Ağır ve Çoklu Yetersizliği Olan Çocukların Evde Eğitim Süreci: Ebeveynlerin Deneyimleri ve Değerlendirmeleri

Yıl 2026, Cilt: 26 Sayı: 1, 607 - 630, 25.03.2026

Mahir Uğurlu , Müzeyyen Eldeniz Çetin , İlknur Çifci Tekinarslan

https://doi.org/10.17240/aibuefd.2026..-1704597

https://izlik.org/JA66SN84XZ

Öz

Evde eğitim, ağır ve çoklu yetersizliği olan çocukların eğitim süreçlerine aktif katılımını destekleyen, bireysel gereksinimlere uygun önemli bir özel eğitim hizmetidir. Bu süreçte ebeveynlerin yaşadıkları deneyimler, yalnızca çocuğun eğitime erişimini değil, aynı zamanda verilen hizmetin niteliğini ve sürdürülebilirliğini de doğrudan etkilemektedir. Bu araştırmanın amacı, evde eğitim hizmeti alan ağır ve çoklu yetersizliği olan çocukların ebeveynlerinin süreçle ilgili deneyimlerini ve değerlendirmelerini incelemektir. Nitel araştırma yöntemlerinden durum çalışması deseninin kullanıldığı bu araştırmaya, İstanbul ve Bartın illerinden, evde eğitim hizmeti alan çocuğa sahip dokuz ebeveyn katılmıştır. Veriler yarı yapılandırılmış görüşmeler aracılığıyla toplanmış ve betimsel analiz yöntemiyle çözümlenmiştir. Araştırma bulgularına göre, ebeveynler evde eğitim süreci öncesinde sıklıkla okul idarecilerinden bilgi aldıklarını, çocuklarının örgün eğitime devam edemediği için evde eğitim hakkına sahip olduklarını düşündüklerini belirtmiştir. Eğitim içeriğinin çocuğun bireysel ihtiyaçlarına göre hazırlanması ve materyal kullanımının yeterli olması gerektiği vurgulanmıştır. Ebeveynler ders öncesi ortam düzenlediklerini, öğretmenlerle iletişim ve iş birliği içinde çalışılacak becerilere birlikte karar verdiklerini, ayrıca Bireyselleştirilmiş Eğitim Planı (BEP) sürecine aktif katıldıklarını ifade etmiştir. Sürecin geliştirilmesi için ders sürelerinin artırılması, ebeveynlere yönelik bilgilendirme toplantıları ve seminerlerin düzenlenmesi ile süreci destekleyecek uzmanların görevlendirilmesi önerilmektedir. Bu tür destekleyici uygulamaların, evde eğitim hizmetinin kalitesini artıracağı düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

Ağır ve çoklu yetersizlik , Evde eğitim , Ebeveynler , Nitel araştırma

The Home Education Process of Children with Severe and Multiple Disabilities: Parents’ Experiences and Evaluations

https://izlik.org/JA66SN84XZ

Öz

Home-based education is an important special education service that supports the active participation of children with severe and multiple disabilities in their educational processes and is tailored to their individual needs. In this context, the experiences of parents not only influence children’s access to education but also directly affect the quality and sustainability of the services provided. The aim of this study is to examine the experiences and evaluations of parents of children with severe and multiple disabilities who receive home-based education services. This study employed a case study design, one of the qualitative research methods. The participants consisted of nine parents whose children receive home-based education services in the provinces of Istanbul and Bartın. Data were collected through semi-structured interviews and analyzed using the descriptive analysis method. According to the findings, parents reported that prior to the home-based education process, they often obtained information from school administrators and believed that their children were entitled to home-based education because they were unable to attend formal schooling. Parents emphasized that the educational content should be prepared in accordance with the child’s individual needs and that the use of instructional materials should be sufficient. They stated that they arranged the learning environment before lessons, collaborated with teachers to decide on the skills to be taught, and actively participated in the Individualized Education Program (IEP) process. To improve the process, parents suggested increasing lesson durations, organizing informational meetings and seminars for parents, and assigning professionals to support the home-based education process. Such supportive practices are considered to enhance the quality of home-based education services.

