KIRÂAT İLMİNDE MÜŞÂFEHE GELENEĞİ: MÂVERÂÜNNEHİR ÖRNEĞİ

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 17, 82 - 111, 01.01.2026

Mehmet Salih , İsmetullah Tutar

Öz

Bu çalışma, bilginin sözlü olarak aktarılması anlamına gelen Müşâfehe geleneğinin, ilahi vahyin insanlara ulaştırılmasında temel bir yöntem olarak kullanıldığını ve bu metodun tüm kutsal kitaplarda yer aldığını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Yüce Allah, peygamberler aracılığıyla insanlarla sözlü iletişim kurmuş; Kur’ân-ı Kerîm ve diğer kutsal metinleri bu yöntemle vahyetmiştir. İlahi mesajların yazılı değil de sözlü olarak indirilmesi, hem bireysel hafızada daha kalıcı hale gelmesini hem de bu bilgilerin yaşanarak içselleştirilmesini sağlamıştır. Ayetlerin tedricen ve sözlü olarak nazil olması, onların daha iyi anlaşılmasına ve ezberlenmesine katkıda bulunmuştur. Bu bağlamda müşâfehe geleneği, Kur’ân’ın indirildiği dönemde metnin satırlardan ziyade sadırlarda korunmasına imkân tanımış ve sözlü kültürün hafıza dinamiklerini güçlendirmiştir. Çalışmada yalnızca Kur’ân’ın nüzul süreciyle sınırlı kalınmamış, daha önce nazil olan kutsal kitapların da vahiy süreci incelenerek müşâfehe metodunun evrensel ve ilahi bir yöntem olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Ayrıca müşafehe geleneğinin kıraat ilmi havzalarından biri olan Maveraünnehir bölgesindeki rolüne temas edilerek konunun pratik öz düşümüyle ilgili bir örneklem sunulmuştur. Bu doğrultuda yapılan değerlendirmeler ışığında elde edilen verilerin, sözlü aktarıma dayalı bilgi iletiminin günümüz eğitim-öğretim metotlarına katkı sağlaması hedeflenmektedir.

Anahtar Kelimeler

Arz , Sema , Kur’ân , Kırâat , Müşâfehe , Mâverâünnehir , Rivayet , Arz , Sema , eda

