Kıraat-Dilbilim İlişkisi: İbnü’l-Hâcib’in el-Emâlî’n-Nahviyye’si

Öz

Bu araştırma, İslâmî ilimler geleneğinde kıraat ile Arap dilbilimi arasındaki ilişkiyi, İbnü’l-Hâcib’in el-Emâlî’n-Nahviyye adlı eseri özelinde incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmanın konusu, İbnü’l-Hâcib’in Kur’an âyetleri üzerine yaptığı imlâlarda kıraat farklılıklarını hangi ilmî ve metodolojik zeminde ele aldığı, bu farklılıkları nahiv ve sarf kuralları çerçevesinde nasıl temellendirdiği ve kıraatleri dilsel açıklamalarında nasıl konumlandırdığının tespit edilmesidir. Araştırmanın kapsamı, el-Emâlî’de yer alan ve doğrudan Kur’an âyetleri üzerine yapılan imlâlarla sınırlandırılmış, kıraat vecihlerinin açık biçimde zikredildiği ve nahvî tahlillerle ilişkilendirildiği örnekler esas alınmıştır. Çalışmanın önemi, İbnü’l-Hâcib’in çoğunlukla nahivci kimliğiyle değerlendirilmesine karşın, kıraat ilmindeki birikiminin Arap dili anlayışı üzerindeki etkisinin literatürde ihmal edilmiş olması ve bu ilişkinin açık biçimde ortaya konulmasıdır. Yöntem olarak nitel araştırma modeli benimsenmiş, metin tahliline dayalı bir inceleme yapılmış ilgili imlâlar nahiv ve sarf ilmi bağlamında dikkate alınarak yer yer semantik açılardan analiz edilmiştir. Araştırma sonucunda, İbnü’l-Hâcib’in kıraatleri mevcut nahiv kurallarına tâbi kılan katı bir anlayıştan ziyade, nahiv ve sarf kaidelerini kıraatlerin sahihliğini açıklayan ve temellendiren araçlar olarak kullandığı tespit edilmiştir. Ayrıca müellifin kıraatler arasında tercihte bulunurken ağırlıklı olarak kıraat-i seb‘ayı esas aldığı, yedi kıraat dışında kalan okuyuşlara ise neredeyse hiç yer vermediği anlaşılmıştır. Bu bilinçli tercihin, söz konusu kıraatlerin hem rivâyet zinciri bakımından güvenilir kabul edilmeleri hem de Arap dilinin yerleşik nahiv ve sarf kaideleriyle uyumlu oluşlarıyla temellendirildiği görülmüştür. İbnü’l-Hâcib’in kıraat ihtilaflarını çoğunlukla anlamı zenginleştiren dilsel imkânlar olarak değerlendirdiği, dil bakımından problemli gördüğü bazı okuyuşlarda ise eleştirisini kıraatlerin bizzat kendisine değil bu okuyuşları temellendirmek amacıyla ileri sürülen dilsel açıklamalara yönelttiği ortaya konmuştur. Ayrıca müellifin vakf meselelerinde de nahiv ve anlam bütünlüğünü esas alan tutarlı bir yaklaşım benimsediği, böylece kıraat, nahiv ve tilâvet unsurlarını birbirini tamamlayan disiplinler olarak ele aldığı sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kur’ân-ı Kerîm Okuma ve Kıraat
• Arap dili
• İbnü’l-Hâcib
• el-Emâlî’n-Nahviyye
• Tevcîh
• Nahiv

Qurʾānic Readings and Linguistics: A Study of Ibn al-Ḥājib’s al-Amālī al-Naḥwiyya

