Yönelim Metaforlarının Tutarlılık Sorunu: “Yükselmek” ve “Düşmek” Fiilleri Üzerinden Kuramsal Bir İnceleme

Yıl 2025, Cilt: 27 Sayı: 4, 1350 - 1362, 22.12.2025

Yasemin Çürük

https://doi.org/10.32709/akusosbil.1674879

Öz

Bu çalışma, Kavramsal Metafor Kuramı çerçevesinde yönelim metaforlarının Türkçedeki işleyişini incelemektedir. “Yükselmek” ve “düşmek” fiilleri üzerinden yürütülen çözümleme, metaforların her zaman sabit anlamlar taşımadığını, bağlama göre anlam kaymalarına uğrayabildiğini göstermektedir. Lakoff ve Johnson’un ortaya koyduğu “yukarı = olumlu” ve “aşağı = olumsuz” metaforik eşleşmeleri, Türkçedeki kullanımlarda yer yer tersine dönebilmektedir. Örneğin, “fiyatların yükselmesi” olumsuz bir ekonomik gelişmeye işaret ederken, “aşka düşmek” ifadesi kısmen olumlu bir duygu durumunu yansıtmaktadır. Bu durum, metaforların sadece zihinsel değil, aynı zamanda söylemsel, toplumsal ve kültürel kodlara da bağlı olarak biçimlendiğini göstermektedir. Nitel çözümleme yöntemiyle gerçekleştirilen bu çalışmada deyimler, atasözleri, haber başlıkları gibi örnekler analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, yönelimsel metaforların çok katmanlı bir yapıya sahip olduğunu ve anlam üretiminde bağlamın merkezi bir rol oynadığını ortaya koymaktadır. Ayrıca yönelim metaforlarının kültürel temsilleri ve bireysel deneyimlerle nasıl şekillendiği de değerlendirilmiştir. Kavramsal Metafor Kuramı’nın temel ilkeleriyle uyumlu olarak, metaforların yalnızca dilsel birer ifade değil, aynı zamanda düşünsel ve kültürel temsiller olduğuna dikkat çekilmiştir. Bu yönüyle çalışma, metafor çözümlemelerinde bağlam-merkezli yaklaşımın önemini vurgulamakta ve yönelim metaforlarının bireyden kültüre, söylemden duyguya uzanan geniş bir etki alanına sahip olduğunu göstermektedir. Yönelimsel metaforlar, hem bireysel anlatılarda hem de toplumsal söylemlerde anlamın inşasına katkı sağlayan güçlü bilişsel yapılardır. Bu bağlamda, yönelim metaforlarının çok yönlü analizi, Türkçedeki metaforik sistemlerin daha derinlemesine anlaşılmasına zemin hazırlamaktadır

Anahtar Kelimeler

kavramsal metafor kuramı , yönelim metaforu , bağlam , anlam

The Consistency Problem of Orientational Metaphors: A Theoretical Analysis Based On The Verbs “To Rise” And “To Fall”

Öz

This study examines the functioning of orientational metaphors in Turkish within the framework of Conceptual Metaphor Theory. The analysis based on the verbs “to rise” and “to fall” reveals that metaphors do not always carry fixed meanings and may undergo semantic shifts depending on context. The metaphorical pairings “up = positive” and “down = negative,” proposed by Lakoff and Johnson, are at times reversed in Turkish usage. For example, while “prices are rising” denotes a negative economic situation, the phrase “falling in love” partially reflects a positive emotional state. This suggests that metaphors are shaped not only by cognitive structures but also by discursive, social, and cultural codes. In this qualitative study, various examples such as idioms, proverbs, and news headlines are analyzed. The findings reveal that orientational metaphors are multilayered and that context plays a central role in the construction of meaning. The cultural representations and individual experiences that shape these metaphors are also examined. In line with the core principles of Conceptual Metaphor Theory, it is emphasized that metaphors are not merely linguistic expressions but also reflections of thought and culture. Accordingly, the study highlights the importance of a context-based approach in metaphor analysis and shows that orientational metaphors function across a wide range—from individual cognition to collective discourse, from emotion to ideology. These metaphors are powerful cognitive tools contributing to the construction of meaning in both personal and societal narratives. Thus, a multifaceted analysis of orientational metaphors provides a deeper understanding of metaphorical systems in Turkish.

Anahtar Kelimeler

conceptual metaphor theory , orientational metaphor , context , meaning

Kaynakça

• Aksan, D. (2011). Her yönüyle dil: Ana çizgileriyle dilbilim (4. bs., s. 232–235). Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Bülbül Oğuz, B. (2021). Atasözlerinde yönelim metaforları. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (23), 259–273. https://doi.org/10.29000/rumelide.948337
• Clausner, T. C., & Croft, W. (1997). Productivity and schematicity in metaphors. Cognitive Science, 21(3), 247–282. https://doi.org/10.1207/s15516709cog2103_2
• Çakır, M. Y. (2020). Yeni Uygur atasözlerinin yönelim metaforları açısından incelenmesi. Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi, (15), 26–140. https://doi.org/10.46400/uygur.711188
• Dutoğlu, E. & Aktan, O. (2022). Tasarımda metaforun yeri: Kavramsal metafor kuramı bağlamında bir değerlendirme. Tasarım+Kuram, 15(31), 125–142.
• Gen, Sıla. (2012), “Tahsin Yücel'in Salaklık Üstüne Deneme'sinde Yönelim Metaforları”, Mine Mengi Adına Türkoloji Sempozyumu Bildirileri 20-22 Ekim 2011. Adana, Çukurova Üniversitesi Yayınları.
• Gibbs, R. W. (2006). Embodiment and cognitive science. Cambridge University Press.
• Hala, A. (2013). Metaphorically synonymous: A corpus-based approach. In Metaphor and the Social World, 3(1), 1–24. https://doi.org/10.1075/msw.3.1.01hal
• Kövecses, Z. (2010). Metaphor: A practical introduction (2nd ed.). Oxford University Press.
• Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors we live by. University of Chicago Press.
• Lakoff, G., & Johnson, M. (2015). Metaforlar: Hayat, anlam ve dil (G. Y. Demir, Çev.). İthaki Yayınları.
• Louwerse, M. M., & Jeuniaux, P. (2008). The linguistic and embodied nature of conceptual processing. Embodied Grounding, 309–321.
• Sarı, C. (2016). Deyimlerde aşağı/yukarı yönelim metaforu. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9(44), 212–219.
• Saygılı Savaş, Y., & Çakır, M. Y. (2021). Dua (alkış) ve beddualardaki (kargış) yönelim metaforları üzerine bir inceleme. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 14(35), 852–872. https://doi.org/10.12981/mahder.928070
• Ulusoy, Y. (2024). Çağdaş Uygur deyimlerinde yönelim metaforlarının kullanımı. Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi, 23, 1–8.
• Yıldızlı, M. E. (2017). Yönelim metaforlu deyimlerin sınıflandırılması. Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 10(2), 1489–1498.
• Yunusoğlu, M. K. (2015). Yönelim metaforları ve kültürel temelleri. Turkish Studies, 10(8), 1627–1642.
• Zabavnova, I. V., & Zamaletdinov, R. R. (2017). Conceptual metaphorical modeling of emotional and evaluative meanings of phraseological units with spatial components (on the material of English and Tatar languages). Revista de Lengua, Cultura y Literatura, 2(4), 469–476.