Vilfredo F. Damaso Pareto’nun Elitlerin Sirkülasyonu Teorisi ve Osmanlı Meritokrasi Anlayışı ile Karşılaştırılması

Öz

Bu makale, Vilfredo Pareto’nun elit sirkülasyonu kuramı ile Osmanlı Devleti’nin bürokrat yetiştirme anlayışı (meritokrasi) arasındaki benzerlik ve farklılıkların neler olduğunu tespit etmek amacıyla kaleme alınmıştır. Çalışmanın temel sorusu, Osmanlı Devleti’nin meritokrasi anlayışı ile Pareto’nun elit sirkülasyonu kuramı arasında benzerlik ya da farklılık var mıdır şeklinde formüle edilebilir. Bu soru türev sorularla da desteklenmektedir. Söz konusu amaca ulaşmak ve soruyu çözmek için Vilfredo Pareto’nun elit sirkülasyonu teorisi çözümlenerek Osmanlı Devleti’nde bürokrat yetiştirme anlayışı (meritokrasi) arasındaki benzerlik ve farklılıkların neler olduğu tespit edilecektir. Çalışmadan elde edilecek muhtemel sonuç, Pareto’nun elit sirkülasyonu kuramı ile Osmanlı uygulamalarından çıkarılan meritokrasi anlayışı arasında benzerlikten çok farklılıkların bulunduğu ve aralarında bir öncelik sonralık ilişkisinin (etkileşimin) bulunmadığı ve her ikisinin de farklı dinamiklerden kaynaklanmış olduğudur. Başka bir deyişle, Osmanlı meritokrasi anlayışının teorik yaklaşımın dışında kaldığı ve öznel olduğudur. Farklılığın temel nedeni ise Pareto’nun teorisi daha çok pozitif ve birey merkezli bir analize dayanırken Osmanlı meritokrasi anlayışının dini ve kültürel dinamiklere dayanmasıdır.

Anahtar Kelimeler

• Meritokrasi
• Vilfredo Pareto
• Elit Sirkülasyonu
• İktisat Tarihi
• Osmanlı Meritokrasisi

Vilfredo F. Damaso Pareto’s Circulation of Elites Theory and Its Comparison with the Ottoman Meritocracy Conception

Öz

This article was written to determine the similarities and differences between Vilfredo Pareto's theory of elite circulation and the Ottoman Empire's bureaucratic training approach (meritocracy). The basic question of the study can be formulated as is there a similarity or difference between the Ottoman Empire's understanding of meritocracy and Pareto's theory of elite circulation? This question is also supported by derivative questions. In order to achieve the purpose in question and to solve the question, Vilfredo Pareto's theory of elite circulation will be analyzed and the similarities and differences between the Ottoman Empire's understanding of bureaucratic training (meritocracy) will be determined. The possible conclusion to be obtained from the study is that there are more differences than similarities between Pareto's theory of elite circulation and the understanding of meritocracy derived from Ottoman practices, that there is no priority-replacement relationship (interaction) between them, and that both originate from different dynamics. In other words, the Ottoman understanding of meritocracy remains outside the theoretical approach and is subjective. The main reason for the difference is that while Pareto's theory is based on a more pos-itive and individual-centered analysis, the Ottoman understanding of meritocracy is based on religious and cultural dynamics.

Anahtar Kelimeler

• Meritocracy
• Vilfredo Pareto
• Elite Circulation
• Economic History
• Ottoman Meritocracy

Kaynakça

1. Akyıldız, A. (2012). Osmanlı Bürokrasisi ve Modernleşme, (4th Ed.). İstanbul: İletişim Yayınları.
2. Amoroso, L. (1938).Vilfredo Pareto. Econometrica 6(1), 1-21.
3. Aron, R. (2010). Sosyolojik Düşüncenin Evreleri, (8th. Ed.) (K. Alemdar, Trans.). İstanbul: Kırmızı Yayınları.
4. Arslan, E. (2017). Osmanlı Devleti’nde Bürokratik Yapıda Değişim: Bir Güç Odağı Olarak Bürokratik Elitlerin Yükselişi. Turan Sam Uluslararası Bilimsel Hakemli Dergisi, 9(36), 62-70.
5. Arslan, M. (2015). Elit Teorisinin Doğuşu ve Kitle Korkusu. Eğitim Bilim ve Toplum Dergisi, 13(50), 76-95.
6. Arslan, R. (2010). Elitizm Teorisi ve Teorisyenleri. Bursa: Dora Yayınları.
7. Aslan, S. (2021). Yeniçeri Ocağı’nın Temeli: Devşirme Usulü. Turkish Business Journal, 2(3), 1-10.
8. Aspers, P. (2001). Crossing the Boundary of Economics and Sociology: The Case of Vilfredo Pareto. The Ameri-can Journal of Economics and Sociology, 60(2), 519-545.

