THE DOME OF THE ROCK AND THE MOSQUE OF AQSA DURING THE UMAYAD PERIOD

Öz

Jerusalem and its surroundings are considered important by Muslims because it is a city that is frequently referred to in both the Quran and the hadiths and serving this city and leaving a mark here was seen as an superiority. The Islamic state built a mosque on the ruins of a pagan temple that initially served its purpose on the 144-acre sacred area known as Bayt al-Maqdis, Haram and Al-Aqsa Mosque, which is the heart of Jerusalem. Later, the Umayyad Caliph Abdul Malik bin Marwan had first built the magnificent eight-sided Dome of the Rock, and then the Al-Aqsa Mosque. The Dome of the Rock and the Al-Aqsa Mosque, the oldest and largest Islamic monuments in Jerusalem, have become symbols of the Muslim sovereignty over this city. Before the construction of the Dome of the Rock began in 691, Caliph Abdul Malik bin Mervan had built a small preliminary structure, the Dome of the Chain, but its purpose is unknown. The Dome of the Rock is considered one of the most magnificent structures of the medieval Islamic world, and many different claims have been put forward about the reasons for its construction, including both Islamic sources and Western studies. The period of Abdülmelik in the Umayyads indicates that these structures reflect the spirit of the period not only with their religious functions but also with their political and social roles. In our study, we focused on the reasons for the construction of these structures, their time, shape and the changes they experienced. In order to understand the reasons for the claim and magnificence on these structures, the political and policy developments of the period and their results were examined and the Umayyad influences on these structures were evaluated.

Anahtar Kelimeler

• History Islamic
• Jerusalem
• Abdül Malik
• Al-Aqsa Mosque
• Dome Of The Rock

EMEVİLER DÖNEMİNDE KUBBETÜ’S-SAHRA VE MESCİD-İ AKSA

Öz

Kudüs ve çevresi gerek Kuran-ı Kerim’de gerekse de hadislerde kendisine çokça atıf yapılan bir şehir olması nedeniyle Müslümanlar tarafından önemsenmiş ve bu şehre hizmet etmek, burada eser bırakmak bir üstünlük olarak görülmüştür. İslam devleti, Kudüs’ün kalbi niteliğindeki 144 dönümlük Beytül Makdis, Harem, Mescid-i Aksa isimleriyle anılan kutsal alan üzerine ilk etapta işlevini yerine getiren, pagan tapınağının kalıntıları üzerine bir mescid inşa etmişken daha sonraları Emevi halifesi Abdülmelik bin Mervan tarafından önce oldukça görkemli sekiz köşeli Kubbetü’s-Sahra ardından da Mescid-i Aksa inşa ettirildi. Kudüs’te bulunan en eski ve en büyük İslam eseri olan Kubbetü’s-Sahra ve Mescid-i Aksa Müslümanların bu şehre egemenliğinin varlığının sembolü olmuştur. 691 yılında Kubbetü’s-Sahra’nın yapımına başlanmadan önce Halife Abdülmelik bin Mervan, küçük bir ön yapı olan Kubbetü’s Silsile (Zincir Kubbesi) inşa ettirilmekle birlikte yapılış amacı bilinmemektedir. Kubbetü’s Sahra Orta Çağ İslam dünyasının en muazzam yapıtlarından biri olarak kabul edilmekte olup yapım nedenleri üzerine hem İslam kaynakları hem de Batılı çalışmalar dahil olmak üzere birçok farklı iddia ortaya atılmaktadır. Aynı şekilde bu alanda İslami bir yapı olan Mescid-i Aksa’yı Abdülmelik’in inşa ettirdiğine dair yaygın bir kanaat olmakla birlikte kendisinden sonra yerine geçen Velid’in Mescid-i Aksa’yı büyük ölçüde inşa ettirdiği rivayet edilirken bu yapıyı kimin tamamladığı konusunda tarihçiler arasında mutabakat yoktur. Emevîler’deki Abdülmelik dönemi ise bu yapıların sadece dini fonksiyonlarıyla değil aynı zamanda politik ve toplumsal rolleriyle de dönemin ruhunu yansıtan yapılar olduğuna işaret etmektedir. Çalışmamızda bu yapıların yapılış nedenleri, zamanı, şekli ve yaşadığı değişimler üzerinde durulmuştur. Üzerindeki iddia ve ihtişamın nedenlerini anlayabilmek için dönemin siyasi ve politik gelişmeleri, sonuçları irdelenerek bu yapılar üzerindeki, Emevi etkileri değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Kubbetü's-Sahra
• Mescid-i Aksa
• Abdülmelik
• Kudüs
• İslam Tarihi