Öz

This study aims to examine the relationship between Qurʾānic recitation (qirāʾāt) and Arabic linguistics within the Islamic scholarly tradition, focusing on Ibn al-Ḥājib’s al-Amālī al-Naḥwiyya. The study investigates how Ibn al-Ḥājib addresses differences in Qurʾānic readings in his dictations on Qurʾānic verses, the scholarly and methodological framework within which he approaches these differences, and the ways in which he grounds them in grammatical and morphological principles. The scope of the research is limited to the dictations in al-Amālī that directly deal with Qurʾānic verses, with particular attention to cases where variant readings are explicitly mentioned and analyzed through grammatical explanations. The significance of the study lies in demonstrating the influence of Ibn al-Ḥājib’s expertise in qirāʾāt on his understanding of Arabic grammar and in highlighting his evaluation of the relationship between qirāʾāt and grammar through concrete examples rather than purely theoretical discussions. Adopting a qualitative research method, the study employs textual analysis, examining the relevant dictations in their contexts from grammatical, morphological, and occasionally semantic perspectives. The findings indicate that Ibn al-Ḥājib did not adopt a rigid approach that subjected qirāʾāt to established grammatical rules; rather, he employed grammatical and morphological principles as explanatory tools to demonstrate the validity of the readings. It is further observed that he primarily relied on the seven canonical readings and almost entirely excluded non-canonical ones, grounding this preference in both their reliability in transmission and their conformity with established grammatical conventions. Ibn al-Ḥājib generally viewed differences among the readings as linguistic possibilities that enrich meaning, and when he considered certain readings problematic, he directed his criticism not at the readings themselves but at the grammatical interpretations proposed to justify them. Additionally, his approach to pausing (waqf) reflects a consistent concern for grammatical coherence and semantic integrity, revealing his holistic treatment of qirāʾāt, grammar, and recitation as interrelated disciplines.

Anahtar Kelimeler

• Qirāʾāt
• Arabic linguistics
• Ibn al-Ḥājib
• al-Amālī al-Naḥwiyya
• Analysis
• Syntax

Kaynakça

1. Abbasov, Azar. İbnü’l-Hâcib’in usul düşüncesi ve Muhtasaru’l-Müntehâ ekseninde oluşan şerh geleneği. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
2. Alpmala, Emine. İbnu’l-Hâcib’in el-Îzâh fî Şerhi’l-Mufassal adlı eserinin incelemesi. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
3. Aykut, Süleyman - Pişgin, Yasin. “Ebû Ca’fer en-Nehhâs’ın İ’râbu’l-Kur’ân Adlı Eserinde Kıraat Farklılıklarının Sarf ve Nahiv Yönünden İncelenmesi (Âl-i İmrân Sûresi Özelinde)“. TARR: Turkish Academic Research Review 10/1 (2025), 258-274.
4. Bayramova, Sevinc. “İbn Hacib Yaradıcılığında ‘Şafiye’ Eserinin Yeri“. Bakü Devlet Üniversitesi İlahiyyat Fakültesi’nin Elmi Mecmuasi 26 (2016), 271-278.
5. Bosat, Sait. “Kırâatler Bağlamında Dilbilimsel Değerlendirmeler (Âlûsî Tefsiri Örneği)“. Kur’ân ve Dil İlimleri, 265-288.
6. Büyüksırık, Elif Zahide. İbnu’l-Hâcib’in el-Kâfiye adlı eseri İle Birgivî’nin İzhâru’l-Esrâr adlı eserinin metot açısından karşılaştırılması. Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doğu Dilleri ve Edebiyatları Anabilim Dalı Arap Dili ve Edebiyatı Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
7. Cennet, Mehmet Zülfi - Bedeva, Abdullah. “Kıraat Farlılıklarının Dilbilimsel İmkân Zeminine Dair Bir İnceleme“. EKEV Akademi Dergisi - Sosyal Bilimler - 25/87 (2021), 363-386.
8. Çakır, Yusuf. İbnü’l-Hâcib ve İbn Mâlik’in mukayesesi: Merfû’ât örneği. Rize: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.