9. Atçıl, A. (2017). Osmanlı İmparatorluğu’nda Bürokrasi ve Ulema. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 36, 1-20.
10. Blaug, M. (2014). İktisat Kuramının Geçmişine Bakış (2th Ed.) (A. Birdal & F. Güle, Trans.). Ankara: Efil Yayınları.
11. Bottomore, T. B. (1997) Seçkinler ve Toplum (E. Mutlu, Trans). Ankara: Gündoğan Yayınları.
12. Bouquet, O. (2019). Sultanın Paşaları (D. Çetinkasap, Trans.). İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.
13. Carroll, J. (1978). Pareto’s Irrationalism. Sociology 7(3), 327-340.
14. Cezar, Y. (1993). Osmanlı Devleti’nin Mali Bürokrasi Tarihine Giriş XVIII. Yüzyılda Bab-ı Defteri. Dünü ve Bugünüyle Toplum ve Ekonomi, 4, 129-160.
15. Çelebi, N. (1990). Vilfredo D. Pareto. Selçuk Üniversitesi Fen Ed. Fak. Dergisi, 5, 131-146.
16. Delican, M. (2000). Elite Theories of Pareto, Mosca and Michels. Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi, 43-44, 323-335.
17. Emecen, F. (2003). Osmanlı İmparatorluğu’nun Kuruluş ve Yükseliş Tarihi (1300-1600) (9th Ed.). İstanbul: İş Bankası Yayınları.
18. Ercan, Y. (1986). Devşirme Sorunu, Devşirmenin Anadolu ve Balkanlardaki Türkleşme ve İslamlaşmaya Etkisi. Belleten, 50(198), 679-725.
19. Fidan, S., et al. (2011). Osmanlı Modernleşmesinin Temel Olgularından Biri: Bürokrasi. SDÜ. Fen Edebiyat Fak. Dergisi, 23, 113-128.
20. Findley, V., C. (2019). Osmanlı İmparatorluğunda Bürokratik Reform. İstanbul: Alfa Yayınları.
21. Fletcher, R. (1972). The Making of Sociology Vol. 2. Exeter: Nelson.
22. Forster, C. T. & Blackburne, F. H. D. (1881). The Life and Letters of Ogier Ghiselin de Busbecq. London: C. Kegan Paul and Co.
23. Fossati, A. (2010). Vilfredo Pareto and the Methodology of the Italian Tradition ın Public Finance. Disefin Series of Economic Working Papers.
24. Gedik, M. A. (2021). Vilfredo Pareto’nun İktisadi Sosyolojik Düşünce Yapısı ve Refah İktisadına Yansımaları. Erciyes Üniversitesi İİBF. Dergisi, 59, 245-270.
25. Genç, M. (2006). Tarihimize Giydirilen Deli Gömleği: Osmanlı Tarihinde Periyotlaştırma Meselesi. Osmanlı Geriledi mi?. ed. M. Armağan. İstanbul: Etkileşim Yayınları, (2006), 329-346.
26. Genç, M. (2013). Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet ve Ekonomi (10th Ed.). İstanbul: Ötüken Yayınları.
27. Genç, M. (2014). Vakıf ve İktisat: Açılış Bildirisi. Vakıf ve İktisat Sempozyumu. Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü.
28. İnalcık, H. (1990). Osmanlı Toplum Yapısının Evrimi. Türkiye Günlüğü, 11, 30-41. İnalcık, H. (2003). Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300-1600) (2th Ed.) (R. Sezer, Trans.). İstanbul: YKY. Yayınları. İnalcık, H. (2017). Osmanlı ve Avrupa -Osmanlı Devleti’nin Avrupa Tarihindeki Yeri- (3th Ed.). İstanbul: Kronik Yayınları. İnanç, H.(2005). Faşizmin ve Sosyalizmin Sosyo-Politik Kökenleri: Marx-Pareto Mukayesesi. Bursa: Ekin Kitabevi Yayınları.
29. İpşirli, M. (1991). Enderun. In TDV Islam Ansiklopedisi (Vol. 11, pp. 185-187). İstanbul: TDV Yayınları.
30. Korom, P. (2015). Elites: History of the Concept. International Encyclopedia of Social and Behavioral Sciences. ed. James D. Wright. Elsevier, 390-395.
31. Koyuncu, A. (2004). Osmanlı Kimliği Üzerine Bazı Düşünceler. Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 1(1), 203-212.
32. Kurtbaş, İ. (2017). Bir Klasik Elitizm Eleştirisi ve Yeni Bir Elitizm Modeli Önerisi: Güçlü Demokratik Elitizm Modeli. Turkish Studies, 12(3), 385-412.
33. Küçükkalay, A. M. (2022). Mehmet Genç: Bir Âlimin Hayat ve İlim Serencamı. İstanbul: Ötüken Yayınları.
34. Lybyer, A. H. (1987). Kanuni Sultan Süleyman Devrinde Osmanlı İmparatorluğu’nun Yönetimi (S. Cılızoğlu, Trans.). İstanbul: Sarmal Yayınları.
35. Michels, R. (2001). Political Parties -A Sociological Study of The Oligarchical Tendencies of Modern Democracy (E. Paul & C. Paul, Trans.) Kitchener: Batoche Books.
