The Omission of the Sunnah: What Does the Prophet’s Deliberate Abstention from an Act Signify?

Öz

Omission (tark), within the framework of Islamic legal methodology (usūl al-fiqh), constitutes a highly significant and comprehensive subject. Among the various types of evidence considered in determining Sharīʿah rulings, does the deliberate omission of certain acts by the Prophet (peace and blessings be upon him) occupy a distinctive position. This is because when the Prophet refrained from performing an act, despite having both the ability and the need to do so, and in the absence of any external impediment or legitimate justification-such conscious and intentional omission carries specific legal implications in the domain of fiqh. At times, this omission indicates the prohibition of an act, while at other times, it may suggest permissibility or simply imply that there is wisdom in abstention. Therefore, these types of omissions should be regarded as acts bearing Sharīʿah value, as they are capable of producing religious consequences such as reward or punishment. The Prophet’s omissions have served as the basis for numerous subsidiary rulings, not only from the perspective of hadith studies but also within the context of usūl al-fiqh. This demonstrates that omission is not merely a historical observation but also a legislative element (tashrīʿī). Indeed, while the Prophet sometimes established legal rulings through practical actions, in other instances, he did so by deliberately abstaining from certain acts. This illustrates that legislation (tashrīʿ) occurs not only through performed actions but also through acts consciously avoided. However, the inadequate understanding of this type of evidence has, over time, led to the neglect of certain Sunnah pratics and even to their replacement by religious innovations (bidʿahs). For this reason, identifying the nature of the concept of Sunnah al-Tark, determining its position and evidentiary value within usūl al-fiqh, and analyzing its impact on contemporary legal issues constitute an urgent necessity. Consequently, prophetic omissions are not merely a theoretical matter, they represent an essential source and a significant form of evidence underpinning numerous legal rulings. This study aims to examine the subject of Sunnat al-Tark in all these dimensions.

Anahtar Kelimeler

• Sunnah
• Tark
• Bidah
• Tashrı
• Prophet Muhammed
• Usūl
• Fıqh

Sünnet-i Terk: Hz. Peygamber’in (s.a.s.) Bir Fiili Bilinçli Olarak Terk Etmesi Ne Anlama Gelir?

Öz

Terk, İslâm hukuk metodolojisi olan usûl-i fıkıhʼta oldukça önemli ve kapsamlı bir konudur. Şer‘î hükümlerin belirlenmesinde dikkate alınan farklı delil türleri arasında Hz. Peygamber’in (s.a.s.) bilinçli olarak terk ettiği fiillerin özel bir yeri bulunmaktadır. Zira Hz. Peygamber’in (s.a.s.) bir fiili yapmaya hem imkânı hem de ihtiyaç hâli varken herhangi bir haricî engel ya da meşru bir gerekçe olmaksızın o fiili yapmaması, yani onu bilerek ve isteyerek terk etmesi fıkhî anlamda belirli sonuçlar doğurur. Bu terk bazen yapılmaması gereken bir fiili gösterirken bazen de yapılmasının serbest olduğunu ya da sadece terk edilmesinde hikmet bulunduğunu ifade edebilir. Dolayısıyla bu tür terkler, sevap ve ikâb gibi dinî sonuçlar doğurabilme özelliğine sahip olduğundan şer‘î değer taşıyan fiiller kategorisinde değerlendirilir. Hz. Peygamber’in (s.a.s.) terkleri, sadece hadis ilmi açısından değil, usûl-i fıkıh açısından da birçok fer‘î hükmün dayanağı olmuştur. Bu durum, terk fiilinin yalnızca tarihî bir gözlem değil, aynı zamanda teşrî‘î bir unsur olduğunu göstermektedir. Nitekim Peygamber Efendimiz bazen fiilî uygulama ile şer‘î bir hükmü vazederken bazı durumlarda da bir fiili özellikle terk ederek hüküm koymuştur. Bu, teşrî‘in yalnızca yapılan fiillerle değil, aynı zamanda yapılmayan ve terk edilen fiillerle de gerçekleştiğini ortaya koymaktadır. Ne var ki bu delil türünün yeterince kavranamaması zamanla bazı sünnetlerin ihmal edilmesine, hatta bunların yerine bid‘atlerin ikame edilmesine yol açmıştır. Bu nedenle, sünnet-i terk kavramının mahiyetinin tespiti, delil değeri açısından fıkıh usulündeki konumunun tayini ve günümüzde karşılaşılan fıkhî problemlere etkisinin ortaya konması büyük bir ehemmiyet arz etmektedir. Dolayısıyla nebevî terkler, sadece teorik bir mesele değil, birçok fıkhî hükmün dayandığı önemli bir kaynak ve delil mahiyetindedir. Bu çalışma, tüm bu yönleriyle sünnet-i terk konusunu ele almayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Sünnet
• Terk
• Bid'at
• Teşri'
• Hz. Muhammed
• Usul
• Fıkıh

