ILGIN LALA MUSTAFA PAŞA HAMAMI’NIN TARİHSEL TESPİTİ VE ÖN DEĞERLENDİRMESİ

Öz

Bu çalışma, Osmanlı klasik dönem mimarisinin önemli örneklerinden biri olan Ilgın Lala Mustafa Paşa Hamamı’nın varlığını, tarihsel sürecini ve mekânsal konumunu arşiv belgeleri, seyahatnameler, vakfiye kayıtları, yerel anlatılar ve arkeolojik bulgular aracılığıyla tespit etmeyi amaçlamaktadır. 16. yüzyılda Lala Mustafa Paşa tarafından inşa ettirildiği anlaşılan bu çifte hamam, külliyeye ait diğer yapılarla benzer mimari teknik ve malzeme kullanımı göstermekte olup, zamanla bakımsızlık nedeniyle harap duruma gelmiş ve 20. yüzyıl ortalarında üzerine inşa edilen sinema ve kültür binası ile tamamen gözden kaybolmuştur. 21. yüzyılda başlatılan kentsel dönüşüm projeleri ve hafriyat çalışmaları sırasında, hamama ait bazı kalıntıların yeniden ortaya çıkarılması sayesinde yapının varlığı bilimsel olarak kanıtlanmıştır. Konya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu tarafından 2023 yılında 1. grup korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı olarak tescil edilen yapı, klasik Osmanlı hamam mimarisi ve menzil külliyesi örnekleri arasında özgün bir yere sahiptir. Bu araştırma, unutulmuş bir Osmanlı eserinin izini sürerek hem tarihî belgelemeye hem de kültürel mirasın korunmasına katkı sunmayı hedeflemektedir. Ayrıca, plansız kentleşmenin kültürel yapılar üzerindeki yıkıcı etkilerine dikkat çekmekte ve benzeri yapıların korunmasına yönelik restorasyon ve sürdürülebilirlik stratejileri için öneriler sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Ilgın
• Lala Mustafa Paşa
• Külliye
• Çifte Hamam
• Kültürel Miras.

HISTORICAL IDENTIFICATION AND PRELIMINARY ASSESSMENT OF THE ILGIN LALA MUSTAFA PASHA BATH

Öz

This study aims to identify, contextualize, and document the historical and architectural significance of the Ilgın Lala Mustafa Pasha Bath, a notable example of classical Ottoman period architecture. Through a multidisciplinary methodology combining archival documents, vakfiye records, travelogues, oral histories, and recent archaeological findings, the research confirms the existence of a çifte hamam (double bath) constructed in the 16th century by Lala Mustafa Pasha. Sharing architectural and material characteristics with other structures of the associated külliye (complex), the bath fell into disuse during the late Ottoman period and was obscured entirely in the mid-20th century due to the construction of a cinema and cultural center atop its remains. During urban transformation efforts in the 21st century, remnants of the bath were rediscovered, leading to its official designation in 2023 by the Konya Regional Council for the Conservation of Cultural Heritage as a Grade I protected cultural asset. The findings highlight the bath's distinct position within the typology of Ottoman civic and religious architecture and underline its value in the broader narrative of cultural heritage conservation. This research not only contributes to the historical documentation of a long-forgotten Ottoman monument but also critically engages with the consequences of unplanned urbanization. It offers strategic recommendations for the restoration, sustainable management, and preservation of similar structures threatened by modern development.

Anahtar Kelimeler

• Ilgın
• Lala Mustafa Pasha
• Complex
• Double Baths
• Cultural Heritage Preservation.

Kaynakça

1. Arşiv Kaynakları (T.C. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA.)) Evkaf Defterleri (EV.d.): 13753.
2. Evkaf Mektubi Kalemi (EV.MKT.): 1397/39, 1658/53.
3. Sadaret Mektubi Kalemi Umum Vilayet Evrakı (A.MKT.UM.): 478/26.
4. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi (VGMA.) Vakfiye Defteri (VKF.d.): Defter No. 582, s. 369, sr. 277.
5. Vakfiye Defteri (VKF.d.): Defter No. 747, sr. 219, s. 274.
6. Vakıf Defter Numaraları: 2179, 4193, 4195.
7. Konya Bölge Yazma Eserler Kütüphanesi Arşivi (KBYEK.YA.) Vakıf-nâme-i Kaza-i İlgun, Defter No: 07710.
8. İslam Araştırmaları Merkezi (İSAM.) Konya Vilayeti Sâlnâmesi 1322/1906.

