Sivil Toplum Kuruluşlarının Dönüşen Rolü: Refah Devleti, Yeni Kamu İşletmeciliği ve Kamu Yönetimi Perspektifinden Kuramsal Bir Değerlendirme

Öz

Son kırk yılda devlet-piyasa-toplum ilişkilerindeki yeniden yapılanma sivil toplum kuruluşlarını (STK) hizmet sunan yapılar olmaktan çıkararak demokratik yönetişimin, sosyal politika üretiminin ve insan sermayesi gelişiminin stratejik aktörleri hâline getirmiştir. Refah devletinin ölçek küçültmesi, piyasa yönelimli reformlar ve yönetişim yaklaşımları STK-devlet ilişkilerini köklü biçimde dönüştürmüştür. Performans esaslı finansman, rekabetçi sözleşmeler ve çok-aktörlü yönetim ağları STK’lara yeni roller kazandırmıştır. Bu çalışma STK’ların refah devleti dönüşümü, Yeni Kamu İşletmeciliği (YKİ) ve çağdaş kamu yönetimi çerçevesinde nasıl yeniden konumlandığını kuramsal olarak incelemektedir. Refah devleti tipolojileri ve toplumsal kökenler kuramı STK çeşitliliğini açıklamada önemli bir zemin sunarken YKİ uygulamaları STK’ların profesyonelleşmesini hızlandırmıştır. Bulgular STK’ların günümüzde hizmet sağlayıcılık, demokratik temsil ve sosyal değer üretimi işlevlerini birlikte üstlenen çok boyutlu kurumsal aktörlere dönüştüğünü göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Sivil Toplum Kuruluşları
• Refah Devleti
• Yeni Kamu İşletmeciliği
• Kamu Yönetimi

The Evolving Role of Non-governmental Organizations: A Theoretical Assessment from the Perspectives of the Welfare State, New Public Management, and Public Administration

Öz

Over the past four decades, the restructuring of state-market-society relations has transformed civil society organizations (NGOs) from mere service providers into strategic actors in democratic governance, social policy formation, and human capital development. The retrenchment of the welfare state, market-oriented reforms, and governance-based approaches have profoundly reshaped state-NGO relations. Performance-based funding mechanisms, competitive contracting, and multi-actor governance networks have assigned NGOs new institutional roles. This study theoretically examines how NGOs have been repositioned within the broader context of welfare state transformation, New Public Management (NPM), and contemporary public administration. While welfare state typologies and the social origins theory provide an essential analytical foundation for explaining cross-national NGO variation, NPM reforms have accelerated the professionalization of NGOs. The findings indicate that NGOs have evolved into multidimensional institutional actors that simultaneously function as service providers, democratic agents enhancing participation and representation, and generators of social value within community-based development.

Anahtar Kelimeler

• Non-governmental Organization
• Welfare State
• New Public Management
• Public Administration

Kaynakça

1. Abiddin, N. Z., Ibrahim, I., & Abdul Aziz, S. A. (2022). Non-governmental organisations (NGOs) and their part towards sustainable community development. Sustainability, 14, https://www.mdpi.com/2071-1050/14/8/4386
2. Akçakaya, M., & Aksakaloğlu, Y. (2017). Kamu hizmeti kapsamında yeni kamu yönetiminin vatandaşlık anlayışı. Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 19(1), 42-71.
3. Alber, J. (1995). A framework for the comparative study of social services, Journal of European Social Policy, 5(2), 131-149.
4. Anheier, H. K., & Salamon, L. M. (2006). The nonprofit sector in comparative perspective. Walter W. Powell and Richard Steinberg (Eds.). The nonprofit sector. A research handbook. New Haven, Conn.: Yale University Press.
5. Arı, F. (2025). Kamu Yararı statüsündeki derneklerin sosyal hizmetteki tamamlayıcı rolü. Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi, 60(3), 2170-2185.
6. Assel, K., & Sagadiyevna, A. A. (2022). Improving the effectiveness of non-governmental organizations. Proceedings of the 5th international scientific and practical conference ınternational scientific discussion: Problems, tasks and prospect. September 19-20, Brighton, Great Britain, 35-42.
7. Aslan, S., & Alkış, M. (2013). Küresel sivil topluma kavramsal bir bakış. Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, 9(18), 300-310.
8. Ateş, H. (2002). Kamu örgütlerine yönelik yönetsel bilgi ve siyasa aktarımı: Eleştirel bir inceleme. I.Ü.Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 27(Ekim), 7-26.

