XVI. Yüzyıl Şuara Tezkirelerinde Suç ve Ceza

Öz

Şuara tezkireleri, Osmanlı şairleri hakkında bilgi veren ve onların şiirlerinden örnekler sunan biyografik kaynaklardır. Bu eserler, şairlerin yalnızca edebî yönlerini değil, yaşadıkları çevreyi, kurdukları ilişkileri ve toplum içindeki konumlarını da göstermektedir. Klasik Türk edebiyatı için sadece biyografi değil dönemin siyasal, sosyo-kültürel ve etik değerlerini yansıtan temel eserlerdir. Osmanlı hukuk sisteminin ve sosyal kontrol mekanizmalarının şairler üzerindeki etkilerini gösteren tarihi belgelerdir. Çalışmamızda, XVI. yüzyıl Osmanlı sahasında kaleme alınan Sehî Bey, Latîfî, Âşık Çelebi, Kınalızâde Hasan Çelebi, Beyânî ve Gelibolulu Mustafa Âlî gibi tezkirecilerin eserleri merkeze alınarak, şairlerin işlediği iddia edilen suçlar ve gayriahlaki davranışlar, toplumsal ayıplar ve bunlara karşılık uygulanan cezalar ve tezkirecilerin suçlamalara yaklaşımı incelenecektir. Bu inceleme sırasında suç isnatlarının hangi dil ve üslupla aktarıldığı, tezkire yazarlarının şairleri hangi ölçülere göre değerlendirdiği ve cezanın hangi durumlarda öne çıktığı da dikkate alınacaktır. Böylelikle, XVI. yüzyıl şairlerinin sanatçı kimlikleri ile devlet düzeni içerisindeki tebaa kimlikleri arasında yaşanan çatışma, suç ve ceza ekseninde ele alınmaya, tezkirecilerin suçlara ve cezalara bakış açıları değerlendirilmeye çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Klasik TÜrk Edebiyatı
• XVI. Yüzyıl Şair Tezkireleri
• Suç ve Ceza
• Osmanlı Şiiri
• Osmanlı ceza hukuku

Crime and Punishment in Sixteenth Century Ottoman Poet Tezkires

Öz

Poets’ tezkires are biographical sources that offer information on Ottoman poets and examples from their poetry. These works show poets’ literary aspects, the environments in which they lived, the relationships they formed, and their positions within society. For classical Turkish literature, they are not only biographies but also fundamental works reflecting the political, socio-cultural, and ethical values of the period. They are documents showing the effects of the Ottoman legal system and social control on poets. This study focuses on the works of tezkire writers such as Sehî Bey, Latîfî, Âşık Çelebi, Kınalızâde Hasan Çelebi, Beyânî, and Gelibolulu Mustafa Âlî, written in the sixteenth-century Ottoman realm, and examines the alleged crimes and immoral behaviors committed by poets, social disgraces, the punishments imposed in response to them, and the approaches of tezkire writers to these accusations. During this examination, the language and style of accusations, the criteria by which tezkire writers evaluated poets, and the circumstances under which punishment came to the fore will also be considered. Thus, the conflict between the artistic identities of sixteenth-century poets and their identities as subjects within the state order will be evaluated on the axis of crime and punishment.

Anahtar Kelimeler

• Classical Turkish Literature
• Sixteenth Century Poet Tezkires
• Crime and Punishment
• Ottoman Poetry
• Ottoman criminal law

Kaynakça

1. Akgül, A. (2019). XVI ve XVII. yüzyıl Osmanlı şair tezkirelerinde anekdot–zihniyet ilişkisi. Çizgi Kitabevi.
2. Alptekin Sarıoğlu, L. (2020, 13 Aralık). Adnî, Mahmûd Paşa. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/adni-mahmud-pasa.
3. Altıntaş, H. (1994). Dehr. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 9, s. 107). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
4. Andrews, W. G. (2018). Şiirin sesi, toplumun şarkısı. İletişim Yayınları.
5. Âşık Çelebi. (2018). Meşâ’irü’ş-şu’arâ (F. Kılıç, Haz.). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
6. Beyânî (Cârullahzâde Mustafa). (2017). Beyânî tezkiresi (Tezkiretü’ş-Şu’arâ) (A. Sungurhan, Haz.). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
7. Coşkun, M. (2011). Latîfî’de oryantalizmin parmak izleri: Latîfî’nin Türk ve İslam büyüklerini anekdotlar vasıtasıyla değersizleştirme gayreti. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, (23), 145–169.
8. Erdoğan, A. (2019). Suç ve ceza: Osmanlı toplumunda bireysel suçlar ve cezalar (1559–1609) [Yayımlanmamış doktora tezi]. Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.

