Kömürden Çıkışta Adil Geçiş: Türkiye İçin Bir Yol Haritası

Yıl 2025, Cilt: 27 Sayı: 3, 1159 - 1198, 18.12.2025

Murat Demir

https://doi.org/10.26745/ahbvuibfd.1717439

Öz

Bu çalışma, Türkiye’nin 2053 net sıfır hedefi bağlamında kömürden çıkışın nasıl tasarlanabileceğini adil geçiş perspektifiyle inceler. Yöntem olarak nitel belge analizi benimsenmiş; 2023–2025 döneminde 7552 sayılı İklim Kanunu ve ikincil düzenleme taslakları, bakanlık politika notları, OECD–ILO–IRENA raporları ile Almanya, Kanada ve Güney Afrika karşılaştırmaları tematik kodlama üzerinden değerlendirilmiştir. Analiz, ulusal emisyon ticaret sistemi (ETS) için oluşturulan hukuki zemin, uygulama takvimi ve yönetişim düzenlemelerini; Türkiye’nin kömür politikaları ve kurumsal kapasitesi ışığında ele alır. Bulgular, kömürden çıkışın hız ve güvenilirliğinin, ikincil mevzuatın zamanında ve öngörülebilir biçimde tamamlanmasına kritik ölçüde bağlı olduğunu; bağlayıcı bir çıkış takviminin yokluğunun ve yaklaşık 3,2 GW’lık yeni kömür boru hattının, yatırım sinyallerini zayıflattığını; kanunun ETS için dayanak sağlamakla birlikte gelirlerin adil geçişe tahsisi, çok düzeyli yerel yönetişim ve İzleme–Raporlama–Doğrulama (Monitoring, Reporting, Verification – MRV) ile açık veri hükümlerinin uygulamada ayrıntılandırılmayı beklediğini; ayrıca Avrupa Birliği’nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (Carbon Border Adjustment Mechanism – CBAM) kaynaklı rekabet baskısının, karbon yoğun üretimin maliyetini artırarak dönüşümün aciliyetini güçlendirdiğini göstermektedir. Çalışma, sektörel olarak ayrıştırılmış bağlayıcı bir kömür çıkış takviminin; ETS gelirlerinin şeffaf bir Adil Geçiş Fonu’na (AGF) yasal tahsisi (ring-fencing); yerel yönetimlere yetki ve kaynak devri ile güçlü bir MRV–açık veri altyapısının eşzamanlı olarak hayata geçirilmesini gerektirir. Sonuç olarak, Türkiye’nin ulusal hedeflerini uluslararası yükümlülüklerle uyumlu kılabilmesi, ETS odaklı düzenleyici çerçevenin sosyal boyutla bütünleştiği; kurumsal olarak tutarlı ve öngörülebilir bir uygulama mimarisine bağlıdır.

Anahtar Kelimeler

Kömürden çıkış , adil geçiş , net sıfır emisyon , İklim Kanunu , Türkiye , enerji dönüşümü

A Just Transition Roadmap for Turkey’s Coal Phase-Out

Öz

This article examines coal phase-out in Türkiye through a just transition lens within the 2053 net-zero goal. We use qualitative document analysis of 2023–2025 materials—including Climate Law No. 7552 and draft secondary legislation, ministerial briefs, OECD–ILO–IRENA reports, and comparative evidence from Germany, Canada, and South Africa—structured through thematic coding. The analysis focuses on the legal basis for a national Emissions Trading System (ETS), its implementation timeline, and governance arrangements vis-à-vis Türkiye’s coal policies and administrative capacity. Findings indicate that the pace and credibility of coal exit depend critically on the timely and predictable completion of secondary legislation; that the absence of a binding timetable, together with a ~3.2 GW new-coal pipeline, weakens investment signals; and that, while the law anchors ETS, operational detail is still required on earmarking ETS revenues for just transition, on multi-level local governance, and on Monitoring, Reporting and Verification (MRV) / open-data provisions. Moreover, pressures from the Carbon Border Adjustment Mechanism (CBAM) increase the cost of carbon-intensive production, further heightening the urgency of transformation. The paper proposes a binding, sector-differentiated exit timetable; earmarking ETS revenues into a transparent Just Transition Fund; devolving authority and resources to local governments; and establishing a robust MRV/open-data system. Overall, aligning domestic objectives with international obligations requires a legally binding and socially embedded implementation framework in which the ETS-anchored regulatory architecture is integrated with just-transition instruments.