Kaynakça

1. Al-Ratrout Haithem Fathi, “The Architectural Development of Al-Aqsa Mosque in Islamic Jerusalem in the Early Islamic Period: Sacred Architecture in the Shape of the 'Holy'”, Al-Maktoum Institute Academic Press, 2004.
2. Armstrong, Leila. “The spatialization of Jerusalem during the early Muslim period” (Master’s thesis). University of Colorado at Boulder, 2007.
3. Arpacık, Zeyneb. İslâm Geleneğinde Anıtsal Mimarinin İlk Örneği: Kubbetü’s-Sahre. Diyanet İlmi Dergi, 2024, 60.4: 1465-1494.
4. Avni Gideon, “The Byzantine-Islamic Transition in Palestine: An Archaeological Approach” (Filistin'de Bizans-İslam Geçişi: Arkeolojik Bir Yaklaşım), Oxford: Oxford University Press, 2014.
5. Aykaç Fettah, “Beytü’l-Makdis’in Önemli İslami Yapıları”, edit. Osman Aydınlı “Huzuru Bekleyen Şehir”, İstanbul: İlim Yayma Vakfı Yayınları, 2020).
6. Belazuri, E. b. Yahyâ b. Câbir. “Fütûhu’l-Büldân” (M. Fayda, çev.), İstanbul: Siyer Yayınları, 2013).
7. Bozkurt, Nebi, “Mescid-i Aksa”, “TDV İslam Ansiklopedisi”, Ankara: TDV Yay., 2004), 29/268-271.
8. Cassius Dio, “Romaike Historia / Dio’s Roman History”: I-IX, Çev. Earnest Cary, The Loeb Classical Library. London: Heinemann-Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1914-1927.