9. Ateş, H., & Nohutçu, A. (2006). Kamu hizmeti sunumunda gönüllü kuruluşlar ve devlet. Sosyal Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 6(11), 244-276.
10. Babacan, A. (2018). The new form of the public-civil society relations and the welfare state: Sultanbeyli example. International Journal of Social Sciences and Education Research, 4(4), 524-542.
11. Babaoğlu, C. (2013). Kamu politikaları sürecinde sivil toplum kuruluşlarının rolü. Mete Yıldız ve Mehmet Zahid Sobacı (Ed.) Kamu politikaları: Kuram ve uygulama. (ss. 174-196). Ankara: Adres Yayınları.
12. Baltacı, A. (2018). Nitel araştırmalarda örnekleme yöntemleri ve örnek hacmi sorunsalı üzerine kavramsal bir inceleme. Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(1), 231-274.
13. Banks, N., & Hulme, D. (2012). The role of NGOs and civil society in development and poverty reduction, University of Manchester, Brooks World Poverty Institute.
14. Bloodgood, E., & Tremblay-Boire, J. (2017). Does government funding depoliticize non-governmental organizations? Examining evidence from Europe. European Political Science Review, 9(3), 401-424.
15. Bode, I. (2011). Creeping marketization and post-corporatist governance: The transformation of state-nonprofit relations in Continental Europe. Susan D. Phillips and Steven Rathgeb Smith (Eds.) Governance and regulation in the third sector. (ss. 115-141). London: Routledge.
16. Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27-40.
17. Bruder, I. M. (2025). From mission drift to practice drift: theorizing drift processes in social enterprises and beyond. Organization Studies, 46(3), 385-407.
18. Bullain, N., & Toftisova, R. (2005). A comparative analysis of European policies and practices of NGO-government cooperation. The International Journal of Not-for-Profit Law, 7(4), Erişim Adresi https://www.icnl.org/resources/research/ijnl/a-comparative-analysis-of-european-policies-and-practices-of-ngo-government-cooperation-2
19. Clark, A. M. (1995). Non-governmental organizations and their influence on international society. Journal of International Affairs, 48(2), 507-525.
20. Clayton, A., Oakley, P., & Taylor, J. (2000). Civil society organizations and service provision. United Nations Research Institute for Social Development.
21. Creswell, J. W. (2017). Eğitim araştırmaları: Nicel ve nitel araştırmanın planlanması, yürütülmesi ve değerlendirilmesi. (Çev. Ed. Halil Ekşi). İstanbul, Eğitim Danışmanlığı ve Araştırmaları Merkezi.
22. Çaha, Ö. (2000). Aşkın devletten sivil topluma. İstanbul: Gendaş Yayınları.
23. Çelik, F., & Batmaz, N. Y. (2023). Türkiye’de göç yönetiminde sivil toplum kuruluşlarının rolü. Akademi Sosyal Bilimler Dergisi, 10(29), 218-230.
24. Denzin, N. K. (2012). Triangulation 2.0. Journal of Mixed Methods Research, 6(2), 80-88.
25. Ebrahimi, P., Rajabi, M., & Aryankhesa, A. (2024). The importance of nongovernmental organizations in patient and community education. International Journal of Community Based, 12(4), 289-291.
26. Edwards, M. (1997). Organizational learning in non-governmental organizations: What have we learned?. Public Administration and Development, 17, 235-250.
27. Edwards, M. (2020). Civil society. (4th ed.) Cambridge, UK: Polity Press.
28. Erdem, T. (1997). Sivil topluma kavramsal bir bakış. Bilig, 6(Yaz), 207-214.
29. Erdoğan, M. (1998). Sivil toplum: Bir kavramın anatomisi. Liberal Düşünce Dergisi, 10-11(Bahar), 5-21.
