Çoklu Ortamla Öğrenme Teorisi Işığında Maarif Modeli Türkçe Ders Kitaplarının Değerlendirilmesi

Yıl 2026, Cilt: 14 Sayı: 1 , 96 - 111 , 30.01.2026

Zeynep Aydemir , Zeynep Cömert

https://doi.org/10.16916/aded.1816128

https://izlik.org/JA43UD22KS

Öz

Bu araştırmada ilkokul birinci sınıf Türkçe ders kitaplarının Mayer tarafından ortaya konmuş olan Çoklu Ortamla Öğrenme Teorisi doğrultusunda değerlendirilmesi ve kitapların öğrencilerin bilişsel yük düzeyleri ile okuma motivasyonlarına etkisinin incelenmesi amaçlanmıştır. İlişkisel tarama modeline dayalı araştırmanın verileri, 2024-2025 eğitim-öğretim yılında İstanbul'daki 414 birinci sınıf öğrencisinden toplanmıştır. Veri toplamada “Başlangıç Düzeyi Okuyucuları Okuma Motivasyonu Ölçeği”, “Bilişsel Yük Ölçeği” ve “Çoklu Ortam Uygulamaları Değerlendirme Tablosu” kullanılmıştır. İçerik analizine göre, kitapta en çok görsel yakınlık ve tutarlı içerik ilkelerine uyulduğu; bireysel farklılıklar, bölümleme ve biçem ilkelerinin ise yetersiz düzeyde yer aldığı belirlenmiştir. Öğrencilerin bilişsel yük düzeyi orta, okuma motivasyonu ise yüksek düzeyde bulunmuştur. Bilişsel yük ile okuma motivasyonu arasında anlamlı ilişki görülmemiştir. Bulgular, kitapların yüzeysel tasarım ilkelerine daha fazla uyum sağladığını; öğrenmeyi yapılandıran ilkelere ise kitapta sınırlı şekilde yer verildiğini göstermektedir. Maarif Modeli kapsamında hazırlanan ders kitaplarının bilgiye erişimi kolaylaştırarak öğrenme deneyimini desteklediği sonucuna ulaşılmıştır. Gelecek kitap çalışmalarında, bireysel farklılıkları dikkate alan ve motivasyonu destekleyen tasarım unsurlarının artırılması önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Başlangıç düzeyi okuyucuları , çoklu ortam ilkeleri , bilişsel yük , okuma motivasyonu , ilkokul , Türkçe ders kitapları

Evaluation of Turkish Language Textbooks in the Context of the Maarif Model in Light of Multimedia Learning Theory

https://izlik.org/JA43UD22KS

Öz

This study aimed to evaluate first-grade Turkish language textbooks in line with Multimedia Learning Theory and to examine their effects on students’ cognitive load levels and reading motivation. The research, based on a correlational survey model, collected data from 414 first-grade students in Istanbul during the 2024–2025 academic year. Data were gathered using the Reading Motivation Scale for Beginning Readers, the Cognitive Load Scale, and the Multimedia Application Evaluation Form. According to the content analysis, the textbooks most frequently adhered to the Spatial Contiguity (87.5%) and Coherence (62.5%) principles while the Individual Differences, Segmenting, and Personalization principles were represented at an insufficient level. Students’ cognitive load was found to be moderate (𝑥̄ = 23.47), whereas their reading motivation was high (𝑥̄ = 40.87). No significant relationship was found between cognitive load and reading motivation. The findings indicated that the textbooks aligned more strongly with surface-level design principles, while principles that supported deeper learning were less emphasized. It was concluded that textbooks prepared within the Maarif Model facilitated access to information and enhanced the learning experience. It was recommended that future textbook designs placed greater emphasis on elements that considered individual differences and fostered motivation.

