İlkokul 4. Sınıf Öğrencilerinde Üst Bilişsel Farkındalık ve Eleştirel Okuma Becerileri Arasındaki İlişkide Problem Çözme Becerilerinin Aracılık Rolü

Öz

Bu çalışmanın amacı, ilkokul dördüncü sınıf öğrencilerinde üstbilişsel farkındalık ile eleştirel okuma becerileri arasındaki ilişkide problem çözme becerilerinin aracı rolünü incelemektir. Korelasyonel tarama modeli kullanılmıştır. Çalışma grubu, 2024-2025 akademik yılında Hatay'daki devlet okullarına kayıtlı 332 dördüncü sınıf öğrencisinden oluşmuştur. Veriler, Çocuklar için Üstbilişsel Farkındalık Ölçeği, Çocuklar için Problem Çözme Envanteri ve Eleştirel Okuma Ölçeği kullanılarak toplanmıştır. Çalışma değişkenleri arasındaki ilişkileri incelemek için Pearson Momentler Çarpımı Korelasyon Katsayısı hesaplanmıştır. Önerilen aracı model, gözlemlenen değişkenlerle yol analizi kullanılarak test edilmiş ve dolaylı ilişkiler bootstrap yöntemi kullanılarak değerlendirilmiştir. Bulgular, üstbilişsel farkındalık, problem çözme becerileri ve eleştirel okuma becerileri arasında anlamlı pozitif ilişkiler olduğunu göstermiştir. Problem çözme becerileri modele dâhil edildikten sonra bile, üstbilişsel farkındalık ile eleştirel okuma becerileri arasındaki doğrudan ilişki istatistiksel olarak anlamlı kalmıştır (β = .51), problem çözme becerileri aracılığıyla dolaylı ilişki de anlamlı bulunmuştur (β = .12), bu da kısmi arabuluculuğu göstermektedir. Ek olarak, üstbilişsel farkındalık ve problem çözme becerileri birlikte eleştirel okuma becerilerindeki varyansın %44'ünü açıklamıştır. Bu bulgular, problem çözme becerilerinin dördüncü sınıf öğrencileri arasında üstbilişsel farkındalık ile eleştirel okuma becerileri arasındaki ilişkiye kısmen aracılık ettiğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Eleştirel okuma
• üst bilişsel farkındalık
• problem çözme

The Mediating Role of Problem-Solving Skills in the Relationship Between Metacognitive Awareness and Critical Reading Skills Among Fourth-Grade Primary School Students

Öz

The aim of this study was to examine the mediating role of problem-solving skills in the relationship between metacognitive awareness and critical reading skills among primary school 4th-grade students. The correlational research design was used in this study in order to uncover the link between variables. The study group consisted of 332 fourth-grade students enrolled in public schools in Hatay province in the 2024-2025 academic year. The Metacognitive Awareness Scale for Children, the Problem Solving Inventory for Children, and the Critical Reading Scale were used to gather data from the students. Pearson product-moment correlation coefficient was used to determine the relationship between the variables. The proposed mediation model was tested using path analysis with observed variables, and indirect associations were evaluated using the bootstrapping procedure. The findings indicated significant positive associations between metacognitive awareness, problem-solving skills, and critical reading skills. The direct association between metacognitive awareness and critical reading skills remained statistically significant after problem-solving skills were included in the model (β = .51), while the indirect association through problem-solving skills was also significant (β = .12), indicating partial mediation. As such, it was seen that problem solving had a partial mediator role in the associations of metacognitive awareness with critical reading; in addition, it was also discovered that metacognitive awareness and problem solving together accounted for 44% of the variance in critical reading. These findings show that problem-solving skills partially mediate the relationship between metacognitive awareness and critical reading skills among fourth grade students.