30. Eser, H. B., Memişoğlu, D., & Özdamar, G. (2011). Sosyal siyasetin üretilmesi sürecinde refah devletinden neo-liberal devlete geçiş: Devletin kamu hizmeti sunma işlevinin değişimi. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 16(2), 201-217.
31. Esping-Andersen, G. (1990). The three worlds of welfare capitalism. Princeton, N.J.: Princeton University Press.
32. European Training Foundation. (2024). The role of civil society organisations in human capital development and lifelong learning. ETF Thematic Paper.
33. Fehrenbach, H., Walk, M., & Greenspan, I. (2024). Organizational change in nonprofit organizations. Voluntas, 35, 1041-1045.
34. Fidan, A., & Fırat, E. (2020). 2008 Küresel finans krizinin gelişmekte olan ülke ekonomilerine etkisi: BRIC ülkeleri-Türkiye karşılaştırması, Sosyal Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 20(39), 85-100.
35. Flick, U. (2018). An introduction to qualitative research (6th ed.). Sage Publications.
36. Fung, A. (2006). Varieties of participation in complex governance. Public Administration Review, December (Special Issue), 66-75.
37. Goodin, R. E., & Rein, M. (2001). Regimes on pillars: Alternative welfare state logics and dynamics. Public Administration, 79(4), 769-801.
38. Güler, B. A. (2003). Yönetişim: Tüm iktidar sermayeye. Praksis, 9, 93-116.
39. Gümüş, İ. (2018). Tarihsel perspektifte refah devleti: Doğuş, yükseliş ve yeniden yapılanma süreci. Journal of Political Administrative and Local Studies, 1(1), 33-66.
40. Hadenius, A., & Uggla, F. (1996). Making civil society work, promoting democratic development: What can states and donors do? World Development, 24(10), 1621-1639.
41. Harangozo, G., & Zilahy, G. (2015). Cooperation between business and non-governmental organizations to promote sustainable development. Journal of Cleaner Production, 89, 18-31.
42. Harrison, T., & Thornton, J. (2022). Further evidence on competition in nonprofit donor markets. Nonprofit and Voluntary Sector Quarterly, 51(4), 713-735.
43. Heller, P. (2013). Challenges and opportunities: Civil society in a globalizing world (UNDP human development report office occasional paper 2013/06). United Nations Development Programme.
44. Henriksen, L. S., & Bundesen, P. (2004). The moving frontier in Denmark: Voluntary state relationships since 1850. Journal of Social Policy, 33(4), 605-625.
45. Karaca, C. (2014). Uygulanan para ve maliye politikaları açısından geçmiş krizler ve 2008 küresel ekonomik krizinin karşılaştırmalı analizi, Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(1), 263-286.
46. Karaman, N. (2025). Erken yaşlılık döneminde yoksulluk, sağlık harcamaları ve istihdam arasındaki ilişki: Sosyal demokrat refah rejimi ülkeleri üzerine bir analiz. Politik Ekonomik Kuram, 9(4), 1542-1557.
47. Karcı, Ş. M. (2008). Yeni kamu işletmeciliği yaklaşımının temel değerleri üzerine bir inceleme. Akdeniz İ.İ.B.F. Dergisi,16, 40-64.
48. Kashaka, N. D. (2025). Exploring the role of nonprofits in community development. Research Invention Journal of Research in Education, 5(1), 1-7.
49. Kurun, İ. (2017). Yeni kamu işletmeciliği yaklaşımının kamu hizmetlerine etkisi: Belediyeler örneği. Bartın Üniversitesi İ.İ.B.F. Dergisi, 8(16), 85-106.
50. Lagerspetz., M., & Skovajsa, M. (2006). Non-profit foundations in four countries of central and Eastern Europe. Polish Sociological Review, 2(154), 187-208.
51. Leblebici, D. N., Ömürgönülşen, U., & Aydın, M. D. (2001). Yeni kamu işletmeciliği yaklaşımında önemli bir araç: Toplam Kalite Yönetimi. Hacettepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 19(1), 123-135.
