Hunter Bird Breeding/Bâzdârânlık in the Ottoman Empire (Rumelia Example)

Öz

Hunting, which began as a means of livelihood, has evolved into military training, sport and entertainment with the development of civilisation. The tradition of hunting, which was important at the level of philosophy of life in Turkish states, was also continued by sultans and high-ranking bureaucrats in the Ottoman Empire. In the Ottoman palace organisation, the hunting institution was organised under the leadership of the ‘Şikâr Ağalığı’ in the Bîrun section and the ‘Doğancıbaşı’ in the Enderun. In the provinces, an organisation with its own hierarchy was established to meet the palace's need for hunting birds. Accordingly, the organisation consisted of specialist units called ‘Ser-Bâzdârân’ (chief falconers), each of which performed different services but worked towards a common goal, including hunters, spotters, retrievers, trappers, flockers, nesters, falconers and breeders. Bâzdârân members were appointed through the berat system and received timar in return for their services. They were also exempt from customary and emergency taxes and military campaigns. This study aims to reveal the development of the hunting institution in the Ottoman Empire and, in particular, the regional structure of the Bâzdârân organisation in the Vize, Çirmen, Silistre, Gelibolu, Sofia, Köstendil, Vidin, Niğbolu, Paşa Sanjaks, and Filibe, Drama, Ferecik, and Gümülcine districts, with the aim of revealing the regional structure of the organisation.

Anahtar Kelimeler

• Hunting
• Rumelia
• Bazdaran
• Timar

TSMA. D. 7180-5 Numaralı Deftere Göre Rumeli Bâzdârânları: Vize’den Vidin’e Timar Sahipleri ve Avcı Kuşları

Öz

Geçim kaynağı olarak başlayan avcılık, medeniyetin gelişimiyle birlikte askeri talim, spor ve eğlence haline dönüşmüştür. Türk devletlerinde yaşam felsefesi düzeyinde önemli olan avcılık geleneği, Osmanlı Devleti’nde de sultanlar ve üst düzey bürokratlar tarafından sürdürülmüştür. Osmanlı saray teşkilatında avcılık kurumu, Bîrun kısmında “Şikâr Ağalığı” ve Enderun’da “Doğancıbaşı” öncülüğünde organize edilmiştir. Taşrada ise sarayın avcı kuşu ihtiyacını karşılamak için kendi içerisinde bir hiyerarşisi bulunan bir teşkilat oluşturulmuştur. Buna göre organizasyon adına “Ser-Bâzdârân” denilen görevlinin öncülüğünde her biri hizmet açısında birbirinden farklı ancak ortak bir gaye için çalışan sayyâd, görençci, getürücü, tuzakçı, kümeci, yuvacı, tülekçi ve yavrucu olarak isimlendirilmiş uzman birimlerden oluşmaktaydı. Bâzdârân üyeleri berat sistemiyle görevlendirilir ve hizmetleri karşılığında timar tasarruf ederlerdi. Ayrıca örfî ve avarız türü vergilerle seferlerden de muaf tutulmuşlardı. Bu çalışma, Osmanlı Devleti’nde avcılık kurumunun gelişimini ve özellikle Bâzdârân teşkilatının Rumeli’de bulunan Vize, Çirmen, Silistre, Gelibolu, Sofya, Köstendil, Vidin, Niğbolu, Paşa Sancakları ile Filibe, Drama, Ferecik, Gümülcine nahiyelerinde bâzdârân timarlarını, timar sahiplerini ve yetiştirilen avcı kuşlarını analiz ederek teşkilatın bölgesel yapılanmasını ortaya çıkarmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Avcılık
• Rumeli
• Bazdaran
• Timar

