THE EFFECT OF ADIYAMAN NEIGHBORHOOD OVEN CULTURE ON THE LOSS AND TRANSFORMATION OF TRADITIONAL FOOD PRACTICES WITHIN THE FRAMEWORK OF SOCIAL PRACTICE THEORY

Öz

This study examines the effect of neighborhood oven culture in Adıyaman on the forgetting of traditional foods within the framework of Social Practice Theory and the Intangible Cultural Heritage approach. The research was designed as a qualitative study based on a phenomenological pattern and involved semi-structured interviews with 20 participants, including 13 oven users and 7 oven operators living in central Adıyaman. The data were analyzed through MAXQDA. Findings indicate that neighborhood ovens are used most intensively for foods such as lahmacun, Adıyaman tava, hitap, and dovmec, and that the main reasons for use are taste, practicality, and time saving. However, neighborhood oven culture does not directly eliminate traditional foods; rather, it redistributes domestic cooking processes between home and oven and weakens the intergenerational transfer of technical knowledge, skills, and craftsmanship. The study also shows that hygiene and food safety constitute a critical dimension for the sustainability of this cultural practice.

Anahtar Kelimeler

• Adıyaman
• neighborhood oven culture
• social practice theory
• traditional foods

SOSYAL PRATİKLER KURAMI ÇERÇEVESİNDE ADIYAMAN FIRIN KÜLTÜRÜNÜN GELENEKSEL YEMEKLERİN UNUTULMASINA ETKİSİ

Öz

Bu çalışma, Adıyaman’daki mahalle fırını kültürünün geleneksel yemeklerin unutulmasına etkisini Sosyal Pratikler Kuramı ve Somut Olmayan Kültürel Miras yaklaşımı çerçevesinde incelemektedir. Araştırma nitel araştırma yaklaşımı doğrultusunda tasarlanmış, olgubilim deseni benimsenmiş ve Adıyaman merkezde yaşayan 13 fırın kullanıcısı ile 7 fırıncıdan oluşan toplam 20 katılımcıyla yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Veriler MAXQDA programı ile analiz edilmiştir. Bulgular, mahalle fırınlarının özellikle lahmacun, Adıyaman tavası, hıtap ve dövmeç gibi yemeklerde yoğun biçimde kullanıldığını; kullanım gerekçelerinin başlıca lezzet, pratiklik ve zaman tasarrufu olduğunu göstermektedir. Bununla birlikte mahalle fırını kültürü geleneksel yemekleri doğrudan ortadan kaldırmamakta; ev içi pişirme süreçlerini ev ve fırın arasında paylaştırarak teknik bilgi, beceri ve ustalık aktarımını zayıflatmaktadır. Ayrıca hijyen ve gıda güvenliği boyutunun bu kültürün sürdürülebilirliği açısından önemli olduğu belirlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Adıyaman
• mahalle fırını
• sosyal pratikler kuramı
• geleneksel yemekler
• somut olmayan kültürel miras

Etik Beyan

Bu çalışma için Adıyaman Üniversitesi Etik Kurulu’ndan 07/10/2025 tarihli ve 217 sayılı etik kurul onayı alınmıştır. Araştırmaya katılan bireyler çalışma hakkında bilgilendirilmiş, gönüllü katılımları esas alınmış ve gerekli onamları alınmıştır. Katılımcıların kimlik bilgileri gizli tutulmuş; veriler yalnızca bilimsel amaçlarla kullanılmıştır. Bulgular, katılımcı gizliliğini korumak amacıyla K1, K2… ve F1, F2… kodlarıyla sunulmuştur.

Kaynakça

1. Banerjee, I. (2025). Cooking, Culture, and Care: A Critical Review of the Decline of Home Cooking and Its Implications for Health, Family and Society. World Journal of Advanced Research and Reviews, 27(2), 2013-2022. doi:10.30574/wjarr.2025.27.2.3050
2. Bell, E., Bryman, A. ve Harley, B. (2022). Interviewing in Qualitative Research. Business Research Methods içinde. Oxford University Press. doi:10.1093/hebz/9780198869443.003.0032
3. Bourdieu, P. (1977). Outline of a Theory of Practice. Cambridge University Press. doi:10.1017/CBO9780511812507
4. Bourdieu, P. (1990). The Logic of Practice. Cambridge: Polity Press.
5. Büchs, M. ve Koch, M. (2017). Postgrowth and Wellbeing. Cham: Springer International Publishing. doi:10.1007/978-3-319-59903-8
6. Ceisel, C. M. (2015, 6 Temmuz). UNESCO Intangible Cultural Heritage and World Cuisines. The SAGE Encyclopedia of Food Issues. SAGE Publications, Inc. doi:10.4135/9781483346304
7. Çam, O. (2023). Gastronomi Turizmi Kapsamında Adıyaman Mutfağı’nın İncelenmesi. Turizm ve Arastırma Dergisi, 12(2), 6-43. doi:2147-0618
8. Dereli, A. B. (2023). MAXQDA: Yaratıcı Veri Analizi Üzerine Notlar. Karadeniz Teknik Üniversitesi İletişim Araştırmaları Dergisi, 13(1), 149-152. doi:10.53495/e-kiad.1319405

