Spinoza’s Historicist Reading of the Tanakh in Tractatus Theologico-Politicus

Yıl 2026, Cilt: 10 Sayı: 1 , 15 - 31 , 30.04.2026

Yasemin Kınay

https://doi.org/10.52115/apjir.1836734

https://izlik.org/JA69MZ25NH

Öz

In his work Tractatus Theologico-Politicus, in which he examines theological issues such as revelation, prophecy, and miracles, Spinoza was accused by Jewish and Christian circles of denying the existence of God and rejecting established religious traditions. However, without understanding Spinoza’s historicist paradigm in approaching the Tanakh, it is difficult to make accurate inferences regarding the theologian aspect of his thought. Unless the codes of historicism he develops in the work are carefully interpreted, it becomes almost inevitable to classify him as atheist, materialist, naturalist, or deist. Although Spinoza asserts that the biblical text has been corrupted, he still acknowledges its divine origin. In Tractatus Theologico-Politicus, Spinoza does not deny the existence of God, revelation, or prophecy. A careful examination of Spinoza’s historicist paradigm reveals that his critique is not directed at the original, divine content of the religious concepts in the sacred text, but rather at the altered meanings these concepts have acquired through cultural and religious processes within Jewish and Christian traditions. Spinoza can be regarded as the first philosopher to interpret the Tanakh from a secular perspective. This article aims to present Spinoza’s historicist approach to the sacred text in Tractatus Theologico-Politicus, which largely accounts for the accusations of heresy directed at him.

Anahtar Kelimeler

Tractatus , Revelation , Biblical Criticism , Hermeneutics

SPİNOZA’NIN TEOLOJİK POLİTİK İNCELEME’DE KİTAB-I MUKADDES’E YÖNELİK TARİHSELCİ YAKLAŞIMI

https://izlik.org/JA69MZ25NH

Öz

Vahiy, peygamberlik ve mucize gibi teolojik konuları irdelediği Teolojik Politik İnceleme (Tractatus Thelogico-Politicus) adlı eserinde Spinoza, Yahudi ve Hıristiyan çevreler tarafından Tanrı'nın varlığını ve mevcut dini geleneği reddetmekle suçlanmıştır. Ancak Spinoza’nın Kitab-ı Mukaddes metnine olan bakışındaki tarihselci paradigma anlaşılmadan yazarın teolojik yönüyle ilgili sıhhatli çıkarımlar yapmak zordur. Düşünürün eserinde ortaya koyduğu tarihselciliğin kodları çözülmeksizin kendisinin ateist, materyalist, panteist veya deist gibi nitelemelerle tekfir edilmesi kaçınılmaz olmaktadır. Kutsal Kitap’ın tarihselliğini vurguladığı eserinde Spinoza metnin tahrif edildiğini iddia etse de, onun ilahi bir kökene sahip olduğunu kabul etmektedir. Spinoza Teolojik Politik İnceleme’de Tanrı'nın varlığını, vahyi ve peygamberliği inkar etmemektedir. Spinoza’nın tarihselci paradigması dikkatle incelendiğinde, düşünürün eleştirisinin kutsal metindeki dini kavramların özgün ve Tanrısal içeriklerine değil; bu kavramların Yahudi ve Hıristiyan gelenekleri içerisinde, kültürel ve inançsal süreçler boyunca uğradığı anlam kaymasına ve tahribata yöneldiği görülmektedir. Tüm bu yönleriyle Spinoza’nın bir filozof sıfatıyla Kitab-ı Mukaddes'i ilk defa seküler olarak yorumlayan kişi olduğu söylenebilir. Bu makalede Spinoza’nın tekfir edilmesine neden olan Teolojik Politik İnceleme’sinde ortaya koyduğu kutsal metne yaklaşımındaki tarihselcilik anlayışı aktarılmaya çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

Tractatus , Vahiy , Kitab-ı Mukaddes Tenkidi , Hermeneutik

Etik Beyan

Bu çalışma, insan veya hayvan katılımcı/denek içermediği için etik kurul onayı gerektirmemektedir. Araştırma ve yazım sürecinde uluslararası akademik etik kurallarına uyulmuştur.

Destekleyen Kurum

Yok

Kaynakça

• Adıbelli, Ramazan. “Kitab-ı Mukaddes Eleştirisinin Öncülerinden Katolik Rahip Richard Simon’un (1638–1712) İslam’a Yaklaşımı”. Bilimname 38 (2019), 9-55.
• Arıcan, Musa Kazım. “Spinoza’nın Teolojik-Politik İnceleme’sinin Felsefi ve Teolojik Bağlamda Okunuşu Üzerine”. Beytulhikme An International Journal of Philosophy 2/1 (2012).
• Çıvgın, Ayşe Gül. “Spinoza’da Birinci Tür Bilgi: ‘Hayal Gücü’ Zemininde Bir Derinleştirme”. Dört Öge 15 (Haziran 2019), 95-110.
• Dinleyici, Mustafa Furkan. Baruch Spinoza ve Eski Ahit Eleştirisi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Meral, Yasin. “Spinoza’nın Teolojik-Politik İncelemesi’nde Tanah Eleştirisi”. Mukaddime 6/1 (2015), 19-45.
• Nahum, Alber Erol. “Spinoza’nın İbn Meymun Eleştirisi: Kutsal Kitap, Tefsir ve Akıl”. ed. Murat Demirkol - M. Enes Kala. Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, 2010.
• Öztürk, Mustafa. “Yeni Anlama Yöntemlerinin İmkan ve Sınırları”. ed. Mehmet Bulut. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2004.
• Öztürk, Yaşar Nuri. Kuran-ı Kerim Meali (Türkçe Çeviri). İstanbul: Hürriyet Ofset Matbaacılık ve Gazetecilik A.Ş., 1994.
• Paçacı, Mehmet. “Kur’an ve Ben Ne Kadar Tarihseliz?”. Journal of Islamic Research 9/1-2-3-4 (1996).
• Salihoğlu, Mahmut. “Spinoza’nın A-Historik Hermönitiği”. Modernleşme Protestanlaşma ve Selefileşme Modern İslam Düşüncesinde Nassın Araçsallaştırılması. ed. Bedir Mürteza vd. 115-120. İstanbul: İsar Yayınları, 2019.
• Salihoğlu, Mahmut. Spinoza’s Use of The Bible in The Tractatus Thelogico-Politicus. UK: University of Manchester, Yayınlanmamış Doktora Tezi, 2001.
• Serinsu, Ahmet Nedim. Tarihsellik ve Esbab-ı Nüzul. İstanbul: Şule Yayınları, 1996.
• Spinoza, Baruch. Etika. çev. Hilmi Ziya Ülken. Ankara: Dost Kitabevi, 4. Basım, 2011.
• Spinoza, Baruch. Tractatus Theologico-Politicus Ya da Tanrıbilimsel Politik İnceleme. çev. Betül Ertuğrul. İstanbul: Biblos Yayınevi, 3. Basım, 2021.
• Topaloğlu, Aydın. Filozofların Tanrısı. İstanbul: İz Yayıncılık, 1. Basım, 2020.
• Kitabı Mukaddes Eski ve Yeni Ahit. Beyoğlu: Kitabı Mukaddes Şirketi, 1995.