Kaynakça

1. Ahmed b. Hanbel. Müsnedü’l-İmam Ahmed. thk. Şuʻayb el-Arnaût, vd. 50 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1416/1995.
2. Âmidî, Ebü’l-Hasen (Ebü’l-Kāsım) SeyfüddînAlî b. Muhammed b. Sâlim es-Sa’lebî. el-İhkâm fî usûli’l-ahkâm, thk. Abdurrezzak Afîfî. 4 Cilt, Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, ts.
3. Aşkar, Muhammed Süleyman. Ef’âlu’r-Resûl ve delâletuha ale’l-ahkâmi’ş-şer’iyye. 2 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2003/1424.
4. Attâr, Hasen b. Muhammed b. Mahmûd eş-Şâfiî. Hâşiye ‘alâ Şerhi’l-Celâl el-Mahallî ‘alâ Cem‘i’l-cevâmi‘. thk. Muhammed Muhammed Tâmer. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, t.y.
5. Buhârî, Alâüddîn Abdülazîz b. Ahmed b. Muhammed. Keşfü’l-esrâr fî şerhi Usûli’l-Pezdevî. Beyrut: Darü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1418/1997.
6. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. el-Câmi’u’s-sahîh. Dımaşk: Dâru İbni Kesîr, 1423/2002.
7. Cemmâîlî, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullāh b. Ahmed b. Muhammed b. Kudâme el-Makdisî. el-Muğnî. thk. Tâhâ Muhammed. 10 Cilt, Kahire: Mektebetüʼl-Kahire, 1390/1970.
8. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. el-Fusûl fi’l-Usûl. thk. Uceyl Câsim en-Neşmî. 4 Cilt, Kuveyt: Vizâratü’l-Evkâfve’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 1414/1994.

