Beşinci Sınıf Türkçe Ders Kitaplarındaki (2019-2024) Okuduğunu Anlama Sorularının Barrett Taksonomisi’ne Göre Karşılaştırılması

Öz

Araştırmanın amacı, 2019 ve 2024 Türkçe Dersi Öğretim Programlarına (TDÖP) göre hazırlanmış beşinci sınıf Türkçe ders kitaplarında yer alan okuduğunu anlama soru ve etkinliklerini Barrett Taksonomisi bağlamında incelemektir. Nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi ile yürütülen araştırmada, iki programa ait ders kitapları incelenmiş, veri toplama aracı olarak Barrett Taksonomisi’ne göre geliştirilen bir kontrol listesi kullanılmıştır. Betimsel analizle elde edilen bulgular, 2019 TDÖP’e göre hazırlanmış ders kitabında okuduğunu anlama sorularının çoğunlukla basit anlama düzeyinde (% 76,84) yoğunlaştığını, buna karşın etkinliklerin büyük oranda çıkarımsal/derin anlama düzeyinde (% 58,62) yer aldığını göstermiştir. 2024 TDÖP’e göre tasarlanan kitapta ise sorular daha dengeli bir dağılım sergilemiş, özellikle çıkarımsal/derin anlama düzeyindeki soruların oranında (% 58,62) belirgin bir artış gözlenmiştir. Etkinliklerde ise hem basit anlama hem de çıkarımsal/derin anlama düzeyine odaklanılmıştır. Sonuç olarak 2024 TDÖP’e göre tasarlanan ders kitabında bilişsel derinliğe sahip soruların daha fazla yer aldığı tespit edilmiştir. Ders kitaplarının öğrencilerin bilişsel yeterliliklerini destekleyecek biçimde tasarlanmasının önemini vurgulayan çalışmada araştırmacılara da önerilerde bulunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Okuduğunu anlama
• okuduğunu anlama soruları
• ders kitabı
• Türkçe dersi öğretim programı
• Barrett Taksonomisi

A Comparative Analysis of Reading Comprehension Questions in 5th Grade Turkish Textbooks (2019–2024) According to Barrett’s Taxonomy

Öz

The aim of the study is to examine the reading comprehension questions and activities in the fifth-grade Turkish textbooks prepared according to the 2019 and 2024 Turkish Lesson Teaching Curricula (TLTC) in the context of Barrett's Taxonomy. Research was conducted using a document analysis method, and the textbooks of the two curricula were examined, with a checklist developed according to Barrett’s Taxonomy used as a data collection tool. Obtained through descriptive analysis, the findings indicated that the reading comprehension questions in the textbook prepared according to the 2019 program mostly concentrated at the basic comprehension level (76.84%), whereas the activities were mostly at the inferential/deep comprehension level (58.62%). In the book prepared according to the 2024 program, the questions displayed a more balanced distribution, and there was a significant increase in the proportion of inferential/deep comprehension level questions (58.62%). In the activities, a focus was placed on both simple comprehension and inferential/deep comprehension levels. As a result, it was determined that the textbook prepared according to the 2024 program included more questions with cognitive depth. The study emphasizes the importance of designing textbooks in a way that supports students’ cognitive competencies and provides suggestions for researchers.

Anahtar Kelimeler

• Reading comprehension
• reading comprehension questions
• textbook
• Turkish curriculum
• Barrett