Anahtar Kelimeler

Beginning readers , multimedia principles , cognitive load , reading motivation , primary school , Turkish language textbooks

Kaynakça

• Alpan, G. B. (2004). Ders kitaplarındaki grafik tasarımın öğrenci başarısına ve derse ilişkin tutumlarına etkisi (Tez No. 141381) [Doktora tezi, Ankara Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
• Akyol, H. (2020). Türkçe ilk okuma yazma öğretimi. Pegem Akademi.
• Alkış Küçükaydın, M., & İşcan, A. (2017). İlköğretim 3.Sınıf Türkçe ders kitapları ve öğretmen kılavuz kitabının yapılandırmacı öğrenme yaklaşımına uygunluk düzeyi. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 5(1), 1-13. https://doi.org/10.16916/aded.268692
• Baddeley, A. (1998). Human memory: Theory and practice. Psychology.
• Barber, A. T., & Klauda, S. L. (2020). How reading motivation and engagement enable reading achievement: Policy implications. Policy Insights from the Behavioral and Brain Sciences, 7(1), 27-34. https://doi.org/10.1177/2372732219893385
• Chang, C. C., & Chen, T. C. (2024). Emotion, cognitive load and learning achievement of students using e-textbooks with/without emotional design and paper textbooks. Interactive Learning Environments, 32(2), 674-692. https://doi.org/10.1080/10494820.2022.2096639
• Cheng, K. H. (2017). Reading an augmented reality book: An exploration of learners’ cognitive load, motivation, and attitudes. Australasian Journal of Educational Technology, 33(4), 53-69. https://doi.org/10.14742/ajet.2820
• Clark, R. C., & Mayer, R. E. (2016). E-learning and the science of instruction (4th ed.). Wiley. https://doi.org/10.1002/9781119239086
• Çakır, P. (2013). Türkçe ders kitaplarındaki öykülerin çocuğa görelik ilkesi açısından incelenmesi. Electronic Turkish Studies, 8(1). http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.4249
• Çalışkan, G. (2016). Türkçe dersi öğretim programı ve Türkçe ders kitapları: 5. sınıf Türkçe ders kitabına yönelik bir inceleme. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 4(2), 200-214. https://doi.org/10.16916/aded.93425
• Dankbaar, M. E., Alsma, J., Jansen, E. E., Van Merrienboer, J. J., Van Saase, J. L., & Schuit, S. C. (2016). An experimental study on the effects of a simulation game on students’ clinical cognitive skills and motivation. Advances in Health Sciences Education, 21, 505-521. htttps://doi.org/10.1007/s10459-015-9641-x
• Davis, M. H., Tonks, S. M., Hock, M., Wang, W., & Rodriguez, A. (2018). A review of reading motivation scales. Reading Psychology, 39(2), 121-187. https://doi.org/10.1080/02702711.2017.1400482
• Demir, D. (2008). İlköğretim 1. 2. ve 3. sınıf Türkçe ders kitaplarının görsel tasarım ilkelerine uygunluğu açısından incelenmesi (Tez No. 229239) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Anadolu Üniversitesi]. YÖK Ulusal Te, Merkezi.
• Evans, P., Vansteenkiste, M., Parker, P., Kingsford-Smith, A., & Zhou, S. (2024). Cognitive load theory and its relationships with motivation: A self-determination theory perspective. Educational Psychology Review, 36(1), 7. https://doi.org/10.1007/s10648-023-09841-2
• Feldon, D. F., Callan, G., Juth, S., & Jeong, S. (2019). Cognitive load as motivational cost. Educational Psychology Review, 31, 319-337. https://doi.org/10.1007/s10648-019-09464-6
• Güneş, F. (2002). Ders kitaplarının incelenmesi. Ocak.
• Güneş, F. (2019). Türkçe öğretimi yaklaşımlar ve modeller. Pegem.
• Güneş, F. (2022). Ders kitaplarının özellikleri ve incelenmesi. Sınırsız Eğitim ve Araştırma Derneği.
• Hadie, S. N. H., Tan, V. P. S., Omar, N., Nik Mohd Alwi, N. A., Lim, H. L., & Ku Marsilla, K. I. (2021). COVID-19 disruptions in health professional education: use of cognitive load theory on students' comprehension, cognitive load, engagement, and motivation. Frontiers in Medicine, 8, 739238. https://doi.org/10.3389/fmed.2021.739238