Anahtar Kelimeler

• Critical reading
• metacognitive awareness
• problem solving

Kaynakça

1. Afflerbach, P., Pearson, P. D., & Paris, S. G. (2008). Clarifying differences between reading skills and reading strategies. The Reading Teacher, 61(5), 364–373. https://doi.org/10.1598/RT.61.5.1
2. Artuğ, A., & Alkın-Şahin, S. (2023). Yedinci sınıf öğrencilerinin okuma stratejilerine ilişkin bilişsel farkındalıklarının problem çözmeye yönelik yansıtıcı düşünme becerilerini yordama düzeyi. Anadolu Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi (AUJEF), 7(3), 644-656. https://doi.org/10.34056/aujef.1296597
3. Aşık, G., & Erktin, E. (2019). Metacognitive experiences: Mediating the relationship between metacognitive knowledge and problem solving. Eğitim ve Bilim, 44(197), 85–103. https://doi.org/10.15390/EB.2019
4. Belet, Ş. D. & Güven, M. (2011). Sınıf öğretmeni adaylarının epistemolojik inançlarının ve bilişüstü stratejilerinin incelenmesi. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 11(1), 31-57.
5. Bollen, K. A. (1989). Structural equations with latent variables. John Wiley & Sons.
6. Boran, M., & Karakuş, F. (2022). The mediator role of critical thinking disposition in the relationship between perceived problem-solving skills and metacognitive awareness of gifted and talented students. Participatory Educational Research, 9 (1), 61–72. https://doi.org/10.17275/per.22.4.9.1
7. Büyüköztürk, Ş., Kılıç Çakmak, E., Akgün, Ö. E., Karadeniz Ş., & Demirel, F. (2012). Bilimsel araştırma yöntemleri. Pegem Akademi.
8. Byrne, B. M. (2016). Structural equation modeling with AMOS: Basic concepts, applications, and programming (3rd ed.). Routledge.