Kaynakça

1. Aktaş, E. ve Eş, A. T. (2024). 2019 ve 2024 ortaokul Türkçe dersi öğretim programlarının okuma becerisi bağlamında değerlendirilmesi. Journal of History School, 73, 3527-3556. https://doi.org/10.29228/joh.78200
2. Akyurt, G., Angın, L., Arslan, Ü., Cin, A., Dalioğlu, S., Dönmez, A., Ersal, P., Han, C., Hülür Taşin, N., İlhan, E., Kavas, M., Sayılır, S., Tülin, S. ve Şener, F. (2024). Ortaokul ve İmam Hatip ortaokulu 5. sınıf Türkçe ders kitabı. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı.
3. Alderson, J. C. (2000). Assessing reading. Cambridge: Cambridge University Press.
4. Arı, A. (2013). Bilişsel alan sınıflamasında yenilenmiş Bloom, SOLO, Fink, Dettmer taksonomileri ve uluslararası alanda tanınma durumları. Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 6(2), 259-290. https://doi.org/10.12780/UUSBD164
5. Aytaş, G. (2005). Okuma eğitimi. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 3(4), 461-470.
6. Büyüköztürk, Ş., Kılıç Çakmak, E., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş., ve Demirel, F. (2023). Bilimsel araştırma yöntemleri. Ankara: Pegem Akademi.
7. Block, C. C., & Pressley, M. (2007). Best practices in teaching comprehension. L.B. Gambrell, L. M. Morrow, ve M. Pressley (Eds.), Best practices in literacy instruction (pp. 220-242). Newyork: Guilford Press.
8. Can, F. ve Kardaş, M. N. (2024). 2024 Türkçe dersi öğretim programlarının bilişsel ve üstbilişsel stratejiler açısından incelenmesi. İçtimaiyyat Türk Eğitim Sisteminde Değişimler ve Yeni Eğilimler Özel Sayısı, 8, 166-185. https://doi.org/10.33709/ictimaiyat.1533868