• Iskandar, A., Rizal, M., Kurniasih, N., Sutiksno, D. U., & Purnomo, A. (2018). The effects of multimedia learning on students achievement in terms of cognitive test results. Journal of Physics: Conference Series, 1114. https://doi.org/10.1088/1742-6596/1114/1/012019
• Ives, S. T., Parsons, S. A., Cutter, D., Field, S. A., Wells, M. S., & Lague, M. (2023). Intrinsic and extrinsic reading motivation: Context, theory, and measurement. Reading Psychology, 44(3), 306-325. https://doi.org/10.1080/02702711.2022.2141403
• Karadüz, A. (2006). İlköğretim Türkçe dil bilgisi kitaplarının “öğreticilik” kavramı bağlamında eleştirisi. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(21), 13-31.
• Karasar, N. (2009). Bilimsel araştırma yöntemi: Kavramlar-ilkeler-teknikler. Nobel.
• Karatay, H. (2010). Türkçe dersi öğretim araçlarında yapılandırmacılık: Metinlerarasılık. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(14), 155-178.
• Karatay, H., Bolat, K. K., & Güngör, H. (2013). Türkçe ders kitaplarındaki metinlerin okunabilirlik ve anlaşılabilirliği. The Journal of Academic Social Science Studies, 6(6), 603-623. https://doi.org/10.9761/JASSS1770 Kılıç, A. E., & Karadeniz, Ö. G. Ş. (2004). Hiper ortamlarda öğrencilerin bilişsel yüklenme ve kaybolma düzeylerinin belirlenmesi. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 40(40), 562-579.
• Mayer, R. E. (1999). The promise of educational psychology: Learning in the content areas. Prentice Hall.
• Mayer, R. E. (2002). Multimedia learning. Psychology of Learning and Motivation, 41, 85-139. https://doi.org/10.1016/S0079-7421(02)80005-6
• Mayer, R. E. (2003). The promise of multimedia learning. Learning and Instruction, 13(2), 125-139. https://doi.org/10.1016/S0959-4752(02)00016-6
• Mayer, R. E. (2009). Multimedia learning (2nd ed.). Cambridge University. https://doi.org/10.1017/CBO9780511811678
• Mayer, R. E. (2021). Evidence-based principles for how to design effective instructional videos. Journal of Applied Research in Memory and Cognition, 10(2), 229-240. https://doi.org/10.1016/j.jarmac.2021.03.007
• Mayer, R. E. (2024). The past, present, and future of the cognitive theory of multimedia learning. Educational Psychology Review, 36(1), 8. https://doi.org/10.1007
• Mayer, R. E., Fiorella, L., & Stull, A. (2020). Five ways to increase the effectiveness of instructional video. Educational Technology Research and Development, 68(3), 837-852. https://doi.org/ 10.1007/s11423-020-09749-6
• Mayer, R., & Moreno, R. (2003). Nine ways to reduce cognitive load in multimedia learning. Educational Psychologist, 38(1), 43-52. https://doi.org/10.1207/S15326985EP3801_6
• McBreen, M., & Savage, R. (2021). The impact of motivational reading instruction on the reading achievement and motivation of students: A systematic review and meta-analysis. Educational Psychology Review, 33(3), 1125-1163. https://doi.org/10.1007/s10648-020-09584-4
• Moreno, R., & Mayer, R. E. (1999). Cognitive principles of multimedia learning: The role of modality and contiguity. Journal of Educational Psychology, 91(2), 358-368. https://doi.org/10.1037/0022-0663.91.2.358
• Mutlu-Bayraktar, D. (2024). A systematic review of emotional design research in multimedia learning. Education and Information Technologies, 29(18), 24603-24626. https://doi.org/10.1007/s10639-024-12823-8
• Nyachwaya, J. M., & Gillaspie, M. (2016). Features of representations in general chemistry textbooks: a peek through the lens of the cognitive load theory. Chemistry Education Research and Practice, 17(1), 58-71.
• Opoku-Amankwa, K., Brew-Hammond, A., & Kofigah, F. E. (2011). What is in a textbook? Investigating the language and literacy learning principles of the ‘Gateway to English’textbook series. Pedagogy, Culture & Society, 19(2), 291-310. https://doi.org/10.1080/14681366.2011.582264