9. Çeliköz, N. (2018). İlkokul öğretmenlerinin üst-bilişsel okuma stratejilerini kullanabilme düzeyleri. International Online Journal Of Educational Sciences, 10(2), 223-234. https://doi.org/10.15345/iojes.2018.02.015
10. Demir, R., & Kan, M. O. (2017). 7. sınıf öğrencilerinin eleştirel okuma becerileri. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 13(2), 666-682. https://doi.org/10.17860/mersinefd.324205
11. Dilidüzgün, S., & Leana Taşcılar, M., Şahin, G. (2020). 8-10 yaş çocukları için eleştirel okuma ölçeği geçerlik güvenirlik çalışması. Necatibey Eğitim Fakültesi Elektronik Fen ve Matematik Eğitimi Dergisi, 14(1), 372-386. https://doi.org/10.17522/balikesirnef.657527
12. Erdem, A. R., & Yazıcıoğlu, A. (2015). Öğretmen adaylarının problem çözme becerileri ile eleştirel düşünme becerileri arasındaki ilişki. OPUS Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 5(9), 27–41.
13. Erdem, E., & Demirel, Ö. (2002). Program geliştirmede yapılandırmacılık yaklaşımı. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 23, 81–87.
14. Field A. (2018). Discovering statistics using IBM SPSS statistics (5th ed.). SAGE.
15. Fitriana, R., & Nurhusna, J. (2023). Pengaruh metode pembelajaran problem solving terhadap kemampuan membaca kritis siswa kelas VIII. smpn 4 marioriawa. Indonesian Language Teaching and Literature Journal, 1(2), 103–112. https://doi.org/10.59562/iltlj.v1i2.542
16. Garcia, T., Cueli, M., Rodríguez, C., Krawec, J., & González-Castro, P. (2015). Metacognitive knowledge and skills in students with deep approach to learning. Evidence from mathematical problem solving // Conocimiento y habilidades metacognitivas en estudiantes con un enfoque profundo de aprendizaje. Evidencias en la resolución de. Revista De Psicodidactica, 20, 209-226.
17. Gundin, O. A., Fidalgo, R., & Robledo, P. (2012). Metacognıcıón y comprensıón lectora: Conocımıento y uso de estrategıas. Journal of Developmental and Educational Psychology. 2(1). 195-201. https://www.redalyc.org/pdf/3498/349832339019.pdf
18. Guner, P., & Erbay, H. N. (2021). Metacognitive skills and problem-solving. International Journal of Research in Education and Science (IJRES), 7, 715-734. https://doi.org/10.46328/ijres.1594
19. Güleryüz, H. (2003). Yaratıcı çocuk edebiyatı. Pegem.
20. Hair, J. F., Babin, B. J., Anderson, R. E., & Black, W. C. (2019). Multivariate data analysis (8th ed.). Cengage Learning. https://www.cengage.uk/c/multivariate-data-analysis-8e-hair-babin-anderson-black/9781473756540/?searchIsbn=9781473756540
21. Hayes, A. F. (2009). Beyond Baron and Kenny: Statistical mediation analysis in the new millennium. Communication Monographs, 76(4), 408-420. https://doi.org/10.1080/03637750903310360
22. Howard, B. C., McGee, S., Shia, R.M., & Hong, N.S. (2001). The influence of metacognitive self-regulation and ability levels on problem solving. American Educational Research Association, 1-8. https://eric.ed.gov/?id=ED470974
23. International Society for Technology in Education [ISTE], (2007). The national educational technology standards and performance indicators for students. ISTE, Eugene OR.
24. Işık, H. (2010). High school students’ critical reading levels and the relationship between critical reading level and critical thinking dispositions and reading frequency (Tez No. 257579) [Yüksek lisans tezi, Anadolu Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
25. Jaleel S., & Premachandran. P (2016). A study on the metacognitive awareness of secondary school students. Universal Journal of Educational Research, 4(1), 165-172. https://doi.org/10.11114/ujer.v4i1.1137
26. Kanbay, Y., Aslan, Ö., Işık, E. & Kılıç, N. (2013). Hemşirelik lisans öğrencilerinin problem çözme ve eleştirel düşünme becerileri. Yükseköğretim ve Bilim Dergisi, (3), 244-251.
27. Karadüz, A. (2011). Eğitim fakültesi öğrencilerinin serbest okuma süreçlerinde okuma amaçları ve anlamı yapılandırma stratejileri. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, (29), 134-152.
28. Karakelle, S. (2012). Üst bilişsel farkındalık, zekâ, problem çözme algısı ve düşünme ihtiyacı arasındaki bağlantılar. Eğitim ve Bilim, 37(164), 23-62. https://doi.org/10.1501/Egifak_0000001235
29. Karakelle, S. & Saraç, S. (2007). Çocuklar için üst bilişsel farkındalık ölçeği (übfö-ç) a ve b formları: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Türk Psikoloji Yazıları, 10(20), 87-103.
30. Karasakaloğlu, N., Saracaloğlu, A., & Yılmaz Özelçi, S. (2012). Sınıf öğretmeni adaylarının eleştirel okuma öz-yeterliklerine ilişkin algıları/ Primary school teachers’ critical reading self-efficacy perceptions. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9(19), 405-422.
31. Karasar, N. (2012). Bilimsel araştırma yöntemi. Nobel.
32. Kelloway, E. K. (1998). Using LISREL for structural equation modeling: A researcher’s guide. SAGE.
33. Kışkır, G. (2011). Öğretmen adaylarının bilişötesi farkındalık düzeyleri ile problem çözme becerileri arasında ilişkinin incelenmesi (Tez No. 279290) [Yüksek lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
34. Kline, R. B. (2016). Principles and practice of structural equation modeling (4th ed.). Guilford.
35. Koray, Ö., & Çetinkılıç, S. (2020). The use of critical reading in understanding scientific texts on academic performance and problem-solving skills. Science Education International, 31(4), 400–409. https://doi.org/10.33828/sei.v31.i4.9