9. Çardak, Fatih. “Kıraat-Dilbilim İlişkisi ve İ’rabî Farklılıkların Kıraat Üzerindeki Etkisi“. APJIR- Academic Platform Journal of Islamic Research 9/2 (2025), 413-429.
10. Çelik, Cihat - Yaşar, Hüseyin. “Kırâatlere Yaklaşımları Bakımından Basra ve Kûfe Nahiv Ekollerinin Mukayesesi“. Turkish Research Journal of Academic Social Science 7/1 (2024), 27-33.
11. Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd b. Osmân. Câmi’u’l-beyân fi’l-kırâ’âti’s-seb’i’l-meşhûra. Beyrut: Câmiatü Şârike, 2007.
12. Dânî. Kitâbü’t-Teysîr fi’l-kırâ’âti’seba‘. thk. Otto Pretzl. Beyrut: Daru’l-Kitabi’l-Arabî, 1984.
13. Dânî. el-Müktefâ fi’l-Vakfi ve’l-İbtidâ. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1987.
14. Dimyâtî, Ahmed b. Muhammed. İthâfü füdâlâi’l-beşer bi’l-kırââti’l-erbe’ate aşar. thk. Şa’ban Muhammed İsmail. Beyrut: ’Âlemü’l-Kütüb, 1407.
15. Eşmûnî, Ahmed b. Abdilkerîm. Menâru’l-hüdâ fî beyâni’l-vakfi ve’l-ibtidâ. thk. Ebü’l-Alâ el-Adevî. Beyrut: Dâr-u Kütübi’l-İlmiyye, 2. Baskı., 1422.
16. Ezherî, Muhammed b. Ahmed. Meʿânî’l-Kırâʾât. thk. Merkezü’l-Buhûs fî Külliyyeti’l-Âdâb - Câmiʿatü’l-Melik Suʿûd. Riyad: Merkez Buhûs, 1412.
17. Fârisî, Ebû Alî Hasen b Ahmed b Abdilgaffâr Ebû Ali. el-Hücce fî ileli’l-kırâ’ati’s-seb’. 7 Cilt. Kahire: Merkezu Tahkiki Türas, 1983.
18. Ferrâ, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Ziyâd. Meâni’l-Kur’ân. thk. Ali en-Neccâr - Ahmed Yûsuf Necâtî. 3 Cilt. Mısır: Dâr-u’l Mısrıyye, 1983.
19. Hamidov, Mahir. İbnu El-hacib’il El-kafiye’se ile El-beydavi’nin Lübbu’l Elbab fi İlmi’l-i’rabı’nın mükayesesi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
20. İbn Hâleveyh, Ebû Abdillâh el-Hüseyn b. Ahmed. İ‘râbü’l kırâʾâti’s sebʿ ve ʿilelihâ. thk. Ebû Muhammed es Süyûtî. Lübnan: Dârü’l Kütübi’l İlmiyye, 1327.
21. İbn Hâleveyh. el-Hücce fi’l-kırâ’âti’s-seb’. Beyrut: Dâru’ş-Şurûk, 1979.
22. İbn Hallikân, Ebü’l-Abbas. Vefeyâtü’l-a‘yân ve enbâ’ü ebnâi’z-zemân. Beyrut: Dâr-u Sadır, 1978.
23. İbn Mücâhid, Ebû Bekr b. Ahmed b. Mûsâ. Kitâbü’s-Seb‘a fi’l-kırâ’at. thk. Şevki Dayf. Mısır: Dâru’l-Meârif, 1972.
24. İbn Zencele, Abdurrahman b. Muhammed. Hüccetü’l-kırâ’ât. thk. Saîd el-Efgânî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2014.
25. İbnü’l Cezerî, Ebü’l-Hayr Yûsuf. Tahbîru’t-Teysîr fî kırââti’l-eimmeti’l-ʿaşere. thk. M. Müflih Kudât. Amman: Dârü’l-Furkân, 2000.
26. İbnü’l-Bâziş, Ahmed b. Alî b. Ahmed b. Halef el-Ensârî el-Gırnâtî Ebû Ca‘fer. el-İknâʿ fî’l-kırâʾâti’s-sebʿ. Dârü’s-Sahâbe li’t-Türâs, 1431.
27. İbnü’l-Cezerî. en-Neşr fi’l-kırâ’âti’l-’aşr. thk. Muhammed ed-Dabba’. 2 Cilt. Beyrut: Dâr-u’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1431.