9. Fujita, Y. ve Nukaga, M. (2021). Rationalizing Foodwork at Home. Japanese Sociological Review, 72(2), 151-168. doi:10.4057/jsr.72.151
10. Göde, H. A. (2017). Kültür Endüstrisine Örnek Olarak Isparta/Yalvaç Ekmek Kültürü ve Dünden Bugüne Mahalle Fırıncılığı. Uluslararasi Kibris Universitesi Fen-Edebiyat Fakultesi, 23(91), 206–220. https://doi.org/10.22559/folkloredebiyat.2017.44
11. Griffith, R., Jin, W. (Michelle) ve Lechene, V. (2022). The decline of home‐cooked food. Fiscal Studies, 43(2), 105-120. doi:10.1111/1475-5890.12298
12. Habermas, J. (1987). The Theory of Communicative Action, vol. 2, Lifeworld and System: A Critique of Functionalist Reason. Boston: Beacon.
13. Habermas, Jürgen. (1984). The Theory of Communicative Action, vol. 1, Reason and the Rationalization of Society. Boston: Beacon Press.
14. Herman, J. L. ve Matta, R. (2025). Food and UNESCO’s Intangible Cultural Heritage Journey. Oxford Research Encyclopedia of Food Studies içinde . Oxford University Press. doi:10.1093/acrefore/9780197762530.013.145
15. Hyysalo, S. (2013). The dynamics of social practice: everyday life and how it changes. Nordic Journal of Science and Technology Studies, 1(1), 41-43. doi:10.5324/njsts.v1i1.2125
16. Jabs, J. ve Devine, C. M. (2006). Time scarcity and food choices: An overview. Appetite, 47(2), 196-204. doi:10.1016/j.appet.2006.02.014
17. Jaffe, J. ve Gertler, M. (2006). Victual vicissitudes: Consumer deskilling and the (gendered) transformation of food systems. Agriculture and Human Values, 23(2), 143-162. doi:10.1007/S10460-005-6098-1
18. Köşklü, Z. (2005). Eski Erzurum Mutfağında Tandır: Yapılışı, Kullanımı ve Doğu Anadolu’daki Yeri Üzerine. Sosyal Bilimler Dergisi, (2).
19. Marjaei, S., Ahmadianyazdi, F. ve Chandrashekara, M. (2019). MAXQDA and its Application to LIS Research. Library Philosophy and Practice, 2325. https://digitalcommons.unl.edu/libphilprac adresinden erişildi.
20. Marx, K. (1961). Capital: A Critique of Political Economy, vol. 1. Moscow: Foreign Languages Publishing House.
21. Marx, K. (2006). Capital: A Critique of Political Economy, vol. 3. Tim Delaney and M. Griffin in. London: Penguin Classics.
22. Merriam, S. B. (2018). Nitel Araştırma. S. Turan (Çev.). Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
23. Mills, S. D. H., Wolfson, J. A., Wrieden, W. L., Brown, H., White, M. ve Adams, J. (2020). Perceptions of ‘Home Cooking’: A Qualitative Analysis from the United Kingdom and United States. Nutrients, 12(1), 198. doi:10.3390/NU12010198
24. Patton, Michael Quinn. (1987). How to Use Qualitative Methods in Evaluation. Los Angeles: Sage Publication.
25. Patton, M.Q. (2002). Qualitative research and evaluation methods. Thousand Oaks, CA:Sage.
26. Pratt, M. L. (2013). Thoughts on Intangibility and Transmission (ss. 79-82). doi:10.1007/978-3-319-00855-4_7
27. Schatzki, T. R. (1996). Social Practices. Cambridge University Press. doi:10.1017/CBO9780511527470
28. Serra-Majem, L. ve Medina, F. X. (2020). Mediterranean diet: A long journey toward intangible cultural heritage and sustainability. The Mediterranean Diet içinde (ss. 13-24). Elsevier. doi:10.1016/B978-0-12-818649-7.00002-3
29. Shove, E., Pantzar, M. ve Watson, M. (2012a). The Dynamics of Social Practice: Everyday Life and How it Changes. London: SAGE Publications.
30. Shove, E., Pantzar, M. ve Watson, M. (2012b). The Dynamics of Social Practice: Everyday Life and How it Changes. 1 Oliver’s Yard, 55 City Road, London EC1Y 1SP United Kingdom : SAGE Publications Ltd. doi:10.4135/9781446250655
31. Singh, S., Singh, P., Baheliya, A. K., Srivastava, A. ve Yadav, A. (2024). Impact of Globalization on Consumer Food Behaviour: A Comprehensive Review. Archives of Current Research International, 24(6), 308-314. doi:10.9734/acri/2024/v24i6789
32. Southerton, D. (2009). Re-ordering Temporal Rhythms: Coordinating Daily Practices in the UK in 1937 and 2000. Time, Consumption and Everyday Life içinde. Bloomsbury Academic. doi:10.5040/9781474215862-ch-003
33. Stewart, C. J. ve Cash, W. B. (1985). Interviewing: Principles and Practices (4.). Dubuque, IO: Brown Pub.
34. Tuncer, Y. (2023). Adıyaman Mutfak Kültürü ve Yemekleri̇. Kapadokya Üniversitesi.
35. UNESCO. (2003). Intangible cultural heritage. Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage. 29 Eylül 2025 tarihinde https://uis.unesco.org/en/glossary-term/intangible-cultural-heritage adresinden erişildi.
36. UNESCO. (2017). Transmission - UNESCO Intangible Cultural Heritage. 30 Eylül 2025 tarihinde https://ich.unesco.org/en/transmission-00078 adresinden erişildi.
37. UNESCO. (2024). Basic Texts of the 2003 Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage. Unesco. Unesco.
38. Yıldırım, O. (2002). Bread and Empire: The Workings of Grain Provisioning in Istanbul During the Eighteenth Century. Research Papers in Economics. https://ideas.repec.org/p/met/wpaper/0104.html
39. Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2011). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık.