Eski Krallık Dönemi’nden Ptolemaios Çağı’na Sekhmet ve Bastet Özelinde “Kedigİl” Tanrıçaların İşlev, Benzerlik ve Farklılıkları

Öz

Bu çalışmada, Eski Mısır panteonunun en uzun ömürlü mitsel tanrıçalarından Sekhmet ve Bastet, Eski Krallık’tan Ptolemaios Çağı’na uzanan geniş bir tarihsel zeminde karşılaştırmalı olarak incelenmektedir. Adı “güçlü olan” anlamına gelen sḫm kökünden türeyen Sekhmet, Ra’nın yıkıcı gözünün kişileşmiş hâli olarak konumlandırılmış; savaş, salgın, şifa ve kraliyet meşruiyeti eksenlerinde işlev üstlenmiştir. “Merhem kabının sahibesi” anlamına geldiği düşünülen bȝstt sözcüğüyle ilişkilendirilen Bastet ise kült merkezi Bubastis’te koruyuculuk, annelik ve kraliyet siperi nitelikleriyle öne çıkmıştır. Köken itibarıyla her iki tanrıça da aslan biçimli olarak belirmiş; ancak Bastet, Orta Krallık’tan itibaren giderek evcil kediye dönüşerek Mısır teolojisindeki “yatıştırılmış aslan” formülünün en açık örneğini oluşturmuştur. Çalışma, filolojik kaynaklar, papirüs metinleri, ikonografik veriler ve arkeolojik bulguları bütünleşik biçimde değerlendirerek iki tanrıçayı birbirinden bağımsız figürler olarak değil, aynı ilahî enerjinin birbirini tamamlayan iki kutbu olarak okumaktadır. Sekhmet rahipliği ile Eski Krallık’tan itibaren kurumsallaşan tıp pratiği arasındaki bağ, III. Amenhotep döneminin anıtsal heykel programının salgınla ilişkisi ve Geç Dönem ile Ptolemaios çağında Bubastis’te gelişen kedi mumya endüstrisi, kültün gündelik dindarlık, devlet ideolojisi ve tıbbî bilgi birikimiyle iç içe geçen çok katmanlı yapısını ortaya koymaktadır. Bulgular, kedigil tanrıça geleneğinin yalnızca mitolojik bir miras değil; Nil Deltası’nın ekolojik, ekonomik ve demografik dinamikleriyle örülmüş tarihsel-dinî bir olgu olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Eski Mısır Dini
• Mitoloji
• Kedigil Tanrıçalar
• Benzerlik-Farklılık.

Etik Beyan

Bu çalışma tamamen literatür incelemesine, arşiv belgelerine ve yayınlanmış kaynaklara dayalı bir araştırma niteliği taşıdığından, verilerin toplanması ve değerlendirilmesi sürecinde insan veya hayvan denek kullanılmamıştır. Bu doğrultuda, çalışmanın hazırlanması sürecinde herhangi bir Etik Kurul Onayı alınmasına gerek duyulmamıştır. Yazarlar, bilimsel ve etik ilkelere tamamen uyulduğunu beyan ederler.

FELINE GODDESSES FROM THE OLD KINGDOM THROUGH THE PTOLEMAIC PERIOD: FUNCTIONAL ANALYSIS, SIMILARITIES, AND DIVERGENCES

Öz

The present study offers a comparative analysis of Sekhmet and Bastet, two of the most enduring mythical goddesses of the ancient Egyptian pantheon over a long chronological span, from the Old Kingdom to the Ptolemaic Period. Sekhmet, etymologically derived from the root sḫm (“the powerful one”), is conceptualised as the personified destructive eye of Ra and functions along the intertwined axes of war, pestilence, healing, and royal legitimacy. Bastet, whose name is plausibly associated with bȝstt (“she of the ointment jar”), came to prominence at her cult center Bubastis, by virtue of her protective, maternal and royal-tutelary attributes. The two goddesses originally appeared in leonine form; but from the Middle Kingdom onwards, Bastet was increasingly transformed into the form of a domestic cat, thus providing the most explicit example of the "pacified lioness" formula in Egyptian theology. The study uses philological sources, papyrological evidence, iconographic data, and archaeological findings in an integrated framework; it reads the two deities not as autonomous figures, but as complementary poles of a single divine energy. The institutional links between the Sekhmet priesthood and the formalisation of medical practice from the Old Kingdom onwards, the relationship between Amenhotep III’s monumental statuary program and epidemic crises, and the cat-mummy industry that flourished at Bubastis during the Late and Ptolemaic Periods, all show the complex entanglement of cult, state ideology, daily piety, and medical knowledge. The results show that the feline-goddess tradition was not merely a mythological legacy, but also a historico-religious phenomenon that was propelled by the ecological, economic and demographic dynamics of the Nile Delta.

Anahtar Kelimeler

• Ancient Egyptian Religion
• Mythology
• Feline Goddesses
• Similarities and Differences.

Etik Beyan

Since this study is based entirely on literature review, archival documents, and published sources, no human or animal subjects were used in the data collection and evaluation process. Accordingly, Ethics Committee Approval was not required for the preparation of this study. The authors declare that scientific and ethical principles were strictly followed throughout the research process.

Kaynakça

1. Assmann, J. (2001). The search for God in ancient Egypt, Cornell University Press.
2. Brand, P. J. (2023). Ramesses II, Egypt’s ultimate pharaoh. Lockwood Press.
3. Bryan, B. M. (2000). The Egyptian perspective on Mitanni. In R. Cohen & R. Westbrook (Eds.), Amarna diplomacy: The beginnings of international relations (pp. 71-84). The Johns Hopkins University Press.
4. Bryce, T. (2023). Hitit Krallığı, (İ. Kutluk, Çev.), Alfa Yayınları.
5. Dabbs, G. R., & Stevens, A. (2025). Mortality crisis at Akhetaten? Amarna and the bioarchaeology of the Late Bronze Age Mediterranean epidemic. American Journal of Archaeology, 129(4), 455-489. https://doi.org/10.1086/736705.
6. David, R. (2002). Religion and magic in Ancient Egypt. Penguin Books.
7. Diesel, A. (2008). Felines and female divinities: The association of cats with goddesses, ancient and contemporary. Journal for the Study of Religion, 21(1), (pp. 71-94). https://doi.org/10.4314/jsr.v21i1.47237.
8. Dunand, F. & Zivie-Coche, C. (2004). Gods and men in Egypt: 3000 BCE to 395 CE., Cornell University Press.