Anahtar Kelimeler

Severe and multiple disability , Home education , Parents , Qualitative research

Kaynakça

• Ainscow, M. (2020). Promoting inclusion and equity in education: Lessons from international experiences. Nordic Journal of Studies in Educational Policy, 6(1), 7-16. https://doi.org/10.1080/20020317.2020.1729587
• Akandere, M., Acar, M., & Baştuğ, G. (2009). Zihinsel ve fiziksel engelli çocuğa sahip anne ve babaların yaşam doyumu ve umutsuzluk düzeylerinin incelenmesi. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 22(1), 23-32.
• Aron, L., & Loprest, P. (2012). Disability and the education system. The Future of Children, 22(1), 97-122. https://doi.org/10.1353/foc.2012.0007
• Arora, T. (2006). Elective home education and special educational needs. Journal of Research in Special Educational Needs, 6(1), 55-66. https://doi.org/10.1111/j.1471-3802.2006.00059.x
• Arora, T. C. (2003). School-aged children who are educated at home by their parents: Is there a role for educational psychologists?. Educational Psychology in Practice, 19(2), 103-112.
• Aslan, A. (2017). Evde eğitim hizmetlerinde yer alan öğretmen, veli ve yetkililerin evde eğitim hizmetlerine yönelik görüşleri. [Yüksek lisans tezi]. Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi.
• Atbaşı, Z., & Pürsün, T. (2021). Evde eğitim hizmetlerinin uygulama süreci ile ilgili öğretmen görüşlerinin belirlenmesi. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 21(52), 741-763. https://doi.org/10.21560/spcd.vi.690079
• Atılgan, G. (2018). Öğretmenlerin ve ebeveynlerin evde eğitim hizmetine yönelik görüşlerinin ve uygulama sürecinin incelenmesi. [Yüksek lisans tezi]. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi.
• Bahçıvancıoğlu-Yazıcı, A., & Akçin, N. (2014). Çoklu yetersizliği olan çocukların annelerinin çocuklarının gelişimlerine ilişkin görüşlerinin betimlenmesi. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 15(2), 335-356.
• Bauman, J. K. (2002). Home schooling in the United States: Trends and characteristics. Education Policy Analysis Archives, 10(26), 1-21. https://doi.org/10.14507/epaa.v10n26.2002
• Blok, H. (2004). Performance in home schooling: An argument against compulsory schooling in the Netherlands. International Review of Education, 50, 39-52. https://doi.org/10.1023/B:REVI.0000018193.11161.42
• Bruce, S. M. (2011). Severe and multiple disabilities. In J. M. Kauffman & D. P. Hallahan (Eds.), Handbook of special education (pp. 291-303). Routledge.
• Büyüköztürk, Ş., Çakmak, E. K., Akgün, Ö. E., Karadeniz, S., & Demirel, F. (2009). Bilimsel araştırma yöntemleri. Pegem Yayıncılık.
• Cavkaytar, A. & Diken, İ. H. (2005). Özel eğitime giriş. Kök Yayıncılık.
• Chen, D., & Miles, C. (2004). Working with families. In F. P. Orelove, D. Sobsey, & R. K. Silberman (Eds.). Educating children with multiple disabilities: A collaborative approach (pp. 31-66). Paul H. Brookes Publishing.
• Creswell, J. W. (2007). Qualitative inquiry & research design: Choosing among five approaches. Sage Publications.
• D’Arcy, K. (2014). Home education, school, travellers and educational inclusion. British Journal of Sociology of Education, 35(5), 818-835. http://www.jstor.org/stable/43818057
• Dobosz, D., Gierczyk, M., & Hornby, G. (2023) Parental perspectives of home-schooling of children with special educational needs and disabilities during the COVID-19 pandemic: a review. Journal of Research into Special Educational Needs, 23(23), 3-11. https://doi.org/10.1111/1471-3802.12575
• Downing, J., & Peckham-Hardin, K. (2006). Students with severe and multiple disabilities. In J. E. Downing (Ed.), Special education (pp. 530-568). Pearson.
• Dunst, C. J., & Trivette, C. M. (2009). Meta-analytic structural equation modeling of the influences of family-centered care on parent and child psychological health. International Journal of Pediatrics, 1(9), 576840. https://doi.org/10.1155/2009/576840
• Ekiz, D. (2003). Eğitimde araştırma yöntem ve metodlarına giriş: Nitel, nicel ve eleştirel kuram metodolojileri. Anı Yayıncılık.
• Eldeniz Çetin, M., & Sönmez, M. (2019). Çoklu yetersizliğe sahip çocuğu olan annelerin yaşadığı güçlüklerin belirlenmesi. İlköğretim Online, 17(3). https://doi.org/10.17051/ilkonline.2018.466339
• Epstein, M. H., Munk, D. D., Bursuck, W. D., Polloway, E. A., & Jayanthi, M. (1999). Strategies for improving home-school communication about homework for students with disabilities. The Journal of Special Education, 33(3), 166-176. https://doi.org/10.1177/002246699903300304