36. Kozikoğlu, I. (2019). Investigating critical thinking in prospective teachers: Metacognitive skills, problem solving skills and academic self-efficacy. Journal of Social Studies Education Research, 10, 111-130. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2019.01.278
37. Kutlu, Ö., Yalçın, S. & Pehlivan, E. B. (2010). İlköğretim programında yer alan kazanımlara dayalı soru yazma ve puanlama çalışması. İlköğretim Online, 9(3), 1201-1215.
38. Magno, C. (2010). The role of metacognitive skills in developing critical thinking. Metacogn. Learn. 5(2), 137-156. https://doi.org/10.1007/s11409-010-9054-4.
39. Mayer, R. E. (1998). Cognitive, metacognitive, and motivational aspects of problem solving. Instructional Science, 26(1–2), 49–63. https://doi.org/10.1023/A:1003088013286
40. MEB (2009). Türkçe dersi öğretim programı. Millî Eğitim Bakanlığı. http://web.deu.edu.tr/ilyas/ftp/turkce2009.pdf
41. MEB (2019). Türkçe dersi öğretim programı (ilkokul ve ortaokul 1-8. sınıflar). Millî Eğitim Bakanlığı.
42. Metallidou, P. (2009). Pre-service and ın-service teachers’ metacognitive knowledge about problem solving strategies. Teacher and Teacher Education, 25, 76-82. https://doi.org/10.1016/j.tate.2008.06.003
43. Ocak G., Bahçeğil Yazıcıoğlu E., & Karakuyu A. (2023). Ortaokul öğrencilerinin problem çözme becerileri ile eleştirel düşünme becerileri arasındaki ilişki. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 13(2), 1865-1884.
44. OECD (2005). Organization for economic cooperation and development. http://www.oecd.org/.
45. Özensoy, A. (2012). Eleştirel okumaya göre düzenlenmiş sosyal bilgiler dersinin eleştirel düşünme becerisine etkisi. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 7(2), 13-25.
46. Özdemir, S. (2017). Ortaokul öğrencilerinin eleştirel okuma özyeterlikleri. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 5(7), 40-55.
47. Özsoy, G. (2008). Üstbiliş. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 6(4), 713-740.
48. Öztaş, D. (2020). Annelere verilen problem çözme eğitiminin anneler ile çocukların problem çözme becerileri ve çocukların aile içi ilişkileri algılarına etkisi (Tez No.622790) [Yüksek lisans tezi, Hacettepe Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
49. Parson, J.M. (1985). The effect of metacognitive strategy training on critical reading ability. LSU Historical Dissertations and Theses. https://doi.org/10.31390/gradschool_disstheses.4067
50. Priyatni, E. T., & Martutik. (2020). The development of a critical–creative reading assessment based on problem solving. Sage Open, 10(2), 1-9. https://doi.org/10.1177/2158244020923350.
51. Schraw, G. & Dennison, R. S. (1994). Assessing metacognitive awareness. Contemporary Educational Psychology, 19(4), 460-475.
52. Serin, O., Bulut-Serin, N. & Saygılı, G. (2010). İlköğretim düzeyindeki çocuklar için problem çözme envanterinin (ÇPÇE) geliştirilmesi. İlköğretim Online, 9(2), 446-458.
53. Sperling, R. A., Howard, B. C. Miller, L. A., & Murphy, C. (2002). Measures of children’s knowledge and regulation of cognition. Contemporary Educational Psychology, 27, 51-79.
54. Suhendi, H.Y., TriLunggariD., C., Utari, S., & Hasanah, L. (2018). Profil kemampuan berpikir kritis dan peningkatan prestasi belajar siswa sma melalui penerapan strategi problem solving dengan reading infusion. Gravity: Jurnal Ilmiah Penelitian dan Pembelajaran Fisika, 4, 301903.
55. Şara Hürsoy, P., & Karadedeli, İ. (2023). İlkokul 4. sınıf öğrencilerinin eleştirel okuma ve problem çözme becerilerinin çeşitli değişkenlere göre incelenmesi: uşak ili örneği. Educational Academic Research (47), 26-40. https://doi.org/10.5152/AUJKKEF.2022.824817.
56. Tabachnick, B. G., & Fidell, L. S. (2019). Using multivariate statistics (7th ed.). Allyn & Bacon/Pearson Education.
57. Türkben, T., & Karaman, Z. A. (2022). Yazınsal nitelikli metinlere dayalı eleştirel okuma eğitiminin öğrencilerin okuduğunu anlama ve eleştirel düşünme becerisi üzerine etkisi. Ihlara Eğitim Araştırmaları Dergisi, 7(2), 80-91. https://doi.org/10.47479/ihead.1162814
58. Uğurlu, N. (2022). Öğrencilerin eleştirel okuma becerisini etkileyen faktörler: Bir meta-analiz çalışması (Tez No. 757880) [Yüksek lisans tezi, Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
59. Ünal, E. (2006). İlköğretim öğrencilerinin eleştirel okuma becerileri ile okuduğunu anlama ve okumaya ilişkin tutumları arasındaki ilişki (Tez No. 188864) [Yüksek lisans tezi, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
60. West, S. G., Finch, J. F., & Curran, P. J. (1995). Structural equation models with nonnormal variables: Problems and remedies. In R. H. Hoyle (Ed.), Structural equation modeling: Concepts, issues, and applications (pp. 56–75). SAGE.
61. Yemenici, A. İ., & Ulu, H. (2020). Öğretmen adaylarının okuma stratejileri bilişsel farkındalık düzeylerinin incelenmesi. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 8(4), 1406-1420. https://doi.org/10.16916/aded.793896
62. Yüksel, A., Arıbaş, A. N., & Bahadır Yılmaz, E. (2020). Eleştirel düşünme ve problem çözme becerileri arasındaki ilişki: Sağlık hizmetleri öğrencileri örneği. The Journal of Social Science, 4(7), 160-174. https://doi.org/10.30520/tjsosci.673816
63. Zembat, R., & Unutkan, Ö. P. (2003). Problem çözme becerilerinin gelişimi. M. Sevinç (Ed.), Gelişim ve eğitimde yeni yaklaşımlar içinde (ss. 221-229). Morpa Kültür.