9. Cevherî, İsmâil b. Hammâd. Sıhâhu’l-luga. thk. Ahmed Abdülgafûr Attâr. 4. Basım, Beyrut: Daru’l-’İlmi li’l-Melâyîn, 19987 /1407.
10. Cüveynî İmâmü’l-Haremeyn, Ebü’l-Meâlî Rüknüddîn Abdülmelik b. Abdillâh b. Yûsuf. el-Burhân fî usûli’l-fıkh. thk. Salah b. Muhammed Uveyde. 2 Cilt, Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1418/1997.
11. Cüveynî. et-Telhîs. thk. Abdullah Cûlem en-Nebâlî. 3 Cilt. Beyrût: Dâru Beşâiri’l-İslâmiyye, 1996/1417.
12. Ebû Bekr (Ebü’l-Beka) Takıyyüddîn Muhammed b. Ahmed b. Abdilazîz el-Fütûhî. Şerhu’l-Kevkebi’l-münîr. thk. Muhammed ez-Zühaylî – Nezîh Hammâd. 3. Basım, 4 Cilt, (Riyâd: Mektebetü’l-Ubeykân, 1418/1997)
13. Ebû Ya’lâ el-Ferrâ, Muhammed b. Hüseyin. el-Udde. thk. Ahmed b. Ali. Seyr Mübareki, 5 Cilt. Riyad: yy. 1410/1990.
14. Erul, Bünyamin. Sahabenin Sünnet Anlayışı. İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi Kur’ân Araştırmaları Merkezi Yayınları, İstanbul, Temmuz 2020.
15. Faysal b. Dâvûd b. Süleyman. “et-Terk, Aksâmuhu ve Eseruhu fil Ahkâm”. Mecelletüʼl-kırâeti veʼl-maʻrife. Câmi’atü Ayn Şems, Külliyetüʼt-Terbiye, Kahire: 2009.
16. Gazzâlî. el-Müstasfâ / İslam Hukukunda Deliller ve Yorumlar Metodolojisi. 2 Cilt. Çev. Yunus Apaydın. Kayseri: Rey Yayıncılık, 1994.
17. Halebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Muhammed b. Muhammed. et-Takrîr ve’t-tahbîr. 3 Cilt, Beyrut: Darüʼl-Kütübüʼl-İlmiyye, 1403/1983.
18. İbn Akîl, Ebü’l-Vefâ Alî b. Akîl b. Muhammed b. Akîl. el-Vâzıḥ fî usûli’l-fıkh. thk. Abdullah Abdülmuhsin et-Türkî. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 1420/1999.
19. İbn Fâris, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Fâris b. Zekeriyyâ b. Muhammed er-Râzî. Mücmelü’l-luga. nşr. Züheyr Abdülmuhsin Sultân. 2. Basım, Beyrut: Müessesetü’l-Risâle, 1406/1986.
20. İbn Kayyım, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ebî Bekr b. Eyyûb ez-Züraî. İ’lâmü’l-muvakkı’în ‘an rabbi’l-’âlemîn. thk. Muhammed Abdüsselam İbrâhîm. 4 Cilt, Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1411/1991.
21. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî er-Rüveyfiî. Lisânu’l-’Arab. 3. Basım, Beyrut: Dâru’s-Sadr, 1414/1994.
22. İbn Receb, Ebü’l-Ferec Zeynüddîn Abdurrahmân b. Ahmed b. Abdirrahmân Receb. Fazlü ‘ilmi’s-selef ‘alâ ‘ilmi’l-halef. thk. Muhammed b. Nâsır el-Acmî, yy. 1406/1985.
23. İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm b. Mecdiddîn Abdisselâm el-Harrânî. Mecmû’u fetâvâ. thk. Abdurrahman b. Muhammed b. Kasım. Medine: Matbaatü Melik Fahd li-Tabâati’l-Mushafi’ş-Şerîf, 1416/1995.
24. İbn Teymiyye, İktizâü’s-sırâti’l-müstakîm, thk. Nâsır b. Abdülkerim el-‘Akl, 2 Cilt (Beyrut: Dâru Âlemi’l-Kütüb, 1419/1999).
25. Îcî, Ebü’l-Fazl Adudüddîn Abdurrahmân b. Ahmed b. Abdilgaffâr.el-Mevâkıf fî ‘ilmi’l-kelâm. Beyrut: Âlemü’l-kütüb, tsz.
26. Kazvînî, Ebû Abdillah Muhammed b. Yezid b. Maceh. es-Sünen. thk. Şuayb el-Arnavût vd. Beyrut: Müessetü’r-Risâle, 1430/2009.
27. Kutup, Mustafa Sânû. Muʻcemu usûlü’l-fıkh. Dımeşk: Dârü’l-fikriʼl-muâsır, 1420/2000.
28. el-Mevsû’atü’l-fıkhiyye el-Kuveytiyye, Kuveyt: Vizâretü’l-Evkâf ve’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 1404/1983.
29. Molla Fenârî, Şemseddîn Muhammed b. Hamza. Fusûlü’l-bedâyi’. thk. Muhammed Hasen İsmail. Beyrut: Darüʼl-Kütübüʼl-İlmiyye, 2006.
30. Molla Hüsrev, Mehmed b. Ferâmurz b. Ali Muhyiddin. Mir’âtü’l-usûl fî şerhi Mirkâti’l-vüsûl. İstanbul: Siraç Yayınevi, 2022.