Kaynakça

• A‘zamî, Muhammed Mustafa el-. “Buhârî, Muhammed b. İsmâil”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 6/368-372. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
• Ağırbaş, Abdulhekim. Kırâat Eğitim Öğretim Geleneği ve Günümüzdeki Uygulamalar. Ankara: DİB Yayınları, 2022.
• Ahatlı, Erdinç. “Yahya b. Said el-Kattân”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 43. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Akdemir, Mustafa Atilla. Kıraat İlmi Eğitim ve Öğretim Metotları. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2015.
• Ali b. Sultân Muhammed el-Kârî. el-Minehü’l Fikriyye fi Şerhi’l Mükaddimeti’l-Cezeriyye, thk. Üsâme Atâyâ. Dımeşk: Dâru’l Ğavsânî, 1433/2012.
• Ali El-Kâri, Nureddin Ebü’l-Hasan Ali b. Sultân Muhammed. “el-Minahül-Fikriyye bi-Şerhil-Mukaddimetil-Cezeriyye”. Erişim 20 Mayıs 2025. https://www.irsad.com.tr/urun/el-minahul-fikriyye-bi-serhil-mukaddimetil-cezeriyye-lmnh-lfkry-shrh-lmqdm-ljzry
• Altıkulaç, Tayyar. “Kisâî, Ali b. Hamza”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 26/69-70. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
• Bayraktar, Mehmet. İslam’da Evrimci Yaratılış Teorisi, Ankara, Otta Yayınları, 2020.
• Beşir, Ebü’l-Hasan Mukatil b. Süleyman b. Tefsiru Mukatil b. Süleyman, thk. Abdullah Mahmud Şehhate, Kahire, el-Hey’etü'l-Mısriyyeti'l-Amme li’l-Kitab, 1979.
• Birışık, Abdulhamit. Kıraat İlmi ve Tarihi (Bursa: Emin Yayınları, 2018).
• Bozkurt, Nahide. “Hârûnürreşid”. TDV İslam Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
• Buhari, Ebû Abdullah Muhammed b. İsmail el-. Sahîhü’l-Buhârî. thk. Mustafa Dîb el-Biğa. Şam: Dâru İbn Kesir, 5. Basım, 1414.
• Buhârî, Muhammed b. İsmail el-. Târîhü’l-Kebîr. Riyad: en-Nâşirü’l-Mütemeyyiz, 1. Basım, 2019.
• Çelik, Mehmet. Synoptic İncillerin Kaynakları ve Tahlili Mukayeseleri 8, Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8 Haziran,198.
• Dağ, Mehmet – Tetik, İbrahim. Nüzûl Dönemi Kur’ân Tarihi. İstanbul: 29 Mayıs Üniversitesi Kur’an Araştırmaları Merkezi Yayınları, Kuramer Yayınları, 2023.
• Demircan, Adnan. “Son Peygamber’in Geldiği Coğrafya ve Toplum: Hicaz Bölgesi ve Câhiliye Arapları.” Cahiliye Toplumundan Günümüze Hz. Muhammed Sempozyumu, Konya: Fecr Yayınları, 13-15 Nisan, 2007.
• Ebu Abdillah Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî Ahmed b. Hanbel. el-Müsned, thk. Şuayb el-Arnâûd - Adil Mürşid. b.y.: Müessesetü’r-Risâle, 1421/2001.
• Ebû Abdirrahmân el-Ferâhîdî el-Halil b. Ahmed, el-Ayn, thk. Mehdî el-Mahzûmî-İbrahim es-Sâmirâî (Dâru ve Mektebetu’l-Hilâl, ts.).
• Ebu Abdullah Muhammed b. Ahmed b. Ebi Bekr el-Kurtubi. Camiu’l-Ahkamu’l-Kuran, thk. Mahmud Hamid Osmân. Daru’l Hadis. Beyrut, Müessesetü’r-Risale, 2006.
• Ebû Abdullah Muhammed b. İsmail el-Buhari. Sahîhü’l-Buhârî, thk. Mustafa Dîb el-Biğa. 2. Cilt. Şam: Dâru İbn Kesir, 1414.
• Ebu’l-Abbas Ahmed b. Muhammed b. Ebû Bekr el-Kastallânî. Letâifü’l-İşârât li-Fünuni’l-Kıraat, thk. Merkezü Dirâsâti’l-Kur’aniyye. Medine: Melik Fehd Mushaf Matbaası, 1434/2012.
• Ebü Bekr Ahmed b. Mûsâ b. el-Abbas et-Temimi İbn Mücâhid. Kitâbü’s-Seb’a fi’l-Kıraât, thk. Şevki Dayf. Kahire: Nahdatu Mısır, 3. Baskı, 2007.
• Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Yahya b. Câbir El-Belâzürî. Fütuhul-Büldan, thk. Abdulkadir Muhammed Ali. Beyrut: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2014.
• Ebü’l-Fidâ İmâdüddin İsmail b. Ömer İbn Kesir. Fedâ’ilu’l-Kur’ân, thk. Muhammed Enes Mustafa Hın. (Beyrut: Darü’r-Risaletü’l-Alemiyye, 1427/2007).
• Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed el-Cezerî. Ğâyetü’n-Nihâye fi Tabakâi’l-Kurra. Beyrût: Dâru Kutubi’l-İlmiyye, 1427/2006.
• Ebü’l-Kasım Hüseyin b. Muhammed b. Mufaddal Ragıb el-İsfehani. El-Müfredat fi Garibil-Kuran, thk. Muhammed Halil İtan. (Beyrut: Darü’l-Ma’rife, 1431/2010).
• el-Ceremî, İbrahim Muhammed. Mücemu Ulûmi’l-Kur’an Ulûmü’l-Kur’an Tefsir-Tecvid-Kıraat. Dımeşk: Daru’l-Kalem, 2001.
• el-Cumâhî, Muhammed b. Sellâm. Tabakâtü fuhûli’ş-Şuarâ, Kahire: Dâru’l-Maârif, 1952.
• el-Feyyûmî, Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Muhammed b. Alî el-Hamevî. el-Misbâhu’l-Münîr fî ğarîbi’ş-Şerhi’l-Kebîr (Beyrut: Mektebetü’l-İlmiyye, ts.).
• el-Firuzabadi, Mecididdin Muhammed b. Ya’kub. Besairu Zevit Temyiz fi Letaifu’l-Kitabi’l-Aziz, thk: Muhammed Ali Neccar ve Abdul Alim et Tahav, Kahire, Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1996.
• el-Havlani, Şevkani Ebu Abdullah Muhammed b. Ali b. Muhammed, Fethü'l-Kadir: el-Câmi' Beyne Fenneyi’r-Rivaye ve'd-Diraye min İlmi’t-Tefsir, thk. Abdurrahman Umeyra, Mansure, Darü’l-Vefa, 1997.
• en-Nisaburi Es-Sa’lebi, Ebu İshâk Ahmed b. Muhammed b. İbrâhim. Kısasül-Enbiya Araisül-Mecalis, Beyrut, Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2009.
• Eroğlu, Muhammed. “‘Dahhak b. Müzahim’”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 8/410-411. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
• er-Rüveyfî, İbn Menzûr Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Ali b. Ahmed el-Ensârî. Lisânü’l-‘Arab. Beyrut: Dârü’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 2009.
• es-Suyûtî, Celâlüddîn Abdürrahmân. el-Muzhir fî ulûmi’l-luga ve envâihâ, Kahire Dâru İhyâi Kütübi’lArabiyye, eş-Şâ’yi, Muhammed b. Abdurrahman. Mücemu Müstelâ Hâtil Ulumul Kur’ân. Riyad: Dârü’t-Tedemüriyye, 2012.
• et-Taberâni ,Ebü’l Kasım Süleyman, el-Mu’cemu’l-kebir, Ocak Yayıncılık, 2023.
• ez-Zebîdî, Ebü’l-Feyz Muhammed el-Murtazâ b. Muhammed b. Muhammed b. Abdirrezzâk el-Bilgrâmî el-Hüseynî. Tâcü’l-‘Arûs min Cevâhiri’l-Kâmûs. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2005.
• Gürkan, Salime Leyla. Zebûr, TDV İslâm Ansiklopedisi, İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Halilî, Dahhâk b. Müzâhîm el-. Tefsîrü’d-Dahhâk. thk. Muhammed Şükrü Ahmet ez-Zâviyeti. 2 Cilt. Mısır: Darü’s-Selam, 1. Basım, 1999.
• Hayreddin Karaman, Hadiye Ünsal. Kur’an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsiri. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2012.
• Hayreddin Karaman, Mustafa Çağrıcı, İbrahim Kâfi Dönmez, Sadrettin Gümüş. Kur’an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsiri. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2012.
• İbn Hibbân, Muhammed b. Ahmet el-Bustî. Meşâhîrü Ulemâi’l-Emsâr. thk. Mecdî b. Mansûr b. Seyyid eş-Şûrî. Beyrût: Darü’l-Kutubi’l-İlmiyye, ts.
• İbn Sa’d, et-Tabakâtu’l-Kubrâ ,thk. İhsan Abbas Beyut, Dâru Sâdır Dâru Beyrut 1376 /1957.
• İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed Yusuf el-Cezerî. en-Neşr fi’l-Kırâati’l-Aşr. thk. Ali Muhammed ed-Dabbâ‘. Mısır: el-Matbaatu’l-Ticaretu’l-Kübra, ts.
• İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed Yûsuf. Gâyetü’n-Nihâye fî tabakâti’l-Kurra. Mısır: Mektebetü’l-Hancî, 1932.
• İbnü’l-Cezeri, Muhammed b. Muhammed b. Ali b. Yûsuf. Müncidü’l-Mukriîn ve Mürşidi’t-Talibin. Mekke: Daru Alemi’l Fevaid, 1998.