• Ersoy, A. F., & Tuğral, E. (2020). Hastalığı nedeniyle evde eğitim verilen öğrenciye yönelik sosyal hizmet uygulaması: Bir vaka sunumu. Uluslararası Kültürel ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6(2), 709-716. https://doi.org/10.46442/intjcss.757239
• Fields-Smith, C., & Williams, M. (2009). Motivations, sacrifices, and challenges: Black parents’ decisions to home school. Urban Review, 41, 369-389. https://doi.org/10.1007/s11256-008-0114-x
• Forlin, C., & Chambers, D. (2023) Is a whole school approach to inclusion really meeting the needs of all learners? Home-schooling parents’ perceptions. Education Sciences, 13(6), 1-12. https://doi.org/10.3390/educsci13060571
• Gargiulo, R. M. (2004). Special education in contemporary society an introduction to exceptionality. Thomson Wadsworth.
• Gerring, J. (2007). Case study research: Principles and practices. Cambridge University Press.
• Graungaard, A. H., & Skov, L. (2007). Why do we need a diagnosis? A qualitative study of parents' experiences, coping and needs, when the newborn child is severely disabled. Child: Care, Health and Development, 33(3), 296-307. https://doi.org/10.1111/j.1365-2214.2006.00666.x
• Greenway, C. W., & Eaton-Thomas, K. (2020) Parent experiences of home-schooling children with special educational needs or disabilities during the coronavirus pandemic. British Journal of Special Education, 47(4), 510-535. https://doi.org/10.1111/1467-8578.12341
• Hackett, P. M. W., & Schwarzenbach, B. (2016). Ethnographic cavcats. In P. M. W. Hackett (Ed.), Qualitative research methods in consumer psychology: Ethnography and culture (pp. 53-66). Routledge.
• Harding, T., & Farrell, A. (2003). Home schooling and legislated education. Australia and New Zealand Journal of Law and Education, 8(1), 125-133.
• Hardman, M. L., Drew, C. J., & Egan, M. W. (2017). Human exceptionality: School, community, and family. Pearson/Allyn and Bacon.
• Helton J. J. (2011). Children with behavioral, non-behavioral, and multiple disabilities, and the risk of out-of-home placement disruption. Child Abuse and Neglect, 35(11), 956-964. https://doi.org/10.1016/j.chiabu.2011.06.004
• Isenberg, J. (2007). What have we learned about home schooling? Peabody Journal Of Education, 82(2-3), 387-409. https://doi.org/10.1080/01619560701312996
• Işık, E. (2019). Evde eğitime ilişkin öğretmen, öğrenci ve veli görüşleri. [Yüksek lisans tezi]. Fırat Üniversitesi.
• Jameson, J. M. (2005). Instructor’s resource manual and test bank for hardman, drew and egan human exceptionality school, community and family. Allyn and Bacon.
• Karadağ, G. (2009). Engelli çocuğa sahip annelerin yaşadıkları güçlükler ile aileden algıladıkları sosyal destek ve umutsuzluk düzeyleri. TAF Preventive Medicine Bulletin, 8(4), 315-322.
• Karasar, N. (2003). Araştırmalarda rapor hazırlama. Nobel Yayın Dağıtım.
• Kizir, M., & Çifci Tekinarslan, İ. (2018). Ağır ve çoklu yetersizliği (AÇYE) olan çocuk annelerinin yaşadıkları sorunların ve sorunlarla baş etme yöntemlerinin belirlenmesi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 19(2), 233-256. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.321683
• McDonnell, L. M., McLaughlin, M. J., & Morrison, P. (1997). Educating one and all: Students with disabilities and standards based reform. National Academy Press.
• McIntyre, L., Kraemer, B. R., Blacher, J., & Simmerman, S. (2004). Quality of life for young adults with severe intellectual disability: Mothers' thoughts and reflections. Journal of Intellectual and Developmental Disability, 29(2), 131-146.
• MEB (2010). Evde ve hastanede eğitim hizmetleri yönergesi. Tebliğler Dergisi, 2629 (73). Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook. Sage Publications.
• Mooney, L.R. (2011). Inclusive education for students with severe disabilities: Illuminating the issues, gradaute division of educational research. Calgary.
• Neuman, A., & Guterman, O. (2017). What are we educating towards? Socialization, acculturization, and individualization as reflected in home education. Educational Studies, 43(3), 265-281. https://doi.org/10.1080/03055698.2016.1273763
• Olsson, I., & Roll-Pettersson, L. (2012). No no, you cannot say that!’ Perceptions and experiences of parents of preschool children with intellectual disabilities in Sweden. European Journal of Special Needs Education, 27(1), 69-80. https://doi.org/10.1080/08856257.2011.640486
• Pletsch, M. (2015). Multiple disabilities: Teacher training and teaching-learning processes. Cadernos De Pesquisa, 45(155), 11-27. http://dx.doi.org/10.1590/198053142862
