BAZI İSLAM DÜŞÜNÜRLERİNDE DİNÎ İSTİSMAR ELEŞTİRİSİ

Öz

Genel olarak bir şeyi kötüye kullanma, bir şeyden menfaat sağlamak amacıyla onu sömürme manalarına gelen istismar kavramının değişik alanları mevcuttur. Geçmişte olduğu gibi günümüzde de istismar edilerek kendisinden çıkar elde edilen konulardan birinin de din veya dinî değerler olduğu söylenebilir. Dini kullanarak makam ve mevki elde etmeye çalışmak, menfaat ve çıkar sağlamak neredeyse her dinî yaşayışta rastlanılan bir hadisedir. Din istismarcılığı, İslam düşünce tarihinde de değişik dönemlerde ve şekillerde ortaya çıkan bir durum olmuştur. Bunun yanında İslâm düşüncesinde dini istismar eden kişi veya kurumlara karşı sert eleştirilerin de yapıldığı bilinmektedir. Bu çalışmamızda klasik İslâm düşüncesinin önemli temsilcilerinden olan İmâm-ı Âzam Ebû Hanîfe, Kindî, İbn Rüşd ile modern dönem düşünürlerinden Mehmet Akif Ersoy ile Muhammed İkbal özelinde dinî istismara getirilen eleştiriler ele alınmıştır. Böylece İslâm dünyasında değişik dönemlerde dini istismar edenlerin olduğu gibi buna maruz kalanlar bağlamında bunun eleştirisinin de değişik şekillerde yapıldığı görülmektedir. Bu makalede, değerlendirme, yorumlama ve mukayese etmeye dayalı bir metot takip edilmiştir

Anahtar Kelimeler

• Din,
• Din felsefesi,
• İslam düşüncesi
• Dinî istismar,
• Eleştiri

CRITICISM OF RELIGIOUS ABUSE BY SOME ISLAMIC THINKERS

Öz

The concept of abuse, which generally means misusing something and exploiting it in order to gain benefit from it, has different areas. It can be said that religion and religious values were one of the subjects that were exploited and profited from in the past, as they are today. Trying to gain status and position by using religion and to gain benefits and gain advantage is a phenomenon encountered in almost every religious life. Religious exploitation has been a phenomenon that has emerged in different periods and forms in the history of Islamic thought. In addition, it is known that in Islamic thought, there is harsh criticism against individuals or institutions that exploit religion. In this study, the criticisms of the important representatives of classical Islamic thought, Imam Azam Abu Hanifa, Kindi, Averroes, and the modern thinkers Mehmet Akif Ersoy and Muhammad Iqbal, towards religious abuse were discussed. Thus, it can be seen that just as religious exploitation has been carried out in different ways in different periods in the Islamic world, criticisms of religious exploitation have also emerged in different forms. In this article, a method based on evaluation, interpretation and comparison has been followed.

Anahtar Kelimeler

• Religion,
• Philosophy of religion,
• Islamic thought,
• Religious abuse,
• Criticizm

Kaynakça

1. Arıcan, Musa Kazım. Dini Tekelcilik. Ankara: Eskiyeni Yayınları, 2013.
2. Arıcan, Musa Kazım. Kültürel/Dini Farklılık ve Ebu Hanife. Ankara: Hece Yayınları, 2015.
3. Aydın, Mehmet S. “Muhammed İkbal”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 22/17-23. İstanbul: TDV Yay., 2000.
4. Corbin, Henry. İslâm Felsefesi Tarihi (Başlangıçtan İbn-i Rüşd’ün Ölümüne Kadar 1198). çev. Hüseyin Hatemi. İstanbul: İletişim Yayınları, 1986.
5. Çubukçu, İbrahim Agah. Mezhepler, Ahlak ve İslam Felsefesi ile İlgili Makaleler. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1967.
6. Ebû Hanîfe. “el-Âlim ve’l-Müteallim”. çev. Mustafa Öz. İmam-ı Azam’ın Beş Eseri. 7-32. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 2011.
7. Ebû Zehra, Muhammed. İslam’da Siyasî, İtikadî ve Fıkhî Mezhepler Tarihi. çev. Abdulkadir Şener vd. İstanbul: Hisar Yayınevi, 2011.
8. Eliade, Mircea. Dinsel İnançlar ve Düşünceler Tarihi (Muhammed’den Reform Çağına). çev. Ali Berktay. 3 Cilt. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2009.