9. Clymer, T. (1968). What is “reading”?: Some current concepts. In H. M. Robinson ve H. G. Richey (Eds.), Innovation and change in reading instruction: The sixty-seventh yearbook of the national society for the study of education part II (pp. 7-29). London: The National Society for The Study of Education.
10. Creswell, J. W. (2018), Araştırma tasarımı: nitel, nicel ve karma yöntem yaklaşımları (M. Bütün, S. B. Demir, Çev.). California: Sage Publications.
11. Çakmakçı, E. (2021). İlkokul sınıf öğretmenlerinin metinlerden ürettikleri soruların Barrett taksonomisine göre incelenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İstanbul.
12. Çeliktürk Sezgin, Z. ve Gedikoğlu Özilhan, Y. G. (2019). 1.-8. sınıf Türkçe ders kitaplarındaki metne dayalı anlama sorularının incelenmesi. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 7(2), 353-367.
13. Demirel, Ö. ve Epçaçan, C. (2012). Okuduğunu anlama stratejilerinin bilişsel ve duyuşsal öğrenme ürünlerine etkisi. Kalem Eğitim ve İnsan Bilimleri Dergisi, 2(1), 71-106. http://doi.org/10.23863/ujm.2017.9
14. Deniz, K., Tarakçı, R. ve Karagöl, E. (2019). Okuma kazanımları açısından ortaokul Türkçe ders kitapları. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 7(3), 688-708. https://doi.org/10.16916/aded.569153
15. Fraenkel, R. J. and Wallen, E. N. (2009). How to design and evaluate research in education. San Francisco: McGraw-Hills.
16. Gezer, M. ve İlhan, M. (2015). Sosyal bilgiler dersi öğretim programı kazanımları ile ders kitabı değerlendirme sorularının SOLO taksonomisine göre incelenmesi. Sakarya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, (29), 1-25.
17. Grabe, W. and Stoller L. F. (2002). Teaching and researching reading. London: Pearson Education.
18. Güneş, F. (2004). Okuma yazma öğretimi ve beyin teknolojisi (3. Baskı). Ankara: Ocak Yayınları.
19. Kaldırım, A. (2020). Barrett taksonomisine dayalı öğretim programının 7. sınıf öğrencilerinin okuduğunu anlama becerilerine etkisi (Yayımlanmamış doktora tezi). Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
20. Karagöl, E. (2025). Ortaokul Türkçe dersi öğretim programı (2024): yenilenmiş Bloom taksonomisi bağlamında alan becerilerine eleştirel bir bakış. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 18(49), 1-28. https://doi.org/10.14520/adyusbd.1613117
21. Karakoç Öztürk, B. ve Alyaprak, A. M. (2024). 2019 ve 2024 ortaokul Türkçe dersi öğretim programlarının eğitim programı ögeleri açısından değerlendirilmesi. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 9(12), 1122-1158. https://doi.org/10.32321/cutad.1558058
22. Kaya, M. ve Aydın, E. (2024). 2019 Türkçe dersi öğretim programı ile 2024 Türkçe dersi öğretim programının karşılaştırılması. Harran Maarif Dergisi, 9(1), 108-146. https://doi.org/10.22596/hej.1482003
23. Koçyiğit, Ş. (2020). Matematik öğretmen adaylarının soyut matematik dersindeki bilgilerinin MATH taksonomi çerçevesinde analizi. Pesa Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6(2), 141-161.
24. Koyuncu, İ. (2022). Türkçenı̇n yabancı dı̇l olarak öğretı̇mı̇ programı anlama kazanımlarının Barrett taksonomı̇sı̇ne göre ı̇ncelenmesı̇ (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Kırıkkale Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Kırıkkale.
25. McMillan, J. H. (2000). Educational research: Fundamentals for the consumer. New York: Longman.
26. Memiş, M. ve Kalyoncu, M. R. (2024). 2024 ortaokul Türkçe dersi öğretim programı ile 2019 Türkçe dersi öğretim programının karşılaştırmalı incelenmesi. International Journal of Language Academy, 12(2), 176-199. 10.29228/ijla.76352
27. Miles, M. B., & Huberman, A. M. (2021). Nitel Veri Analizi (4. Baskı) (S. Akbaba Altun, A. Ersoy, Çev. Ed.), Ankara: Pegem Akademi.
28. Millî Eğitim Bakanlığı (2024). Ortaokul Türkçe dersi öğretim programı (5, 6, 7 ve 8. sınıflar). Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı.
29. Özbay, M. (2009). Anlama teknikleri I: Okuma eğitimi (1.Baskı). Ankara: Öncü Kitabevi.
30. Özkan, U. B. (2023). Eğitim bilimleri araştırmaları için doküman inceleme yöntemi (6. Baskı). Ankara: Pegem Akademi.
31. Robinson, H. M. (1967). Innovation and change in reading instruction. Innovation and Change in Reading Instruction: The Sixty-Seventh Yearbook of the National Society for the Study of Education, 2(67), pp. 7-29.
32. Sevim, B. (2023). Ortaokul ve imam hatip ortaokulu 5. sınıf Türkçe ders kitabı. Ankara: Koza Yayınları.
33. Şengül, M. ve Yalçın, S. K. (2004). Okuma ve anlama becerilerinin geliştirilmesine yönelik olarak hazırlanan bir model önerisi. Milli Eğitim Dergisi, 164(4), 36-58.
34. Tazebay, A. (2005). İlkokul öğrencilerinin okuma becerilerinin okuduğunu anlamaya etkisi. Ankara: MEB Yayınları.
35. Tiryaki, R. ve Canlı Can, S. (2024). Okuduğunu anlama sorularının farklı taksonomilere göre incelenmesi. Dil Dergisi, 175(1), 50-81. https://doi.org/10.33690/dilder.1490366
36. Uğurelli, Y. Ö. ve Dedeoğlu Orhun, B. (2023). Türkçe eğitiminde okuma eğitimi el kitabı. Ankara: Pegem Akademi.
37. Ülper, H., Çetinkaya, G. ve Bayat, N. (2017). Okuduğunu anlama testinin geliştirilmesi. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 18(1), 175-190.
38. Yıldırım, K. (2012). Öğretmenlerin öğrencilerin okuduğunu anlama becerilerini değerlendirmede kullanabilecekleri bir sistem: Barrett Taksonomisi. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9(18), 45-58.
39. Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2013). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayınevi.
40. Yüceer, D. (2022). Türkçe öğretiminde soru hazırlamada yararlanılabilecek iki taksonomi: Bloom ve Barrett taksonomisinin karşılaştırmalı incelemesi. Okuma Yazma Eğitimi Araştırmaları, 10(1), 67-84.