Kaynakça

1. Alkan M. ve Gökbuğa F. (2015). XVI. Yüzyılda Osmanlı Devleti’nde Av Teşkilatının Silistre Sancağındaki Yapılanması. Gazi Üniversitesi Akademik Bakış, 9/17, 23-40.
2. Barkan, Ö. L. (1943). XV ve XVI. Asırlarda Osmanlı İmparatorluğunda Ziraî Ekonominin Hukukî ve Malî Esasları-Kanunlar. İstanbul: Burhaneddin Matbaası.
3. Caferoğlu, A. (1972). Türklerde Av Kültürü ve Müessesesi, VII. Türk Tarih Kongresi Kongreye Sunulan Bildiriler, Cilt 1, Ankara: TTK Yayınları,169-174.
4. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Osmanlı Arşivi (BOA), Mühimme Defterleri BOA. A. DVNS. MHM. d. 7, 14, 21, 24, 26, 28, 37, 39, 47 53, 60, 68.
5. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Osmanlı Arşivi (BOA),Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi TSMA. D. 7180-5, TSMA.e. 810/46.
6. Çelik, Ş. (2002). Osmanlı Padişahlarının Av Geleneğinde Edirne’nin Yeri ve Edirne Kazasındaki Av Alanları (Hassa Şikâr-Gâhı). XII. Türk Tarih Kongresi Kongreye Sunulan Bildiriler, C. III/ II. Kısım, , Ankara: TTK Yayınları, 1-15.
7. Çoktan, N. (2002). Memlûk Sultanları Döneminde Avcılık ve Av Seferleri, Yüksek Lisans Tezi, Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Rize.
8. Erdem, S. (1991). Av. Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt: 4, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 100-101.