9. Araştırma-İnceleme ve Kaynak Eserler Abbasîzâde, H. (1851). Hülasatü’l-Ahvâli’l-Büldân.
10. Baykara, T. (1998). Anadolu’nun Tarihî Coğrafyasına Giriş: Anadolu’nun İdarî Taksimatı I. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yay.
11. Cahen, C. (1979). Osmanlılardan Önce Anadolu’da Türkler. Çev., Yıldız Moran, İstanbul: E Yay.
12. Çaycı, A. (2006). “Osmanlı Seyyahlarının İzlenimleriyle Konya ve Çevresi.” Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 21: 115-146.
13. Çaycı, A. ve Ürekli, B. (2012). Bazı Osmanlı Seyyahlarının Ilgın İzlenimleri. Ed., A. Boran, H. Sarı ve A. Arılık, I. Ulusal Ilgın Sempozyumu (s. 237-244). Konya: Ilgın Belediyesi Kültür Yay.
14. Çobanoğlu, A. V. (2003). Lala Mustafa Paşa Külliyesi. TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 27, ss. 75-77). Ankara: TDV Yay.
15. Demir, E. (2017). Azerbaycan, Gürcistan ve Kıbrıs Fatihi Lala Mustafa Paşa. İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık.
16. Doğan, Ş. (2022). Lala Mustafa Paşa’nın Ayntab’daki Vakıf Eserleri. Ed., H. İ. Yakar vd., Gaziantep’in Kurtuluşu’nun 100. Yılında Mîsâk-ı Millî ve Güney Hattı (ss. 337-362). Gaziantep Büyükşehir Belediyesi Kültür Yay.
17. Doğan, Ş. (2024). “Lala Mustafa Paşa’nın Hanımı Fatma Hatun Vakıfları.” Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 23: 57-74.
18. Doktor Nazmi (1922). Türkiye’nin Sıhhî-i İctimâi Coğrafyası Konya Vilayeti. Haz., M. Karayaman. Konya: Çizgi Kitabevi.
19. Erkal, M. (1991). Arşın. TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 3, ss. 411-413). İstanbul: TDV Yay.
20. Evliyâ Çelebi. (2006). Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi (C. 3). Haz., S. A. Kahraman ve Y. Dağlı. İstanbul: Yapı Kredi Yay.
21. Hamilton, W. J. (2013). Küçük Asya (C. 2). Çev., K. Toraman. Ankara: Midas Kitap.
22. Hinz, W. (1990). İslamda Ölçü Sistemleri. Çev., A. Sevim. İstanbul: Marmara Üniversitesi Yay.
23. İhtifalci Mehmed Ziya. (2010). Bursa’dan Konya’ya Seyâhat ve Konya Seyâhati Hâtırâtından. Haz., A. Çaycı ve B. Ürekli. Konya: Selçuklu Belediyesi Kültür Yay.
24. Kadrî. Menâzilü’t-Tarîk ilâ Beytillahi’l-Atik. İstanbul Millet Kütüphanesi, Ali Emiri Koleksiyonu, Yer Numarası: 34 Ae Tarih 892.
25. Kâtib Çelebi. (2009). Kitâb-ı Cihân-nümâ. Haz., F. Sarıcalıoğlu. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay.
26. Kiraz, S. & Tiryaki M. M. (2023). “Türk Edebiyatın Menâzil-i Haclar ve Kadrî’nin “Menâzilü’t-Tarîk ilâ Beytillâhi’l-Atîk” Adlı Menâzil-i Haccı.” Turkish Academic Research Review, 8(1): 110-137.
27. Kütükoğlu, B. (2003). Lala Mustafa Paşa. TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 27, ss. 73-74). Ankara: TDV Yay.
28. Müderrisoğlu, M. F. (1993). 16. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nda İnşa Edilen Menzil Külliyeleri. Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
29. Önge, Y. (1989). “Sinan’ın İnşa Ettiği Hamamlar.” VI. Vakıf Haftası Dergisi, 6: 255-271.
30. Özkılınç vd. (1996). 387 Numaralı Muhâsebe-i Vilâyet-i Karaman ve Rûm Defteri (937/1530). Ankara: Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yay.
31. Samur, T. (1992). Ilgın’da Türk Devri Yapıları. Konya: Konya Valiliği İl Kültür Müdürlüğü Yay.
32. Turan, Ş. (1958). “Lala Mustafa Paşa Hakkında Notlar ve Vesikalar”. Belleten, 22 (88): 551-593.