52. Lewis, D. (2014). Non-governmental organizations, management and development (3rd ed.). Routledge.
53. Lipsky, M., & Smith, S. R. (1990). Nonprofit organizations, government, and the welfare state. Political Science Quarterly, 104(4), 625-648.
54. Maier, F., Meyer, M., & Steinbereithner, M. (2016). Nonprofit organizations becoming business-like: a systematic review. Nonprofit and Voluntary Sector Quarterly, 45(1), 64-86.
55. Maier, F., Meyer, M., Burkart, C., & Terzieva, B. (2025). Societal roles of nonprofit organizations: Parsonian echoes and luhmannian reframing of the organization-society interface. Nonprofit and Voluntary Sector Quarterly, 54(2), 327-349.
56. Matei, A., & Apostu, D. C. (2014). The relationship between the state and the non-governmental organizations. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 143, 847-851.
57. Memiş, L. (2022). Ağ yönetişimi: Kent yönetimi bağlamında teorik bir inceleme. İstanbul Gelişim Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9(1), 249-267.
58. Mustchin, S., Johnson, M., & Lopez-Andreu, M. (2023). Civil society organisations in and against the state: Advice, advocacy and activism on the margins of the labour market. Industrial Relations Journal, 54(1), 117-131.
59. Nonprofit Conference Impact Report (2024). Erişim Adresi https://www.marylandcomptroller.gov/content/dam/mdcomp/md/reports/research/nonprofit-impact.pdf
60. Norberg, J. R. (2011). A brief history of the swedish sports movement: From the 19th century to the present. Nordic Historical Review, 3(13), 47-68.
61. Nordin, N., Khatibi, A., & Azam, S.M.F. (2024). Nonprofit capacity and social performance: Mapping the field and future directions. Management Review Quarterly, 74, 171-225.
62. Nunnenkamp, P., ve Öhler, H. (2012). Funding, competition and the efficiency of NGOs: An empirical analysis of non-charitable expenditure of US NGOs engaged in foreign aid. Kyklos, 1, 81-110.
63. Open Society Foundations (2017). Three case studies of global fund withdrawal in South Eastern Europe, Open Society Foundations, USA.
64. Osborne, S. P. (2006). The new public governance?” Public Management Review, 8(3), 377-387.
65. Osborne, S. P. (2020). Public service logic creating value for public service users, citizens, and society through public service delivery. New York: Routledge.
66. Osborne, S. P., Mclaughlin, K., & Ferlie, E. (eds.) (2002). New public management: Current trends and future prospects. London: Routledge.
67. Ömürgönülşen, U. (1997). The emergence of a new approach to the public sector: The new public management. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 52(1), 517-565.
68. Özer, M. A. (2005). Günümüzün yükselen değeri: Yeni kamu yönetimi. Sayıştay Dergisi, 59, 3-46.
69. Özdemir, S., Başel, H., & Şenocak, H. (2009). Sivil toplum kuruluşları (STK)’nın artan önemi ve Üsküdar'da faaliyet gösteren bazı STK'lar üzerine bir araştırma. Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi, 56, 151-234.
70. Patton, M. Q. (2015). Qualitative research & evaluation methods (4th ed.). Sage Publications.
71. Pennerstorfer, A., Reitzinger, S., & Schnider, U. (2020). The scarring effect of the 2008 economic crisis: Growth and growth decline in Austria’s nonprofit social services sector, Voluntas, 31, 1173-1187.