36. Mosca, G. (1939). The Ruling Class (Elementi di Scienza Politica) (H. D. Kahn, Trans.). New York: McGraw Hill Book Company.
37. Mumcu, A. (2017). Osmanlı Devleti’nde Siyaseten Katl (4th Ed.). Ankara: Phoenix Yayınları.
38. Nasution, I. K. (2021). Dynamics of Elite Theory Case Study: Elites Configuration in Indonesia. Advances in Social Science, Education and Humanities Reseacrh, 603, 527-531.
39. Ortaylı, İ. (2017). Hukuk ve İdare Adamı Olarak Osmanlı Devleti’nde Kadı (4th Ed.). İstanbul: Kronik Yayınları.
40. Öz, M. (1994). Reaya. In TDV Islam Ansiklopedisi (Vol. 3, pp. 490-493). İstanbul: TDV Yayınları.
41. Özcan, A. (1994). Devşirme. In TDV Islam Ansiklopedisi (Vol. 9, pp. 254-257). İstanbul: TDV Yayınları.
42. Özcan, A. (2002). Kul. In TDV Islam Ansiklopedisi (Vol. 26, pp. 348-350). İstanbul: TDV Yayınları.
43. Pareto, V. (1935). The Mind and Society Vol. I. New York: Hardcourt, Brace and Company.
44. Pareto, V. (1897). The New Theories of Economics. Journal of Political Economy, 5(4), 485-502.
45. Pareto, V. (1965). Les Sjstemes Socialistes Vol. I.
46. Pareto, V. (1966). Sociological Writings. London: Pall Mall Press Ltd.
47. Pareto, V. (2005). Seçkinlerin Yükselişi ve Düşüşü -Kuramsal Bir Sosyoloji Uygulaması (M. Z. Doğan, Trans.). Ankara: Doğubatı Yayınları.
48. Pareto, V. Manuel de Economie Politique Vol I.
49. Pozzobon, G. (1973). Vilfredo Pareto: The Sociologist and the Man. Chicago: Loyola University, Unpublished Master’s Theses.
50. Reyhan, C. (2008). İlim-Kılıç-Kalem: Osmanlı Kamu Personeli Rejiminde Üçlü İşlevsel Ayrışma. Belleten 72(263), 95-122.
51. Ritzer, G. (2003). Sosyoloji Kuramları (H. Hülür, Trans.). Ankara: Deki Yayınları.
52. Sahillioğlu, H. (1991). Askeri. In TDV. Islam Ansiklopedisi (Vol. 3, pp. 488-489). İstanbul: TDV Yayınları.
53. Samuels, W. J., et. al. (2003). A Companion to the History of Economic Thought. USA: Blackwall Publishing.
54. Sarp, Ç. (2013). Pareto’yu Okumak Mantıklı Olmayan Davranış ve Seçkinler Teorisi. Sosyal Bilimler Dergisi, 3(2), 91-113.
55. Saydam, A. (2014). Osmanlı Medeniyeti Tarihi. İstanbul: Kitabevi Yayınları.
56. Schumpeter, J. A. (1949). Vilfredo Pareto. The Quarterly Journal of Economics, 63(2), 147-173.
57. Sharma, L. N. (1977). The Theories of Elites: Impact and Relevance. The Indian Journal of Political Science 38(1), 64-81.
58. Suğur, S. (2011). Klasik Sosyoloji Tarihi. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi AÖF. Yayınları.
59. Tabakoğlu, A. (2005). İktisat Tarihi Toplu Makaleler I. İstanbul: Kitabevi Yayınları
60. Toprak, Z. (1994). Osmanlı’da Zanaat, Ahlâk ve İktisat İlişkisi. Anatomi Dersleri: Osmanlı Kültürü. İstanbul: Yapı Kredi Yay.
61. Toscano, M. A. (2018). Vilfredo Pareto: History, His History. Simmel Studies, 22(2), 71-98.
62. Tosun, E. (2019). Vilfredo Pareto ve Seçkinler Teorisi. Klasik Sosyoloji Tarihi, 8, 36-39.
63. Turner, J. H., et al. (2012). Sosyolojik Teorinin Oluşumu (2th Ed.) (Ü. Tatlıcan, Trans.). İstanbul: Sentez Yayınları.
64. Uzunçarşılı, İ. H. (1984). Osmanlı Devleti Teşkilâtından Kapıkulu Ocakları I. Cilt (2th Ed.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
65. Uzunçarşılı, İ. H. (2014). Osmanlı Devleti’nin İlmiye Teşkilâtı (4th. Ed.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
66. Wallace, R. A. & Wolf, A. Çağdaş Sosyoloji Kuramları -Klasik Geleneğin Genişletilmesi- (4th Ed.) (L. Elburuz & M. R. Ayas, Trans.). Ankara: Doğubatı Yayınları.
67. Welty, G. (2016). Pareto’s Theory of Elites: Circulation or Circularity?. Mundo Siglo, 11(38), 49-58.
68. Zanden, J. W. V. (1960). Pareto and Fascism Reconsidered. The American Journal of Economics and Sociology 19(4), 399-411.
69. Zilfi, M. C. (1983). Elite Circulation in the Ottoman Empire: Great Mollas of the Eighteenth Century. Journal of the Economic and Social History of the Orient, 26(3), 318-364.