• Redmond, B., & Richardson, V. (2003). Just getting on with it: Exploring the service needs of mothers who care for young children with severe/profound and life-threatening intellectual disability. Journal of Applied Research in Intellectual Disabilities, 16(3), 205-218. https://doi.org/10.1046/j.1468-3148.2003.00165.x
• Rothermel, P. (2004). Home-education: Comparison of home-and school-educated children on PIPS baseline assessments. Journal of Early Childhood Research, 2(3), 273-299.
• Seligman, M., & Darling, R. B. (2017). Ordinary families, special children: A systems approach to childhood disability. Guilford Publications.
• Sloper, P., & Turner, S. (1992). Service needs of families of children with severe physical disability. Child: Care, Health and Development, 18(5), 259-282. https://doi.org/10.1111/j.1365-2214.1992.tb00359.x
• Smith, D. D. (2007). Introduction to special education: Making a difference. Pearson.
• Smith, S. J., Burdette, P. J., Cheatham, G. A. & Harvey, S. P. (2016). Parental role and support for online learning of students with disabilities: A paradigm shift. Journal of Special Education Leadership, 29(2), 101-112. https://www.learntechlib.org/p/192624/
• Snell, M. E., Chen, L., & Hoover, K. (2006). Teaching augmentative and alternative communication to students with severe disabilities: a review of intervention research 1997-2003. Research and Practice for Persons with Severe Disabilities, 31(3), 203-214. https://doi.org/10.1177/154079690603100301
• Sterbova, D., & Kdlacek, M. (2014). Deaf-blindness: Voices of mothers concerning leisure-time physical activity and coping with disability. Acta Gymnica, 44(4), 193-201. https://doi.org/10.5507/ag.2014.020.
• Susam, B., Bridge, E. N., & Şahin, F. (2018). Sağlık durumları nedeniyle okula devam edemeyen öğrencilerin evde eğitimine ilişkin veli görüşleri. Kırklareli Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2(1), 15-22.
• Susam, B., Demir, M. K., & Şahin, Ç. (2019). Evde eğitim uygulamasına ilişkin öğretmen görüşleri. Journal of Education, Theory and Practical Research, 5(2), 163-171.
• Şafak, P. (2012). Ağır ve çoklu yetersizliği olan çocukların eğitimi. Vize Yayıncılık.
• Şafak, P. (2018). Çoklu yetersizliği olan öğrenciler. A. Cavkaytar & D. Tekin Ersan (Eds.). Özel eğitim ve kaynaştırma. Eğiten Kitap.
• Şen, E. (2004). Engelli çocuğu olan ailelerin yaşadığı güçlükler [Yüksek lisans tezi]. Mersin Üniversitesi.
• Tadema, A. C., & Vlaskamp, C. (2010). The time and effort in taking care for children with profound intellectual and multiple disabilities: A study on care load and support. British Journal of Learning Disabilities, 38(1), 41-48. https://doi.org/10.1111/j.1468-3156.2009.00561.x
• Taşdemir, M., & Bulut, A. S. (2015). Ev okulu uygulaması üzerine bir durum çalışması: Kuram ve özel eğitimde uygulama. International Journal Of Eurasia Social Sciences, 6(19), 138-157.
• Turnbull, A. P., & Turnbull, H. R. (1997). Families, professionals, and exceptionally: A special partnership. Pearson/Merrill-Prentice Hall.
• Turnbull, H. R., Turnbull, A. P., Shank, M., Smith, S., & Leal, D. (2004). Exceptional lives: Special educationin today’s scholl. Merrill Prentice Hall.
• Wang, P., & Michaels, C. A. (2010). Chinese families of children with severe disabilities: Family needs and available Support. Research and Practice for Persons with Severe Disabilities, 34(2), 21-32. https://doi.org/10.2511/rpsd.34.2.21
• Webb, J. (1990) Children learning at home. Falmer Press.
• Westling, D. L., & Fox, F. Y. (2009). Teaching students with severe disabilities. Pearson Merrill/Prentice Hall Publishers.
• Yates, A. (2012), Supporting parents of young children with severe disabilities: An action research study [Doctoral dissertation]. Fielding Graduate University.
• Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2005). Nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
• Yıldırım, E. S., & Akçamete, G. (2014). Çoklu yetersizliği olan çocuğa sahip annelerin erken çocukluk özel eğitimi hizmetleri sürecinde karşılaştıkları güçlüklerin belirlenmesi. Cumhuriyet Uluslararası Eğitim Dergisi, 3(1), 74-89. https://doi.org/10.30703/cije.321336
• Yıldırım, N., Talas, S., Yazıcı, L., Nural, H., Çelebi, İ., Çetin, K., Acet, Ö., Pelitli, Ü., & Çaylak, M. (2015). Evde eğitim alan öğrencilerin eğitim süreçlerinin değerlendirilmesi (Tokat ili örneği). Eğitim Kuram ve Uygulama Araştırmaları Dergisi, 1(1), 33-52.