9. Erdem, F. (2019). Kuyud-ı Kadime Arşivi 10 Numaralı Mufassal Şahinciyan Defteri Örneğinde Osmanlı Devleti’nde Taşra Avcı Kuşu Yetiştiriciliği, Yüksek Lisans Tezi, Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kırıkkale.
10. Gökbuğa, F. (2024). Osmanlı Devleti’nde Avcılık Teşkilatı (Kuruluşundan XVII. Yüzyıla Kadar). Doktora Tezi, Karabük Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Karabük.
11. Gümüşçü, O. (2014). Tarihi Coğrafya. İstanbul: Yeditepe Yayınları.
12. Günalan, R. (2009). İstanbul’da Balıkçılık: XVI. Yüzyılda Dalyan Mukataaları. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, 48/2, 17-27.
13. Güven, Ö. (1992). Türklerde Spor Kültürü. Ankara: AKM Yayınları.
14. Güven, Ö. ve Hergüner G. (19999. Türk Kültüründe Avcılığın Temel Dayanakları. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 5, 32-49.
15. Hacıgökmen, M. A. (2018). Selçuklularda Av Merasimleri ve Emir-i Şikârlar. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi. 43, 325-339.
16. Işık, A. (1991). Avcı. Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt: 4, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 113.
17. İnbaşı M. ve Hazırbulan T. (2019). Kocaili Livâsında Bâzdârân Timarları. IV. Uluslararası Orhan Gazi Sempozyumu ve Kocaeli Tarihi Kültürü Sempozyumu V, Cilt 1, 593-607.
18. İnbaşı M. ve Hazırbulan T. (2020). Osmanlı Devleti’nde Avcı Kuşu Yetiştiriciliği/Bâzdârânlık (Batı Anadolu Örneği). Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi, 7/19, 655-677.
19. Karasu, A. (2017). Orta çağ’da Türkler’de Yırtıcı Kuşlarla Avcılık. Yüksek Lisans Tezi, Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sivas.
20. Kıran, B. İ. (2014). Osmanlı Saray Teşkilatında Doğancılık Koğuşu. Yüksek Lisans Tezi, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eskişehir.
21. Naimioğlu, R. (2024). MÖ II. ve I. Bin Yıl Anadolu Toplumlarında Avcılık, Yüksek Lisans Tezi, Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Nevşehir.
22. Orhankazi, S. (2025). 18. Yüzyılda Bafra’da Avcı-Yırtcı Kuş Yetiştiriciliği ve Çeltik Tarımı Üzerine Bir Değerlendirme. Karadeniz Araştırmaları, 22(86), 582-592.
23. Osman Rifat. (1989). Edirne Sarayı, Yayınlayan Süheyl Ünver, Ankara: TTK Yayınları.
24. Özaydın, A. (1991). Av. Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt: 4, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 102 Özcan, A. (1991). Atmacacıbaşı. Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt: 4, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 82.
25. ________, (1993). Çakırcıbaşı, Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt: 8, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 189-190.
26. ________, (1994). Doğancı. Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt: 9, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 487-489.
27. ________, (2003). Fatih Sultan Mehmed Kanunnâme-i Âl-i Osman (Tahlil ve Karşılaştırmalı Metin). İstanbul: Kitapevi Yayınları.
28. ________, (2010a). Şikâr Ağaları. Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt: 39, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 161.
29. ________, (2010b). Şahincibaşı, Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt: 38, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 277-278.
30. Pul, A. (2016). Yeniçeri Ocağı’nın 68. Ortası Turnacıbaşılık. Ankara: Gece Kitaplığı.
31. Sakaoğlu, S. (1984). İnsan Adlarından Kaynaklanan Yer Adlarımız. Türk Yer Adları Sempozyumu Bildirileri Kitabı. Ankara: Milli Folklor Araştırmaları Dairesi Yayınları, 259-264.
32. Salman, A. (2022). Selçuklu Anadolusu’nda Av ve Avcılık (1075-1318). Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul.
33. Sarı, A. (2016). Osmanlı Sarayının Avcı Kuş Tedarikçileri: Sayyadân Sınıfı. Osmanlı Sosyal ve Ekonomik Tarihi II Prof. Dr. Yılmaz Kurt Armağanı, Ed. H. Oruç, M. Ceyhan, Ankara: Akçağ Yayınları, 294-304.
34. Sevin, N. (1973). On Üç Asırlık Türk Kıyâfet Tarihine Bir Bakış. Ankara: Başbakanlık Kültür Müsteşarlığı Kültür Yayınları.
35. Sofyalı Ali Çavuş (1992). Sofyalı Ali Çavuş Kanunnâmesi: Osmanlı Devleti’nde Toprak Tasarruf Sistemi’nin Hukukî ve Mâlî Müeyyede ve Mükellefiyetleri. Haz. Midhat Sertoğlu, İstanbul: Marmara Üniversitesi Yayınları.
36. Toker, G. (2015). XVI. Yüzyılın İkinci Yarısında Silistre Sancağı’nın Timar Düzeni (Timar Rûznâmçe Defterlerine Göre). Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
37. Türk, G. (2024). Geçmişten Günümüze Türk Kültüründe Av ve Avcılık. Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi, Aydın 2024.
38. Türkmen, M. N. (2013). Osmanlı’da Av Kültürü. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları.
39. Türkmen, N. (2009). Avcı Kuş İkonografisi ve Hünername’deki Betimlemeleri. Acta Turcica, 1/1, 79-95. https://actaturcica.files.wordpress.com/2019/12/79 _95.pdf Erişim Tarihi: 24.07.2025.
40. Uzun A. ve Aras O. (2016). Mali Yönleriyle Osmanlı Devleti’nde Çakırcılık ve Şahincilik Teşkilatı. Liberal Düşünce Dergisi, 83, 99-112.
41. Uzunçarşılı, İ. H. (1988a). Osmanlı Devleti’nin Saray Teşkilatı. Ankara: TTK Yayınları.
42. ________. (1988b). Osmanlı Devleti’nin Merkez ve Bahriye Teşkilatı. Ankara: TTK Yayınları.
43. ________, (1988c). Osmanlı Devleti Teşkilatına Medhal. Ankara: TTK Yayınları.
44. Yarcı G. (2009). Osmanlıda Avcılık Yasaları, Acta Turcica Çevrimiçi Tematik Türkoloji Dergisi, Yıl 1, Sayı 1, 123-152. https://actaturcica.files.wordpress.com/2019/12/123 _152.pdf Erişim Tarihi: 24.07.2025.
45. Yıldırım, F. (2015). Osmanlı İdaresinde Tuna Nehri’nde Bir Ekonomik Unsur: Balıkçılık. Osmanlı Devleti’nde Nehirler ve Göller 1, Ed. Ş. Batmaz, Ö. Tok, Kayseri: Not Yayınları, 327-348.
46. Yıldız, M. (2011). Bostancı Ocağı. İzmir: Yitik Hazine Yayınları.