9. Çelik, Yılmaz. “Siyasi Erdem Açısından Bir İktidar Mücadelesi Örneği: Abdullah b. Zübeyr” Nisar 6 (Mayıs 2025), 1-21.
10. Creswell K. A. C. “A Short Account of Early Muslim Architecture, Middlesex”1958, 10, 28, 43, 204-206.
11. Eser, Erdal. “The First Islamic Monument Kubbet’üs-Sahra (Dome of the Rock): A New Proposition”. PESA Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 3(2), 135-147, 2017.
12. Goitein, Şlomo Dov, “The Historical Background of the Erection of the Dome of the Rock”, Journal o f the American Oriental Society, New Haven: 1950.
13. Grabar, Oleg, “İslâm Sanatının Oluşumu”, çev: Nurcan Yavuz, İstanbul: Hürriyet Vakfı Yay., 1988).
14. Grabar Oleg, “The Shape of the Holy: Early Islamic Jerusalem”, Princeton University Press, 1996.
15. Gül, Muammmer. “İslam Sanatının İlk Şaheseri Kubbetü’s-Sahra: Tarihi Arka Planı, Tasviri, Restorasyonları ve Kitabeleri”. Erdem Dergisi, 14(41), 79-98, 2004, 81.
16. Hasan, Zeki Muhammed, “Fünûnu'l-İslâm”, Kahire: 1948.
17. İbn Hibbân, Ebu Hatim Muhammed b. Hibban b. Ahmed et-Temîmî, “Kitâbu’s-sikât”, 1. baskı, I-IX, Daru’l-Maârifi’l-Osmaniyye, 1973, Haydarabad.
18. İbn Asâkir, Ebu’l-Kâsım Ali b. el-Hasan b. Hibetullah b. Abdullah. “Târîhu medîneti Dımaşk”. Thk: Muhibbuddîn Ebû Saîd Ömer b. Garâme el-Umrevî. 80 Cilt, Beyrut: Daru’l-fikr,1995).
19. İbnu’l-Batrik, İskenderî. “Kitabu’t-Tarih’i’l-Mecmu’ a’l-e’t-Tahkik ve’t-Tasdik” (1–2 Cilt). Beyrut: 1904.
20. İbnu’l Esir, “El Kâmil Fit Tarih”, çev. M. Beşir Eryarsoy, İstanbul: Bahar Yayınları, 1991).
21. İbn-i Hişam. “Siret-i İbn Hişam” çev. Hasan Ege, İstanbul: Kahraman Yayınları,1994).
22. İbn İshak, Muhammed. “Kitabü’s-Siyer ve’l-Meğazi”, Çev: A. Bakkal, İstanbul: İlkharf Yayınevi, 2013.
23. İbn Kesir, “el-Bidaye ve’n-Nihaye”, çev: Mehmet Keskin. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1994).
24. İbn Sa’d (230-845), Muhammed b. Saʿd b. Meniʿ el Haşimi El Basri “Kitabü’t-Tabakati’l-Kebir: Tabakat”, çev: Musa Kazım Yılmaz. çev. edit. Adnan Demircan İstanbul: Siyer Yayınları, 2015).
25. İsfahanî, İmadeddin, “el-Fethü’l- Kussi- fi Fethü’l- Kudsi”, E.J. Brill, Leyden: 1888.
26. Kadim Şehir Kudüs, “Kudüs’teki Yapı ve Mekanlar”, erişim: 7 Kasım 2025, http:www.kadimsehirkudus.com/madde.asp/liste.
27. Kalkaşendî Ahmed b. Ali, “Meʾâs̱irü’l-inâfe fî meʿâlimi’l-ḫilâfe”, nşr. Abdüssettâr Ahmed Ferrâc, I-III, Beyrut 1980.
28. Kamalak, Naciye Aksoy. “İsrailoğulları Krallığında Davud ve Süleyman Dönemleri”. “Turan-Sam”, Sage Yayınları, sayı 61/2024, s.176-181.
29. Köse, Feyza Betül, “Osmanlı Dönemi Kudüs'ünde Mimari Çalışmaları”, KSÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi 29 (2017).
30. Makdisi, Ebu Abdullah Muhammed bin Ahmed el-Beşşari. “Ahsenu’t-Tekâsîm fî Ma’rifeti’l-Ekâlîm”, çev. Ramazan Şeşen, Yeditepe Yayınevi. İstanbul: 2022.
31. Mazak, Ali. “Emevilerin sonuna kadar Kudüs ve Filistin” (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi), Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul: 1989.
32. Necipoğlu, Gülru “The Dome of the Rock as Palimpsest: ʿAbd al-Malik’s Grand Narrative and Sultan Süleyman’s Glosses(“Kubbetü’s-Sahra Bir Palimpsest Olarak: Abdülmelik’in Büyük Anlatısı ve Sultan Süleyman’ın Tefsirleri”.)”. Muqarnas, 25, 17–106. Brill: 2008, 24.
33. Nees, Lawrence. “The Dome of the Chain: An Essay in Interpretation. In Perspectives on Early Islamic Art in Jerusalem”, 58–99. Koninklijke Brill- Leiden: 2016.
34. Özdemir Hüseyin, “Abdülhamid'in Filistin Çığlığı”, İstanbul: Yitik Hazine Yayınları, 2010, 80-82.
35. Uleymî, Ebü’l–Yümn Mücîrüddîn Abdurrahmân b. Muhammed. “el–Ünsü’l–celîl bi–târîhi’l–Kuds ve’l–Halîl”. thk. Adnan Yunus Abdülmecid Ebû Tebbâne – Mahmûd Avde el–Keâbine. 2 Cilt. Amman: Mektebetü Dandis, 1999.
36. Sırma, İhsan Süreyya, “Hilafetten Saltanata Emeviler Dönemi”, İstabul: Beyan Yayınları, 2018.
37. Taberî (ö. 310/922). Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr, “Tarihi Taberi”, trc. M.Faruk Gürtunca, Sağlam yayınevi, İstanbul, t.y. 4 cilt.
38. Yakubi, Ahmed b. Ebu Yakub ibn Vazıh. “Tarihu’l-Yakubi” Beyrut: Daru’l Kütübü’l İlmiyye, 2002.
39. Yetkin, Suut Kemal,” İslam Mimarisi”. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1959.