Anahtar Kelimeler

Coal phase-out , just transition , net-zero emissions , Climate Law , Turkey , energy transformation

Kaynakça

• Kaynakça Adger, W. N. (2006). Vulnerability. Global Environmental Change, 16(3), 268–281. https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2006.02.006
• Agora Energiewende. (2020). The German Coal Commission: A role model for structural change? https://www.agora-energiewende.de
• Akça, A. (2022). Türkiye’de enerji dönüşümü ve adil geçiş politikalarının uyum sorunları. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 25(48), 123–142. https://doi.org/10.31795/baunsobed.645182
• Arora, A., & Schroeder, H. (2022). How to avoid unjust energy transitions: insights from the Ruhr region. Energy, Sustainability and Society, 12, Article 19. https://doi.org/10.1186/s13705-022-00345-5
• Atteridge, A., & Strambo, C. (2020). Seven principles to realize a just transition to a low-carbon economy (Policy Brief). Stockholm Environment Institute.
• Avelino, F., & Wittmayer, J. M. (2016). Shifting power relations in sustainability transitions: A multi-actor perspective. Journal of Environmental Policy & Planning, 18(5), 628–649. https://doi.org/10.1080/1523908X.2016.1143393
• Batı Karadeniz Kalkınma Ajansı (BAKKA). (2022). 2022 Yılı Faaliyet Raporu. Zonguldak: Batı Karadeniz Kalkınma Ajansı. PDF adresi: https://bakkakutuphane.org/upload/dokumandosya/bati-karadeniz-kalkinma-ajansi-2022-yili-faaliyet-raporu.pdf?v=6490017b2d4ca
• Bridge, G., Bouzarovski, S., Bradshaw, M., & Eyre, N. (2013). Geographies of energy transition: Space, place and the low-carbon economy. Energy Policy, 53, 331–340. https://doi.org/10.1016/j.enpol.2012.10.066
• Bundesregierung. (2020, 8 Ağustos). Gesetz zur Reduzierung und zur Beendigung der Kohleverstromung (Kohleausstiegsgesetz), BGBl. I, S. 1818. Berlin: Die Bundesregierung / Bundesgesetzblatt.
• CAN Europe (Climate Action Network Europe). (2023). Phasing out coal in the EU: Progress and commitments by member states. Brussels: CAN Europe. https://caneurope.org
• Clean Energy Wire. (2020). Germany’s coal exit law: key elements of the 2038 phase-out and regional support. Berlin: Clean Energy Wire – CLEW.
• Çelik, B. (2022). Kömürün gölgesinde yaşam: Türkiye’de termik santraller ve sosyoekonomik etkiler. Mülkiye Dergisi, 46(2), 115–134.
• Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı [ÇŞİDB]. (2024a). 14 soruda İklim Kanunu teklifi. https://www.csb.gov.tr
• Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı [ÇŞİDB]. (2024b). İklim Kanunu taslağı bilgilendirme notu. https://www.csb.gov.tr
• Demir, M. (2025). Türkiye’nin iklim değişikliği politikaları ve 2053 net sıfır emisyon hedefi: Taahhütler, uygulamalar ve karşılaşılan güçlükler. Çevre İklim ve Sürdürülebilirlik, 26(2), 53–66.
• Dolowitz, D. P., & Marsh, D. (2000). Learning from abroad: The role of policy transfer in contemporary policymaking. Governance, 13(1), 5–23. https://doi.org/10.1111/0952-1895.00121
• Dubash, N. K., & Morgan, B. (2013). The rise of the regulatory state of the South: Infrastructure and development in emerging economies. Oxford University Press.
• E3G. (2022). Turkey's climate ambition gap: Aligning energy with net zero. https://www.e3g.org/publications/turkey-climate-ambition-gap
• Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı [ETKB]. (2017). Milli Enerji ve Maden Politikası Belgesi. https://www.enerji.gov.tr
• Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu [EPDK]. (2024a). Elektrik piyasası kapasite mekanizması raporu 2023. https://www.epdk.gov.tr
• Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı [ETKB]. (2024b). 2024–2028 Stratejik Plan. https://www.enerji.gov.tr
• Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı [ETKB]. (2024c). Yenilenebilir Enerji Kooperatifleri Raporu. https://www.enerji.gov.tr
• Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı [ETKB]. (2025a). Elektrik üretim kapasitesi istatistikleri (2020–2024). https://www.enerji.gov.tr
• Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı [ETKB]. (2025b). Elektrik üretiminde kaynak bazlı dönüşüm raporu (2020–2024). https://www.enerji.gov.tr
• Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı [ETKB]. (2025c). Yenilenebilir enerji istatistikleri. https://www.enerji.gov.tr
• Ercan, M., & Yılmaz, R. (2023). Enerji dönüşümünün sosyal boyutu: Soma örneği üzerinden bir değerlendirme. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 25(1), 67–85.
• European Commission. (2020a). A European Green Deal: Striving to be the first climate-neutral continent. Brussels. https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/priorities-2019-2024/european-green-deal_en
• European Commission. (2020b). The Just Transition Mechanism: Making sure no one is left behind. Publications Office of the European Union. https://ec.europa.eu/info/strategy/priorities-2019-2024/european-green-deal/finance-and-green-deal/just-transition-mechanism_en
• European Commission. (2021). Proposal for a regulation establishing a Social Climate Fund. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A52021PC0568
• European Commission. (2023, October 17). Carbon Border Adjustment Mechanism (CBAM). Access2Markets. Retrieved June 11, 2025, from https://trade.ec.europa.eu/access-to-markets/en/news/carbon-border-adjustment-mechanism-cbam
• Geels, F. W. (2002). Technological transitions as evolutionary reconfiguration processes: A multi-level perspective and a case-study. Research Policy, 31(8–9), 1257–1274. https://doi.org/10.1016/S0048-7333(02)00062-8
• Geels, F. W. (2011). The multi-level perspective on sustainability transitions: Responses to seven criticisms. Environmental Innovation and Societal Transitions, 1(1), 24–40. https://doi.org/10.1016/j.eist.2011.02.002
• Geels, F. W., Sovacool, B. K., Schwanen, T., & Sorrell, S. (2017). Sociotechnical transitions for deep decarbonization. Science, 357(6357), 1242–1244. https://doi.org/10.1126/science.aao3760
• Gide Loyrette Nouel. (2025, July 11). The Turkish climate law no 7552. https://www.gide.com/en/news-insights/the-turkish-climate-law-no-7552/
• Global Energy Monitor. (2025). Boom and Bust Coal 2025: Türkiye Değerlendirmesi. https://globalenergymonitor.org/report/boom-and-bust-coal-2025
• Government of Canada. (2019). Final report of the Task Force on Just Transition for Canadian Coal Power Workers and Communities. https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/climate-change/just-transition/task-force.html
• Greenpeace. (2025, Şubat). Afşin-Elbistan için kömürsüz bir gelecek: Adil geçişe dair politika önerileri. Ankara: Greenpeace Akdeniz. https://www.greenpeace.org/static/planet4-turkey-stateless/2025/02/de19121c-afsin-elbistan-icin-komursuz-bir-gelecek.pdf
• Güler, H. (2023). Kömürden çıkışın finansmanı: Türkiye örneği. ODÜ Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 13(1), 99–118. https://doi.org/10.48146/odusobiad.1207364
• HEAL (Health and Environment Alliance). (2022). Türkiye’de kömürlü santrallerin sağlık etkileri. https://www.env-health.org
• HEAL Türkiye. (2023a). Kömürün görünmeyen maliyetleri. https://www.env-health.org
• HEAL Türkiye. (2023b). Türkiye’de kömür ve sağlık: Politika uyuşmazlıkları raporu.
• Heffron, R. J., & McCauley, D. (2018). What is the ‘just transition’? Geoforum, 88, 74–77.
• ICLEI – Local Governments for Sustainability. (2021). Multilevel governance and climate action: A policy guide for national and local governments. Bonn: ICLEI World Secretariat. https://daringcities.org/wp-content/uploads/2022/04/Daring-Cities-Report-2021_web.pdf
• IEA (International Energy Agency). (2021). Net zero by 2050: A roadmap for the global energy sector. https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050
• IEA. (2023a). Energy policy review: Türkiye 2023. https://www.iea.org/reports/turkey-2023