72. Piotrowicz, M., & Cianciara, D. (2013). The role of non-governmental organizations in the social and the health system. Przegl Epidemiol, 67(1), 69-74.
73. Plowden, W. (2003). The compact: Attempts to regulate relationships between government and the voluntary sector in England. Nonprofit and Voluntary Sector Quarterly, 32(3), 415-432.
74. Powell, M., & Barrientos, A. (2004). Welfare regimes and the welfare mix. European Journal of Political Research, 43, 83-105.
75. Røiseland, A., Sørensen, E., & Torfing, J. (2024). What to do when co-creation clashes with old public governance paradigms? Asbjørn Røiseland, Eva Sørensen & Jacob Torfing (Ed) Advancing co-creation in local governance. (ss. 1-14). Elgar Online. https://doi.org/10.4337/9781802202236.00008
76. Salamon, L. M., & Anheier, H. K. (1998). Social origins of civil society: Explaining the nonprofit Sector Cross-Nationally. Voluntas, 9(3), 213-248.
77. Smith, S. R. (2010). Nonprofits and public administration: Reconciling performance management and citizen engagement. The American Review of Public Administration, 40(2), 129-152.
78. Smith, S. R. (2011). The nonprofit sector. Michael Edwards (Ed) The Oxford handbook of civil society. (ss. 29-41). New York: Oxford University Press.
79. Sternberg, E. (2010). NGOs vs civil society: Reflections on the illiberal, the illegitimat and the unaccountable. Economic Affairs, 30(3), 22-28.
80. Swearinger, H. (2025). Sivil toplum kuruluşlarının yönetim stratejileri. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 25(1), 41-60.
81. T.C. Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (2020). STK üyelerinin STK yönetimine katılması rehberi. Erişim Adresi https://aile.gov.tr/media/100135/stk-uyelerinin-stk-yonetimine-katilmasi-rehberi.pdf
82. Talas, M. (2011). Sivil toplum kuruluşları ve Türkiye perspektifi. Türklük Bilimi Araştırmaları, 29, 387-401.
83. Teegen, H., Doh, J. P., & Vachani, S. (2004). The importance of nongovernmental organizations (NGOs) in global governance and value creation: An international business research agenda. Journal of International Business Studies, 1-21.
84. Teka, Z., & Magezı, V. (2008). Global financial crisis and donor funding implications: Should NGO beneficiaries be concerned?. AIDs Foundation of South Africa,
85. Tunalı, H., & İnceiplik, G. K. (2020). Kâr amacı gütmeyen sektörün ekonomik büyüme ile ilişkisi: Türkiye örneği üzerine yapısal kırılma ve nedensellik analizi. İstanbul İktisat Dergisi, 70(2), 359-382.
86. Van Hove, B. U., & Akgüngör, S. (2022). Sivil toplum kuruluşları ve insan hakları: Bir Literatür incelemesi. Uluslararası Yönetim ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9(17), 11-30.
87. Wæraas, A., Sirris, S., & Hellevik, Ø. (2024). The added value of civil society organizations in the provision of welfare state services. Voluntas, 35, 758-767.
88. Werker, E., & Ahmed, F. Z. (2008). What do nongovernmental organizations do?. Journal of Economic Perspectives, 22(2), 73-92.
89. Yılmaz, Y. (2020). Türkiye’de vakıfların, kâr amacı gütmeyen sosyal politika işlevleri: “Sosyal millet” anlayışı. Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi, 78, 283-331.
90. Zabcı, F. Ç. (2015). Dünya Bankası’nın küresel pazar için yeni stratejisi: Yönetişim. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 57(3), 151-179.
91. Zimmer, A., & Smith, S.R. (2010). At the eve of convergence: Social services in the U.S. and Germany?” Report 42. Washington, D.C.: American Institute for Contemporary German Studies.