9. Erdoğan, A. (2024). 16. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı Devleti’nde ceza ve cezalandırma yöntemleri. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 26, 726–761. https://doi.org/10.16953/deusosbil.1251180
10. Erünsal, İ. E. (2008). Revânî. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 35, s. 80). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
11. Faroqhi, S. (2000). Osmanlı’da kentler ve kentliler (N. Kalaycıoğlu, Çev.). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
12. Gelibolulu Mustafa Âlî. (2017). Künhü’l-Ahbâr’ın tezkire kısmı (M. İsen, Haz.). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
13. Gibb, E. J. W. (1999). Osmanlı şiir tarihi (Cilt 1–2; A. Çavuşoğlu, Ed.). Akçağ Yayınları.
14. Gökyay, O. Ş., & Özen, Ş. (2020). Molla Lütfi. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 30, s. 256). Türkiye Diyanet Vakfı.
15. İnalcık, H. (2021). Has-bağçede ‘ayş u tarab: Nedimler, şairler, mutribler. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
16. İsen, M. (2006). Şair biyografileri: Tezkireler. İçinde T. S. Halman (Ed.), Türk edebiyatı tarihi (Cilt 2, s. 107–116). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
17. Kaplan, Y. (2020). Hâtemî, Müeyyed-zâde Abdurrahmân. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü.
18. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/hatemi-mueyyedzade-abdurrahman (Erişim tarihi: 7 Mart 2026).
19. Katgı, İ. (2013). Osmanlı Devleti’nde siyaseten katl (hukukî mahiyeti, sebepleri, usulü, infazı ve sonuçları). Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6(24), 180–211.
20. Kılıç, F. (1994). Âşık Çelebî, Meşâ’irü’ş-Şu’arâ: İnceleme, tenkitli metin [Yayımlanmamış doktora tezi]. Gazi Üniversitesi.
21. Kınalızâde Hasan Çelebi. (2017). Tezkiretü’ş-Şu’arâ (A. Sungurhan, Haz.). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
22. Köksal, M. F. (2020). Melîhî. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/melihi-mdbir (Erişim tarihi: 7 Mart 2026).
23. Latîfî. (2018). Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-nuzamâ (R. Canım, Haz.). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
24. Levend, A. S. (2021). Divan edebiyatı: Kelimeler ve remizler, mazmunlar ve mefhumlar. Dergâh Yayınları.
25. Ocak, A. Y. (2013). Osmanlı toplumunda zındıklar ve mülhidler yahut dairenin dışına çıkanlar (15.–17. yüzyıllar). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
26. Sehî Beg. (2017). Heşt Bihişt (H. İpekten, G. Kut, M. İsen, H. Ayan & T. Karabey, Haz.). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
27. Şakiroğlu, M. H. (1993). Cem Sultan. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi (s. 283–284). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
28. Şıhiyeva, S. (2011). Nesimî’nin biyografisinin yazılmasında metodolojik ilkeler. İçinde F. Kılıç (Ed.), Uluslararası klasik Türk edebiyatında biyografi sempozyumu bildirileri (s. 579–590). Atatürk Kültür Merkezi. Tekindağ, Ş. (2003). Mahmud Paşa. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 27, s. 376–378). Türkiye Diyanet Vakfı. Tulum, M. (2013). Osmanlı Türkçesi büyük el sözlüğü. Kapı Yayınları. Öz, Y. (2012). Tezkire. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 41, s. 68). Türkiye Diyanet Vakfı.