Kazvînî’nin Âsâr’ında Endülüs Yarımadası ve Şehirleri Bahsi

Öz

Batılılar tarafından Arapların Plinius’u olarak nitelendirilen Zekeriyyâ b. Muhammed el-Kazvinî (öl. 682/1283), İlhanlılar döneminde yaşamış önemli bir coğrafyacı ve doğa bilimcisidir. Bu çalışmada, Orta Çağ İslâm coğrafya literatürünün temel kaynakları arasında yer alan Kazvinî’nin Âsârü’l-Bilâd ve Ahbârü’l-İbâd adlı eserinde Endülüs Yarımadası’na dair aktarılan şehir, ada, köy ve kale türündeki toplam 37 yerleşim biriminin doğal güzellikleri, tarım ürünleri, mimari yapıları, maden yatakları ve olağandışı doğa olayları/acaib ayrıntılı biçimde incelenmektedir. Makalede, Kazvinî’nin aktardığı bilgilerin dönemin coğrafî, tarihî ve kültürel yapısının anlaşılmasına katkı sağlayana güvenilir nitelikte olduğu vurgulanmaktadır. Söz konusu bilgiler, İbnü’l-Fakîh (öl. 3-4./9-10. yy.), İbn Rüsteh (öl. 300/913’ten sonra), İbn Havkal (öl. 4./10. yy.), İdrîsî (öl. 560/1165), Gırnâtî (öl. 565/1169), Yâkût el-Hamevî (öl. 626/1229) ve Ebü’l-Fidâ (öl. 732/1331) gibi birçok İslâm coğrafyacılarının eserleriyle karşılaştırmalı olarak değerlendirilmektedir. Ayrıca Kazvinî’nin kaynaklardan süzülmüş bilgileri nasıl sistemli bir şekilde derlediği ve kendi yorumlarıyla harmanladığı üzerinde de durulacak; böylece onun eserinin İslâm coğrafya literatürü içindeki özgün yeri ve modern araştırmalar açısından taşıdığı önem ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kazvinî
• Âsârü’l-Bilâd ve Ahbârü’l-İbâd
• Endülüs Yarımadası
• İspanya
• Portekiz

Andalusian Peninsula and Its Cities Betting in the Qazwini’s Athar

Öz

Zakariyya Ibn Mohammad al-Qazwini (d. 682/1283), often referred to by Western scholars as the Pliny of the Arabs was a prominent geographer and naturalist who lived during the Ilkhanid era. In this study, a detailed examination is conducted of the natural features, agricultural products, architectural structures, mineral resources, and extraordinary natural phenomena (ʿajaʾib) attributed to a total of 37 settlements, cities, islands, villages, and fortresses located in the Andalusian Peninsula, as described in al-Qazwini’s Athar al-Bilad and Akhbar al-ʿIbad, one of the key works of medieval Islamic geographical literature. The article emphasizes that the information transmitted by al- Qazwini is reliable and contributes to understanding the geographical, historical, and cultural context of the period. These informations are evaluated in comparison with the works of several other Islamic geographers, including Ibn al-Faqih (d. 3rd–4th/9th–10th c.), Ibn Rusta (d. after 300/913), Ibn Ḥawqal (d. 4th/10th c.), al-Idrisi (d. 560/1165), Gharnaṭi (d. 565/1169), Yaqut al-Ḥamawi (d. 626/1229), and Abu al-Fidaʾ (d. 732/1331). Additionally, the study will examine how al-Qazwini systematically compiled information derived from various sources and integrated it with his own interpretations, thereby highlighting the unique position of his work within the Islamic geographical literature and its significance for modern research.

Anahtar Kelimeler

• Qazwini
• Athar al-Bilad and Akhbar al-ʿIbad
• Andalusian Peninsula
• Spain
• Portugal

Kaynakça

1. Adarve, G. F., Bolivar, F. J. L. & Zaragoza, J. M. S. (2019). Alcazaba of Baza (Granada) Spain, Rediscovered. IOP Conference series materials science and engineering, 471(8), 1-10.
2. Ağarı, M. (2006). İslâm Coğrafyacılarında Yedi İklim Anlayışı. Ankara üniversitesi ilahiyat fakültesi dergisi, 2, 195-214.
3. Ağarı, M. (2009). Kazvinî’nin Âsârü’l-Bilâd ve ahbâru’l-ibâd’ı (inceleme-değerlendirme). İstanbul: Kitabevi Yayınları.
4. Aksoy, G. (2021). Aristoteles’in taşlar kitabı-kitâbu’l-ahcâr li-aristâtâlîs (inceleme-arapça metin-çeviri-yorum). İstanbul: Büyüyenay Yayınları.
5. Alkan, H. (2025). Kazvinî ve İbnü’l-Verdî’nin Kozmografya Eserlerinde Şifalı Bitkiler: Karşılaştırılmalı Bir İnceleme. Akademik tarih ve düşünce dergisi, 12(4), 909-928.
6. Anonim (2008). Hudûdü’l-âlem mine’l-meşrik ile’l-mağrib. (V. Minorsky, Nşr.), (A. Duman & M. Ağarı, Çev.), İstanbul: Kitabevi Yayınları.
7. Atçeken, İ. H. (2011). Târık b. Ziyâd, DİA, (C. 40, ss. 24-25), TDV Yayınları.
8. Beksaç, E. (2002). Kurtuba Ulucamii, DİA, (C. 26, ss. 453-454), TDV Yayınları.