• İbrahim Mustafa vd., Mucemu’l-vasît (İstanbul: Mektebetü’l-İslâmiyye, ts.).
• İsmail Cerrahoğlu. Tefsir Usûlü. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1973-1974.
• Kahraman, Ferruh. “Araplarda Şiir: Sözlü, Görsel ve Yazılı Kültürde İnsan.” İlahiyat Akademi, Aralık 2021.
• Kattân, Mennâ Halil el-. Mebâhis fî Ulûmi’l-Kur’ân. Mısır: Darü’l-Meârif, 3. Basım, 1421.
• Kaya, Mahmut. “Fârâbî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 12/145-162. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
• Kırca, Celal. “İbn Ya’mer”. TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
• Kıyıcı, Selahattin. “Ezherî, Muhammed b. Ahmed”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 12/65. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
• Luvîs Ma‘lûf el-Yesûî-Ferdinand (Totle) Tevtel el-Yesûî, el-Müncid fi’l-luğati ve’l-edebi ve’lulûm (Beyrut: el-Matbabati’l-Kâsûlîkiyye, 1956).
• Mutçalı, Serdar. Arapça-Türkçe Sözlük. Ankara: Dağarcık Yayınları, 1995.
• Nureddîn Ali b. Bekr el-Heysemî. Mecmaü’z-Zevaid ve Menbaü’l-Fevâid. Beyrut: Dâru’l Kitâbü’l-Arabiyye, ts. Öztürk, Mustafa – Ünsal, Hadiye. Kur’an Tarihi. Maltepe Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2016.
• Régis Blachére, Târîhu’l-edebil’l-‘Arabî, Dımeşk: Dâru’l-Fikr, 1404/1984.
• Régis Blachére. Târîhu’l-edebil’l-‘Arabî. Dımeşk: Dâru’l-Fikr, 1404/1984.
• Reinhart Pieter Anne Dozy, Tekmiletül-meâcimil-Arabiyyeti (Vizâretu’s-Sekâfeti ve’l-İ’lâm, 1979).
• Sa’d, Muhammed b. Tabakatü’l-Kebîr. thk. Muhammed Abdülkadir Atâ. Beyrût: Darü’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1990.
• Sinanoğlu, Mustafa. Eski Ahid ve Kur’ân-ı Kerîm’de Sîna Vahyi,İslam Araştırmalar Dergisi 2, Temuz 1998.
• Suyutî, Abdurrahman b. Ebu Bekir Celaleddin es-. Buğyetü’l-Vuât fî Tabakati’l-Luğaviyyîn ve’n-Nuhât. thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrahim. Lübnan: Mekbetetü’l-Asriyye, ts.
• Şemseddin Ebi Abdillah Muhammed b. Ahmed b. Osman ez-Zehebî. Tehzîbü’l-Kemâl fî Esmâi’r-Ricâl. thk. Ğanîm Abbas Ğanîm, Mecdi’s-Seyd Emin. el-Farûku’l-Hadîsetü Li’t-Tibaati ve’n-Neşr, 1. Basım, 2004.
• Temel, Nihat. Kırâat ve Tecvîd Istılahları. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2020.
• Tural, Hüseyin. “İbn Fâris”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 19/479-481. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
• Uğur, Mücteba. “A’meş”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 3/54. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
• Ünal, Mehmet. Kur’ân’ın Anlaşılmasında Kıraat Farklılıklarının Rolü. İstanbul: Hacıveysizade İlim ve Kültür Vakfı Yayınları, 2019.
• Yılmaz, Esra. “Kur’ân-ı Kerîm ve Mûsikî Eitiminde Uygulanan Metotlar: Talim ve Meşk Usûlü”. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi 10/1 (31 Ocak 2023), 149-162.
• Zehebî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed. Ma‘rifetü’l-Kurrâi’l-Kibâr ale’t-Tabakâti ve’l-A’sâr. Beyrût: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1997.
• Zehebî, Ebû Abdullah Şemsüddin Muhammed b. Ahmed ez-. Siyerü A’lâmi’n-Nübelâ. thk. Ali Ebû Zeyd. Müessesetü’r-Risâle, 3. Basım, 1985.
• Zehebî, Ebû Abdullah Şemsüddin Muhammed b. Ahmed ez-. Tezkiratü’l-Huffâz. Lübnan: Daru’l Kutubi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1998.
• Zerkani, Muhammed Abdulazim ez-. Menâhilu’l-İrfan fi Ulûmi’l-Kur’ân. thk. Ahmed Şemseddin. Lübnan: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 5. Basım, ts.