31. Mubarek b. Salim b. Ali. Turûkuʼn-Nebî ve Delâletüha ʻaleʼl-ahkâm. Suudi Arabistan: Ümmü’l-Kurâ Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 1430-1431.
32. el-Mu’cemü’l-vasît, thk. Mecmau lügati’l-Arabiyye, nşr: İbrahim Mustafa, vd. Kahire: Dârü’d-Da’ve, ts.
33. Muhammed Rabhî Muhammed Mallah, “Usulcülere Göre Terk”, Nablus: Câmiatü’n-Neccâh el-Vataniyye, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
34. Müslim b. Haccâc, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc b. Müslim el-Kuşeyrî. el-Câmi’u’s-sahîh. thk. Nazar Muhammed Feryâbî. Riyad: Darü’t-tıbâ, 1427/2006.
35. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref b. Mürî. el-Minhâc fî şerhi Sahîhi Müslim b. el-Haccâc. 9 Cilt/18 Cüz, Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-’Arabî, 1392.
36. Râzî, Muhammed b. Ebî Bekir b. Abdülkâdir. Muhtâru’s-sıhâh. thk. Yûsuf Şeyh Muhammed. 5. Basım, Beyrût-Saydâ: el-Mektebetü’l-asriyye, 1420/1999.
37. Sadrüşşerîa es-Sânî, Ubeydullâh b. Mesʻud b. Tâcişşerîa Ömer b. Sadrişşerîa el-Evvel Ubeydillāh b. Mahmûd el-Mahbûbî el-Buhârî.et-Tavzîh fî halli gavâmizi’t-Tenkîh. thk. Veliyüddin Muhammet Salih Farfur. Dımaşk: Dâru’l-Farfur, 1432/2011.
38. Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-Eimme Muhammed b. Ebu Sehl Ahmed. Usûlü’s-Serahsî. thk: Refîk el-Acem, Beyrut: Daru’l-Marife, 1418/1997.
39. Seyyid Şerif Cürcânî, Ebü’l-HasenAlî b. Muhammed b. Alî. et-Ta’rîfât. thk. Muhammed Sıddîk el-Minşâvî, Kahire: Dâruʼl-Fazîlet, t.y.
40. Sübkî, Ebû Nasr Tâcüddîn Abdülvehhâb b. Alî b. Abdilkâfî. el-İbhâc fî şerhi’l-Minhâc. Beyrût: Darü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1416/1995.
41. Şâşî, Ebû Alî Ahmed b. Muhammed b. İshâk. el-Usûl ve bi-hamişihi Umdetüʼl-Havâşî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-’Arabî, 1402/1982.
42. Şâtıbî, Ebû İshâk İbrâhîm b. Mûsâ b. Muhammed el-Lahmî. el-İ’tisâm. thk. Ebû Ubeyde Meşhûr b. Hasen. 2. Basım, Amman: ed-Dâru’l-Eseriyye, 1458/2007.
43. Şevkânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî b. Muhammed. İrşâdü’l-fuhûl ilâ tahkîki’l-hak min ‘ilmi’l-usûl. thk. Ahmed İzzûİnaye. 2 Cilt. Darü’l-Kütübi’l-Arabiyye: 1419/1999.
44. Şîrâzî, Ebû İshâk Cemâlüddîn İbrâhîm b. Alî b. Yûsuf. et-Tebsıra fî usûli’l-fıkh. thk. Muhammed Hasan Heyto. Dımaşk: Dârüʼl-fikr, 1983/1403.
45. Şîrâzî, el-Lüma’ fî usûli’l-fıkh. thk. Muhammed Hasan Heyto-Yûsuf Ali Büdeyvî. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1416/1995.
46. Tilimsânî, Ebû Abdillâh eş-Şerîf Muhammed b. Ahmed b. Alî el-İdrîsî el-Alvînî. Miftâhu’l-vüsûl ilâ binâʾi’l-fürû’‘ale’l-usûl. thk. Muhammed Ali Ferkûs. Beyrut: Müessesetür-Reyhân, 1419/1998.
47. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre (Yezîd). el-Câmi’u’s-sahîh. Riyad: Dârü’s-Selâm, 1430/2009.
48. Tûfî, Ebü’r-Rebî’ Necmüddîn Süleymân b. Abdilkavî b. Abdilkerîm b. Saîd et-Tûfî. Şerhu Muhtaṣari’r-Ravza. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. Suudi Arabistan: Vizaretü’ş-Şuûni’l-İslamiye ve’l-Evkaf ve’d-Daʻve ve’l-İrşad, 1419/1998.
49. Yaman, Ahmet, “Abdullah b. Mes’ud’un Hanefî Mezhebinin Oluşumundaki Rolü”, Marife: Dini Araştırmalar Dergisi 2/2004, 7-26.
50. Zerkeşî, Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed b. Bahâdır b. Abdillâh eş-Şâfiî. el-Bahrü’l-muhît fî usûli’l-fıkh. Dârü’l-Ketbî: 1414/1994.