9. Cuello, A. M. (2011). 711: Arquelogia e historia entre dos mundos. Enrique Barquedano (Ed.) Antes de Madinat Ilbira. Su territorio en el entorno de 711 (Cilt. 1, ss. 389-390).
10. Cushing, D. (2017). The Siege of Silves in 1189. Medieval Warfare, 7(5), 48-52.
11. Çelebi, K. (2007). Keşfü’z-zunûn. (R. Balcı, Çev.), (Cilt. 2), Ankara: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
12. Ebü’l-Fidâ (2017). Takvîmü’l-büldan (Ebü’l-Fidâ coğrafyası). (R. Şeşen, Çev.), İstanbul: Yeditepe Yayınları.
13. El-Azzâvî, A. (1957). Ta’rîf bi’l-müerrihîn fî ahdi’l-mogûl ve’t-türkmân. Bağdat: Şeriketü’t-Ticare.
14. El-Hamevî, Y. (1977). Mu’cemü’l-büldân. (Cilt. 1-5), Beyrut: Dâru Sadır.
15. El-Kazvinî, Z. M. (2000). ‘Acâ’ibü’l-mahlûkât ve garâ’ibü’l-mevcûdat. Beyrut: Matbaatü’l-Alamî.
16. El-Kazvinî, Z. M. (t.y.). Âsârü’l-Bilâd ahbâru’l-ibâd. Beyrut: Dâru Sadır.
17. Erdem, S. (1991). Amber, DİA, (C. 3, s. 7), TDV Yayınları.
18. Ez-Zîriklî, H. (1945). El-A’lâm. Kâhire.
19. Gırnâtî (2022), Gırnâtî seyahatnamesi. (F. Sabuncu, Haz.), İstanbul: Yeditepe Yayınları.
20. Greene, M. (2019). Katolik korsanlar ve Rum tüccarlar. (A. B. Sayın, Çev.), İstanbul: Dergâh Yayınları.
21. Gόmez, M. M. (1905). De Iliberri á Granada. Bolet in de la real academia de la historia, 46, 44-61.
22. Hasan, M. Z. (1981). Rehhâletü’l-müslimûn fî usûri’l-vustâ. Beyrut: Dârü’r-Raidi’l-Arabi.
23. Irving, T. B. (2002). Kurtuba, DİA, (C. 26, ss. 451-453), TDV Yayınları.
24. İbn Cübeyr (2020). İbn Cübeyr seyahatnamesi. (R. Şeşen, Çev.), İstanbul: Yeditepe Yayınları.
25. İbn Havkal (2017). 10. Asırda İslâm coğrafyası. (R. Şeşen, Çev.), İstanbul: Yeditepe Yayınları.
26. İbn Hurdâzbih (2019). Kitâbü’l-memâlik ve’l-mesâlik (Yollar ve ülkeler kitabı). (M. Ağarı, Çev.), İstanbul: Kitabevi Yayınları.
27. İbn İzârî, M. M. (1983). El-Beyânü’l-mugrib fî ahbâri mülûki’l-endelüs ve’l-magrib. (İ. Abbas, Nşr.), (Cilt. 1-4), Beyrut: Dâru’s-Sekâfe.
28. İbn Rüsteh (2017). Â’lâki’n-nefîse. (A. F. Eker, Çev.), Ankara: Ankara Okulu Yayınları.
29. İbnü’l-Fakîh (1996). Kitâbü’l-büldân. Beyrut: Alemü’l-Kütüb.
30. İbnü’l-Verdî (1991). Harîdetü’l-ʿacâ’ib ve ferîdetü’l-garâ’ib. (M. Fahuri, Tsh.), Halep: Dârü’ş-Şarki’l-Arabi.
31. İdrisî (1989). Kitâbü nüzheti’l-müştâḳ fi ihtirâkı’l-âfâk. (Cilt. 1-2), Beyrut: Âlemü’l-Kütüb.
32. İdrisî (2020). Kadim dünya coğrafyası. (R. Şeşen, Çev.), İstanbul: Yeditepe Yayınları.
33. İnân, M. A. (1997). El-Âsâru’l-endelüssiyyeti’l-bâkiye fî isbanya ve’l-burtugal. Kâhire.
34. İstahrî (1967). Mesâlikü’l-memâlik. (M. J. De Goeje, Nşr.), Leiden.
35. İstahrî (2015). Mesâlikü’l-memâlik (Ülkelerin yolları). (M. Ağarı, Çev.), İstanbul: Ayışığı Yayınları.
36. Kılıç, M. E. (1999). İbnü’l-Arabî, Muhyiddin, DİA, (C. 20, ss. 493-516), TDV Yayınları.
37. Kırca, C. (2003). Mecmau’l-Bahreyn, DİA, (C. 28, s. 256), TDV Yayınları.
38. Koyuncu, M. (2013). Velîd I, DİA, (C. 43, ss. 30-31), TDV Yayınları.
39. Makdisî (2022). Ahsenü’t-tekâsîm. (R. Şeşen, Çev.), İstanbul: Yeditepe Yayınları.
40. Mes’ûdî (2005), Mürûcü’z-zeheb ve me’âdinü’l-cevher. (K. H. Mer’î, Thk.), Beyrut: Mektebetü’l-Asriyye.
41. Mes’ûdî (2018). Tenbîh ve’l-işrâf. (R. Şeşen, Çev.), İstanbul: Bilge-Kültür-Sanat Yayınları.
42. Molenat, J. P. (1997). Shantamariyyat al-Shark. The Encyclopaedia of islam, (C. 9, ss. 307-308).
43. Nasr, S. H. (1991). İslâm’da bilim ve medeniyet. İstanbul: İnsan Yayınları.
44. Özdemir, M. (1995). Endülüs, DİA, (C. 11, ss. 211-225), TDV Yayınları.
45. Ruiz, J. V. (2000). Kristof Kolomb’un Coğrafi Kanaatlerinde Müslüman Kültürünün Etkileri. (M. Özdemir, Çev.), İslâmî araştırmalar dergisi, 13(1), 44-46.
46. Süleyman, A. T. (1990). El-Luğatu’l-mâlţiyye ve usûluha’l-arabiyye: dirâse muķârene. Riyad: Meţâbi‘ Câmiatü’l-Melik Suud.
47. Şeyban, L. (2014). İspanya’da Endülüs-İslam Medeniyetinden Kalan İzler ve Eserler-IV: Granada. The Journal of academic social science studies, 26, 67-83.
48. Şeyban, L. (2015). İspanya’da Endülüs-İslam Medeniyetinden Kalan İzler ve Eserler-VIII: Kuzeydoğu İspanya. The Journal of academic social science studies, 31, 1-8.
49. Şeyban, L. (2014). İspanya’da Endülüs-İslam Medeniyetinden Kalan İzler ve Eserler-VI: Huelva, Niebla, Algeciras, Gibraltar, Ronda ve Tarifa. The Journal of academic social science studies, 29, 29-36.
50. Şeyban, L. (2015). İspanya’da Endülüs-İslam Medeniyetinden Kalan İzler ve Eserler-IX: Kuzey İspanya. The Journal of academic social science studies, 32, 25-32.
51. Ya’kûbî (2002). Kitâbü’l-büldân. (M. E. Zanâvî, Çev.), Beyrut: Daru’l-Kutubu’l-İlmiyye.
52. Ya’kûbî (2021). Kitâbü’l-büldân (Ülkeler kitabı). (M. Ağarı, Çev.), İstanbul: Ayışığı Yayınları.