9. Ersoy, Mehmet Akif. Safahat. haz. Ö.Faruk Huyugüzel-Fazıl Gökçek-Rıza Bağcı. İstanbul: Dergah Yayınları, 2014.
10. Ertürk, Fatimatül Zehra. İmam-ı Âzam Ebû Hanı̇fe’nı̇n Gerçek ve Menkibevî Kı̇mlı̇ğı̇. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2022.
11. Fığlalı, Ethem Ruhi. Günümüz İslâm Mezhepleri. İzmir: İzmir İlâhiyât Vakfı Yayınları, 2008.
12. Gardet, Louis. “Din ve Kültür”. çev. İlhan Kutluer. İslâm Tarihi Kültür ve Medeniyeti. ed. P. M. Holt vd. 4/111-143. İstanbul: Hikmet Yayınları, 1. Basım, 1989.
13. Günay, Ünver. Din sosyolojisi. İstanbul: İnsan Yayınları, 9. Basım, 2010.
14. İbn Rüşd. Felsefe-Din İlişkileri, Faslu’l-makâl el-Keşf an minhâci’l-edille. İstanbul: Dergah Yayınları, 15. Basım, 2023.
15. İkbal, Muhammad. Cavidname. çev. Halil Toker. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 3. Basım, 2014.
16. İkbal, Muhammed. İslam’da Dinî Tefekkürün Yeniden Teşekkülü. İstanbul: Araf Yayınları, 2013.
17. İkbal, Muhammed. Makaleler. çev. Celal Soydan. Ankara: Hece Yayınları, 2024.
18. İslamoğlu, Mustafa. İmamlar ve Sultanlar (Şehid İmam Ebu Hanife). İstanbul: Denge Yayınları, 1990.
19. Karlıağa, Bekir. “İbn Rüşd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 20/257-288. İstanbul: TDV Yay., 1999.
20. Kaya, Mahmut. “Kindî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 26/41-58. Ankara: TDV Yay., 2002.
21. Kaya, Mahmut. “Kindî ve Felsefesi”. Felsefî Risaleler. 126-177. İstanbul: Klasik Yayınları, 3. Basım, 2014.
22. Kılıç, Recep. Dini Anlamak Üzerine. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2004.
23. Kırca, Celal. Din Anlayışımız Sorunlar-Düşünceler. Ankara: Fecr Yayınları, 2022.
24. Kindî. “İlk Felsefe Üzerine”. çev. Mahmut Kaya. Felsefî Risaleler. 140-143. İstanbul: Klasik Yayınları, 2. Basım, 2002.
25. Kindî. “Kindî’nin Hikemiyeti”. çev. Mahmut Kaya. Felsefî Risaleler. 303-314. İstanbul: Klasik Yayınları, 3. Basım, 2014.
26. Okay, M. Orhan-Düzdağ, Ertuğrul. “Mehmet Akif Ersoy”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 28/432-439. Ankara: TDV Yay., 2003.
27. Öztürk, Yaşar Nuri. Arapçılığa Karşı Akılcılığın Öncüsü İmamı Âzam Ebu Hanîfe. İstanbul: Yeni Boyut Yayınları, 18. Basım, 2009.
28. Öztürk, Yaşar Nuri. Din Maskeli Allah Düşmanlığı Şirk ve Şirke Tepkinin Felsefeleşmesi: Deizm. İstanbul: Yeni Boyut Yayınları, 8. Basım, 2019b.
29. Öztürk, Yaşar Nuri. Hallac-ı Mansur: Enel Hak İsyanı. İstanbul: Yeni Boyut Yayınları, 2. Basım, 2011.
30. Öztürk, Yaşar Nuri. İmamı Âzam Savunması: Şehit Bir Önder İçin Apolocya. İstanbul: Yeni Boyut Yayınları, 2. Basım, 2017.
31. Öztürk, Yaşar Nuri. İnsanlığı Kemiren İhanet Dincilik. İstanbul: Yeni Boyut Yayınları, 7. Basım, 2019a.
32. Sarıoğlu, Hüseyin. İbn-i Rüşd Felsefesi. İstanbul: Klasik Yayınları, 5. Basım, 2012.
33. Şeriati, Ali. Biz ve İkbal. çev. Derya Örs. Ankara: Fecr Yayınları, 3. Basım, 2013.
34. Timur, Taner. İslam Laiklik ve Aydınlanma Savaşı. İstanbul: Yordam Kitap, 2. Basım, 2019.
35. Uzunpostalcı, Mustafa. “Ebû Hanîfe”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 10/131-138. İstanbul: TDV Yay., 1994.
36. TDK Sözlük, Türk Dil Kurumu Sözlükleri. “İstismar”. Erişim 07 Ekim 2025. https://sozluk.gov.tr/
37. TDK Sözlük, Türk Dil Kurumu Sözlükleri. “Sömürmek”. Erişim 07 Ekim 2025. https://sozluk.gov.tr/