• Ozan, Ö. (2013). Bağlantıcı mobil öğrenme ortamlarında yönlendirici destek (Tez No. 322024) [Yayımlanmamış doktora tezi, Anadolu Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Özbay, M. (2003). Türkçe öğretiminde hedef-araç ilişkisinin ders kitabı örneğinde değerlendirilmesi. Türklük Bilimi Araştırmaları, (13), 59-69.
• Öztürk, E., & İleri, Z. (2011, Mayıs). Başlangıç düzeyi okuyucuları okuma motivasyonu ölçeği öğretmen ve öğrenci formu geliştirme çalışması [Sözlü bildiri]. 10. Ulusal Sınıf Öğretmenliği Eğitimi Sempozyumu, Fırat Üniversitesi, Elazığ, Türkiye.
• Paas, F. G., & Van Merriënboer, J. J. (1993). The efficiency of instructional conditions: An approach to combine mental effort and performance measures. Human Factors, 35(4), 737-743. https://doi.org/10.1177/00187208930350041
• Paivio, A. (1990). Mental representations: A dual coding approach. Oxford University.
• Peng, P., Barnes, M., Wang, C., Wang, W., Li, S., Swanson, H. L., ... & Tao, S. (2018). A meta-analysis on the relation between reading and working memory. Psychological Bulletin, 144(1), 48-76. https://doi.org/10.1037/bul0000124
• Peng, P., & Swanson, H. L. (2022). The domain-specific approach of working memory training. Developmental Review, 65, 101035. https://doi.org/10.1016/j.dr.2022.101035
• Pranoto, Y. K. S. (2021). Achievement goals and extraneous load predict germane load: The mediating effects of achievement emotions. Malaysian Journal of Learning and Instruction (MJLI), 18(2), 215-234. https://doi.org/10.32890/ mjli2021.18.2.8
• Prensky, M. R. (2010). Teaching digital natives: Partnering for real learning. Corwin.
• Rockinson-Szapkiw, A. J., Wendt, J., & Lunde, R. (2013). Electronic versus print textbooks: the influence of textbook format on university students’ self-regulated learning strategies, motivation, and text anxiety. American Journal of Distance Education, 27(3), 179-188. https://doi.org/10.1080/08923647.2013.796230
• Serafini, F. (2012). Taking full advantage of children's literature. The Reading Teacher, 65(7), 457-459. https://doi.org/10.1002/TRTR.01067
• Sweller, J. (1994). Cognitive load theory, learning difficulty, and instructional design. Learning and Instruction, 4(4), 295-312. https://doi.org/10.1016/0959-4752(94)90003-5
• Sulak, S. E., & Çapanoğlu, A. Ş. (2021). İlkokul Türkçe ders kitaplarının sınıf öğretmenlerinin görüşlerine dayalı olarak bütüncül bir yaklaşımla değerlendirilmesi. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(3), 830-849. https://doi.org/10.31592/aeusbed.979263
• Taşçı, G., & Soran, H. (2008). Hücre bölünmesi konusunda çoklu ortam uygulamalarının kavrama ve uygulama düzeyinde öğrenme başarısına etkisi. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 34, 233-243.
• Toste, J. R., Didion, L., Peng, P., Filderman, M. J., & McClelland, A. M. (2020). A meta-analytic review of the relations between motivation and reading achievement for K–12 students. Review of Educational Research, 90(3), 420-456. https://doi.org/10.3102/0034654320919352
• Um, E., Plass, J. L., Hayward, E. O., & Homer, B. D. (2012). Emotional design in multimedia learning. Journal of Educational Psychology, 104(2), 485-498. https://doi.org/10.1037/a0026609
• Wigfield, A., & Guthrie, J. T. (1997). Motivation for reading: An overview. Educational Psychologist, 32(2), 57-58.
• Wittrock, M. C. (1992). Generative learning processes of the brain. Educational Psychologist, 27(4), 531-541. https://doi.org/10.1207/s15326985ep2704_8
• Van der Sande, L., Van Steensel, R., Fikrat-Wevers, S., & Arends, L. (2023). Effectiveness of interventions that foster reading motivation: A meta-analysis. Educational Psychology Review, 35(1), 1-38. https://doi.org/10.1007/s10648-023-09719-3
• Yapıcı, M. (2004). İlköğretim 1. kademe ders kitaplarının öğrenci düzeyine uygunluğu. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 6(1), 121-130.