvin Gazetesi. (1967, 15 Nisan).
52. Serhad Artvin Gazetesi. (1992, 28 Şubat).
53. Spicci, M. (2011). Museums, memory and the shaping of identity. Di/Segni, (5), 115-118.
54. Şahin, M. (2024a). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Yozgat’ta demografik yapı (1878–1950). Gazi Kitabevi.
55. Şahin, M. (2024b). Şehirleşme kavramı çerçevesinde Nevşehir (1905–1938). A. Oğuz ve A. Duran (Ed.), Cumhuriyet'in inşası: Atatürk dönemi (1923–1938) (Kuruluş–inşa–modernleşme) (285–319) içinde. Sonçağ Akademi.
56. Şahin, M. (2024c). 1905 genel nüfus sayımına göre Yozgat Sancağının nüfusu. Uluslararası Eğitim ve Tarih Araştırmaları Dergisi (ETA Journal), 6(10), 1–21.
57. T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı. (1963). Kalkınma planı: Birinci beş yıl 1963-1967. https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/07/Kalkinma_Plani_Birinci_Bes_Yillik_1963-1967.pdf
58. Tatlı, M. (2023). Göç–hafıza–mekân: Fenomenolojik bir araştırma. Medeniyet Araştırmaları Dergisi, 8(1), 112–114.
59. Tekin, D. (2017). Toplumsal bellek ve mekân: Zonguldak Halkevi binası [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Ankara Üniversitesi.
60. Temel, E. (2019). Hurufât defterlerine göre XVIII. –XIX. yüzyılda Livane (Artvin) vakıfları. N. Yavuz (Ed.), Artvin tarihi araştırmaları-1 (124–164) içinde. Kriter Yayınevi.
61. Temel, E. (2024). Şavşat vakıfları (XVIII. –XIX. yüzyıl). M. S. Bilgin (Ed.), Kadım tarihinden yakın tarihe Artvin'de dini ve kültürel hayat (509–544) içinde. Akçağ Yayınları.
62. Thompson, P. (1999). Geçmişin sesi: Sözlü tarih (Ş. Layıkel, Çev.). Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı Yayınları. (Orijinal çalışma basım tarihi 1978).
63. TMMOB ve MF Ltd. Şti. (1994). Orüs ve özelleştirme (Sektörel Rapor Dizisi: 5).
64. Tural, A. (2024). Kültür aktarımı bağlamında hafıza mekânlarına bakış. RumeliDE, (38), 788–804.
65. Türker, M. F., ve Öztürk, A. (2011). The value and importance of forestry sector in the economic development of Artvin. Artvin Çoruh Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, 2(1), 1–15.
66. Yerlikaya, Ö. (2017). Erol Çağal. Cinius Yayınları.
67. Yücel, Ö. F. (2021). Edebî metinlerde bellek ve mekân: Fatih Harbiye ve Dokuzuncu Hariciye Koğuşu romanları üzerine bir inceleme. Turkish Online Journal of Design Art and Communication, 11(1), 195–212.
68. Yücetürk, Z. (2022). 93 Harbi’nden Sonra Livane Muhacirlerinin Yaşadığı Sıkıntılar. Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 8(14), 133-149. https://doi.org/10.31765/karen.912969
69. Kaynak Kişiler
70. Aktaş, İ. (2025, 17 Aralık). Sözlü tarih görüşmesi.
71. Alkan, Y. T. (2024, 14 Ekim). Sözlü tarih görüşmesi.
72. Alpek, M. (2025, 15 Şubat). Sözlü tarih görüşmesi.
73. Avcı, T. (2025, 14 Aralık). Sözlü tarih görüşmesi.
74. Çağal, A. (2024, 16 Eylül). Sözlü tarih görüşmesi.
75. Göksu, İ. G. (2024, 16 Eylül–2025, 16 Şubat). Sözlü tarih görüşmesi.
76. Günver, H. Y. (2025, 15 Aralık). Sözlü tarih görüşmesi.
77. Subaşı, A. (2025, 18 Aralık). Sözlü tarih görüşmesi.
78. Subaşı, O. (2025, 15 Aralık). Sözlü tarih görüşmesi.
79. Şentürk, C. (2025, 18 Aralık). Sözlü tarih görüşmesi.
80. Yavuzay, F. (2025, 22 Aralık). Sözlü tarih görüşmesi.
81. Yazan, E. (2025, 22 Aralık). Sözlü tarih görüşmesi.
82. Yılmaz, İ. (2025, 25 Mart). Sözlü tarih görüşmesi.
83. Yılmaz, Ş. (2024, 22 Ekim–2025, 15 Şubat). Sözlü tarih görüşmesi.
84. Yüzbaşıoğlu, H. (2025, 18 Aralık). Sözlü tarih görüşmesi.
85. Yüzbaşıoğlu, İ. (2024, 16 Eylül). Sözlü tarih görüşmesi.