9. Ejsmond, W. (2019). Felines. In Sabbahy, L. K. (Ed.), All things ancient Egypt: An encyclopedia of the ancient Egyptian world (Vol. 1, pp. 167-168). ABC-CLIO.
10. Ellis, N. (2011). Sekhmet, Bast, and Hathor: Power, passion, and transformation through the Egyptian goddess trinity. In P. Monaghan (Ed.), Goddesses in world culture: Vol. 1. Asia and Africa (pp. 201-2014). ABC-CLIO.
11. Eltorai, I. M. (2020). A spotlight on the History of ancient Egyptian medicine. CRC Press.
12. Friedman, I. (2015). And upon all the gods of Egypt I will execute judgment: The Egyptian deity in the ten plagues. Tradition. A Journal of Orthodox Jewish Thought, 48(1), 8-18. https://www.jstor.org/stable/44821255.
13. Guasch-Jané, M. R. (2019). Medicine and doctors. In Sabbahy, L. K. (Ed.), All Things Ancient Egypt: An Encyclopedia of the Ancient Egyptian World (Vol. 2, pp. 334-337). ABC-CLIO.
14. Kozloff, A. P. (2012). Amenhotep III: Egypt’s Radiant Pharaoh. Cambridge University Press.
15. Lange, E. (2016). The lioness goddess in the Old Kingdom Nile Delta: A study in local cult topography. In S. L. Lippert, M. Schentuleit & M. A. Stadler (Eds.), Sapientia felicitas: Festschrift für Günter Vittmann, (pp. 301-320). Université Paul-Valéry.
16. Liverani, M. (2000). The Great Powers’ Club. In R. Cohen & R. Westbrook (Eds.), Amarna diplomacy: The beginnings of international relations. (pp. 15-27). The Johns Hopkins University Press.
17. Lythgoe, A. M. (1919). Statues of the goddess Sekhmet. The Metropolitan Museum of Art Bulletin, 14 (10), 3-22. https://doi.org/10.2307/3253827.
18. Malek, J. (2006). The cat in ancient Egypt, University of Pennsylvania Press.
19. Masters, R. E. L. (1988). The Goddess Sekhmet: The way of the five bodies. Amity House.
20. Moran, W. L. (1992). The Amarna letters. Johns Hopkins University Press.
21. Nunn, J. F. (1996). Ancient Egyptian medicine. University of Oklahoma Press & British Museum Press.
22. Pahor, A. L., & Farid, A. (2003). Ni-Ankh-Sekhmet: First rhinologist in history. The Journal of Laryngology & Otology, 117(11), 846-849. doi.org/10.1258/002221503322542827.
23. Pinch, G. (2002). Egyptian mythology: A guide to the gods, goddesses, and traditions of ancient Egypt. Oxford University Press.
24. Pinkowski, J. (2006). Egypt’s ageless goddess. Archaeology, 59(5), 44-49. https://www.jstor.org/stable/41780150.
25. Quirke, S. (2015). Exploring religion in ancient Egypt. Wiley Blackwell.
26. Ragionieri, R. (2000). The Amarna age: An international society in the making. In R. Cohen & R. Westbrook (Eds.), Amarna diplomacy: The beginnings of international relations (pp. 42-53). The Johns Hopkins University Press.
27. Rainey, A. F. (2015). The El-Amarna correspondence: A new edition of the cuneiform letters from the site of El-Amarna based on collations of all extant tablets. (W. M. Schniedewind & Z. Cochavi-Rainey, Eds.). Brill.
28. Riefstahl, E. (1952). A sacred Cat. Brooklyn Museum Bulletin, 13(2), 1-15. https://www.jstor.org/stable/26458640.
29. Rosenow, D. (2008). The naos of ‘Bastet, Lady of the Shrine’ from Bubastis. The Journal of Egyptian Archaeology, 94, 247-266. https://doi.org/10.1177/030751330809400110.
30. Sabbahy, L. K. (2019a). Animals. In Sabbahy, L. K. (Ed.), All things ancient Egypt: An encyclopedia of the ancient Egyptian world (Vol. 1, p. 29). ABC-CLIO.
31. Sabbahy, L. K. (2019b). Bubastis. In Sabbahy, L. K. (Ed.), All things ancient Egypt: An encyclopedia of the ancient Egyptian world (Vol. 1, p. 69). ABC-CLIO.
32. Sabbahy, L. K. (2019c). Goddesses Minor. In Sabbahy, L. K. (Ed.), All things ancient Egypt: An encyclopedia of the ancient Egyptian world (Vol. 1, pp. 216-219). ABC-CLIO.
33. Sabbahy, L. K. (2019d). Priests. In Sabbahy, L. K. (Ed.), All things ancient Egypt: An encyclopedia of the ancient Egyptian world (Vol. 2, pp. 415-417). ABC-CLIO.
34. Schorsch, D., & Frantz, J. H. (1997-1998). A tale of two kitties. The Metropolitan Museum of Art Bulletin, 55(3), 16-29. https://doi.org/10.2307/3258799.
35. Scott, N. E. (1958). The cat of Bastet. The Metropolitan Museum of Art Bulletin, 17(1), 1-7). https://doi.org/10.2307/3258805.
36. Simpson, W. K. (1971). A Horus-of-Nekhen statue of Amunhotpe III from Soleb. Boston Museum Bulletin, 69(358), 152-164. https://www.jstor.org/stable/4171559.
37. Teeter, E. (2011). Religion and ritual in ancient Egypt. Cambridge University Press.
38. Wilkinson, R. H. (2016). Eski Mısır’ın Bütün Tanrı ve Tanrıçaları. (A. F. Yıldırım, Çev.). Alfa Yayınları.
39. Wilkinson, T. (2013). Eski Mısır: MÖ 3000’den Kleopatra’ya bir uygarlığın tarihi. (Ü. H. Yolsal, Çev.). Say Yayınları.
40. Yılmaz, C., & Kılıç, Y. (2020). Eski Yakındoğu’nun diplomasi dönemi: Amarna Çağı ve arşivi. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 7(2), 879-912. https://izlik.org/JA36AF39HP.