• IEA. (2023b). World energy outlook 2023. https://www.iea.org
• IEA. (2024). Renewable energy costs and investment trends. https://www.iea.org International Carbon Action Partnership (ICAP). (2025). Turkey — Emissions Trading System (jurisdiction profile).
• ILO (International Labour Organization). (2015). Guidelines for a just transition towards environmentally sustainable economies and societies for all. https://www.ilo.org/global/topics/green-jobs/publications/WCMS_432859
• ILO. (2023a). Decent work in the green economy: Global and regional trends. Geneva.
• ILO. (2023b). Green jobs: Decent work in a sustainable, low-carbon world. https://www.ilo.org/global/topics/green-jobs/lang--en
• IRENA (International Renewable Energy Agency). (2021). World energy transitions outlook: 1.5°C pathway. https://www.irena.org/publications
• IRENA. (2023). Renewable energy statistics 2023. https://www.irena.org
• IRENA. (2024). Renewable energy investment trends 2023. https://www.irena.org
• Jordan, A. J., & Huitema, D. (2014). Innovations in climate policy? The politics of invention, diffusion, and evaluation. Environmental Politics, 23(5), 715–734. https://doi.org/10.1080/09644016.2014.923614
• Just Transition Centre. (2021). Just transition in action: A guide to the principles. https://www.justtransitioncentre.org
• Karakuş, S. (2023). Türkiye’de enerji kooperatifçiliğinin gelişimi ve karşılaşılan engeller. Enerji Hukuku Dergisi, 9(2), 45–61.
• Koç, A. (2022). Kömürden çıkışın finansmanı: Türkiye örneği. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 25(48), 123–146. https://doi.org/10.31795/baunsobed.645182
• Köse, A., & Yeldan, E. (2023). Türkiye’de adil geçiş stratejileri: Sosyal boyutlar ve kurumsal hazırlık. İstanbul Policy Center Policy Brief. https://ipc.sabanciuniv.edu
• Loorbach, D. (2010). Transition management for sustainable development: A prescriptive, complexity-based governance framework. Governance, 23(1), 161–183. https://doi.org/10.1111/j.1468-0491.2009.01471.x
• Mavrogenis, S. (2019). Just Transition in the Ruhr Region: Lessons for coal-dependent regions. Brussels: European Trade Union Institute (ETUI). https://www.etui.org
• Newell, P., & Mulvaney, D. (2013). The political economy of the “just transition”. The Geographical Journal, 179(2), 132–140. https://doi.org/10.1111/geoj.12008
• OECD. (2021a). Aligning short-term recovery measures with long-term climate goals. OECD Publishing. https://www.oecd.org
• OECD. (2021b). Climate change and long-term structural change in energy systems. https://doi.org/10.1787/1f615f37-en
• OECD. (2021c). International experiences with climate legislation. OECD Publishing.
• OECD. (2021d). Managing environmental and energy transitions for regions and cities. https://www.oecd.org/environment
• OECD. (2022). Fossil fuel subsidies reform: A global inventory. https://www.oecd.org Özdemir, E., & Kaya, A. (2023). Türkiye’de kömürden çıkışın ekonomik analizi. Enerji Ekonomisi Dergisi, 11(1), 21–37.
• Presidential Climate Commission. (2022). South Africa’s Just Energy Transition Investment Plan (JET-IP). https://www.climatecommission.org.za/publications/sa-jet-ip
• Resmî Gazete. (2025, 9 Temmuz). 7552 sayılı İklim Kanunu. T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi. https://www.resmigazete.gov.tr
• Roberts, J. T., & Parks, B. C. (2007). A climate of injustice: Global inequality, North–South politics, and climate policy. MIT Press.
• Roberts, J., Bodman, F., & Rybski, R. (2021). Community energy: A practical guide to reclaiming power. Policy Press.
• Scoones, I., Leach, M., & Newell, P. (Eds.). (2015). The politics of green transformations. Routledge.
• Schlosberg, D., & Collins, L. B. (2014). From environmental to climate justice: Climate change and the discourse of environmental justice. Wiley Interdisciplinary Reviews: Climate Change, 5(3), 359–374. https://doi.org/10.1002/wcc.275
• Saget, C., Vogt-Schilb, A., & Luu, T. (2020). Jobs in a net-zero emissions future in Latin America and the Caribbean. Inter-American Development Bank & International Labour Organization. https://www.ilo.org
• Schot, J., & Geels, F. W. (2008). Strategic niche management and sustainable innovation journeys: Theory, findings, research agenda, and policy. Technology Analysis & Strategic Management, 20(5), 537–554.
• Sovacool, B. K., Hook, A., Martiskainen, M., Brock, A., & Turnheim, B. (2020). The decarbonisation divide: Contextualizing landscapes of low-carbon exploitation and toxicity in Africa. Global Environmental Change, 60, 102028. https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2019.102028
• Sovacool, B. K., Hess, D. J., & Cantoni, R. (2021). Energy transitions from the cradle to the grave: A meta-theoretical framework integrating responsible innovation, social practices, and energy justice. Energy Research & Social Science, 75, 102027. https://doi.org/10.1016/j.erss.2021.102027
• TBMM (Türkiye Büyük Millet Meclisi). (2025). İklim kanunu taslağı komisyon tutanakları. Çevre Komisyonu.
• TEİAŞ (Türkiye Elektrik İletim A.Ş.). (2024a). Elektrik üretim istatistikleri raporu 2023.
• TEİAŞ. (2024b). Elektrik üretim ve kapasite raporu 2024. https://www.teias.gov.tr
• Transparency International. (2015). Lobbying in Europe: Hidden influence, privileged access. Berlin: Transparency International. https://transparency.eu/project/lobbying-in-europe/
• TÜRK-İŞ (Türkiye İşçi Sendikaları Konfederasyonu). (2023). Kömür sektöründe istihdam ve geçim koşulları raporu.
• UNDP Türkiye. (2023a). Adil geçiş ve yeşil istihdam: Türkiye’de bölgesel uygulamalar. https://www.undp.org/tr/turkiye
• UNDP Türkiye. (2023b). Türkiye’de adil geçiş ve yeşil istihdam raporu. https://www.undp.org/tr/turkiye/publications
• UNDP Türkiye. (2024). Kapsayıcı yeşil istihdam politikaları ve toplumsal cinsiyet perspektifi. https://www.undp.org/tr/turkiye
• UNEP (United Nations Environment Programme). (2023). Emissions gap report 2023: Broken record – Temperatures hit new highs, yet world fails to cut emissions (again). https://www.unep.org
• UNFCCC (United Nations Framework Convention on Climate Change). (2022). Just energy transition partnerships: A new model for climate finance. https://unfccc.int
• UNFCCC. (2023). Türkiye NDC güncellemesi. https://unfccc.int
• Yeldan, E., & Köse, A. (2023). Türkiye’de adil geçiş stratejileri: Sosyal boyutlar ve kurumsal hazırlık. İstanbul Policy Center Policy Brief. https://ipc.sabanciuniv.edu
• Yılmaz, M., & Göktaş, M. (2024). Yerel yönetimlerin iklim politikalarındaki rolü ve Türkiye örneği. BAUN Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 27(1), 55–72. https://doi.org/10.31795/baunsobed.645182
• Walker, G., Simcock, N., & Devine-Wright, P. (2022). Participation and power in community energy projects. Energy Research & Social Science, 89, 102529. https://doi.org/10.1016/j.erss.2022.102529
• Willis, R., & Simcock, N. (2020). Energy justice and energy cooperatives: Examining motivations and ownership in community energy. Energy Policy, 138, 111234.
• World Bank. (2023a). Financing just transitions: Managing the costs and mobilizing capital for equitable climate action. Washington, DC: World Bank Group. https://documents.worldbank.org/en/publication/documents- reports/documentdetail/438901681832935262
• World Bank. (2023b). The hidden cost of coal: Externalities of fossil fuel use in emerging economies. https://www.worldbank.org
• WWF Türkiye. (2022a). Kömürden temiz bir geçiş için politika önerileri. WWF-Türkiye Raporu.
• WWF Türkiye. (2022b). Türkiye’de fosil yakıtlardan çıkış stratejileri: Riskler ve fırsatlar. Doğa Koruma Vakfı Yayınları.
• WWF Türkiye. (2022c). Türkiye’nin enerji dönüşümüne bakışı raporu. https://www.wwf.org.tr
• WWF Türkiye (2022d). Net sıfıra giden yolda adil dönüşüm için yol haritası önerisi. WWF-Türkiye. https://wwf.org.tr