28. İbnü’l-Cezerî. Gâyetü’n-nihâye fî tabâkâti’l-kurrâ’. Mektebetü İbn-i Teymiye, 1351.
29. İbnü’l-Hâcib, Ebû Amr Cemâlüddîn Osmân b. Ömer b. Ebî Bekr b. Yûnus. Emâlî İbnü’l-Hâcib. thk. Fahreddin Salih Süleyman Kadâre. 2 Cilt. Beyrut: Dâru Cîl, 1409.
30. İnanç, Yonis. Teşekkül Sürecinde Nahiv-Kıraat İlişkisi. İstanbul: İFAV Yayınları, 2016.
31. İnanç, Yonis - Abacı, Harun. “Zeccâc’ın (ö. 311/923) Kıraatlere Yaklaşımı“. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16/30 (2014), 113-133.
32. Karahan, İsmail. İbnü’l-Hacib ve el-Kafiye adlı eseri. Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2011.
33. Kâtib Çelebi. Keşfü’z-zünûn an esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. thk. Şerafettin Yaltkaya - Rifat Bilge. 2 Cilt. İstanbul: Maarif Vekâleti, 1941.
34. Kılıç, Hulusi. “İbnü’l-Hâcib“. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/55-58. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2000. https://islamansiklopedisi.org.tr/ibnul-İbnü’l-Hâcib
35. Kılıç, Süleyman. “İmam Âsım’ın Eleştiriye Maruz Kalan Kıraatleri”. Artuklu Akademi 11/2 (01 Aralık 2024): 391-410. https://doi.org/10.34247/artukluakademi.1536955.
36. Kudat, Aydın. “Kur’an Kırâatı ile Arap Dilbilimi Münasebeti Üzerine“. Turkish Studies: Comparative Religious Studies 15/1 (2020), 63-75.
37. Kuray, Mehmet. İbnü’l-Hâcib’in eş-Şâfiyye fi İlmi’t-Tasrîf adlı eserinde geçen kök isim ve kök fiil kalıpları. Mardin: Mardin Artuklu Üniversitesi Türkiye’de Yaşayan Diller Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
38. Mekkî b. Ebî Tâlib, Ebû Muhammed. Müşkilü i’râbu’l-Kur’ân. thk. Hâtım Sâlih ed-Dâmin. 2 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2. Basım, 1405.
39. Mekkî b. Ebî Tâlib. el-Keşf ‘an vücûhi’l-kırââti’s-seb‘ ve ‘ilelihâ ve hicecihâ. thk. Muhyiddîn Ramadân. 2 Cilt. Beyrut: Müessetü’r-Risâle, 2. Basım, 1981.
40. Meydanoğlu, Ayşe. “Dilbilimcilerin Kıraat Farklılıklarına Yaklaşımları Üzerine Bir Değerlendirme“. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2 (2017), 177-192.
41. Nehhâs, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed b. İsmâîl el-Murâdî. el-Kat‘u ve’l-İ’tinâf. thk. Abdurrahman b. İbrâhim el-Matrûdî. Suudi Arabistan: Dâr-u Âlemü’l-Kütüb, 1413.
42. Nehhâs. İʿrâbü’l-Kur’ân. thk. Züheyr Gâzî Zâid. 5 Cilt. Beyrut: Âlemu’l-Kutub, 1409.
43. Nîsâbûrî, Ahmed b. el-Hüseyin b. Mihran. el-Mebsût fi’l-kırâ’âti’l-’aşr. thk. Sebî‘ Hamza Hâkimî. Şâm: Mecma‘u’l-Luğa el-Arabiyye, 1981.
44. Safâkusî, Ebu’l-Hasan Ali b. Muhammed en-Nûri. Tenbîhü’l-ğâfilîn ve irşâdü’l-câhilîn ‘ammâ yeka‘u lehüm mine’l-hatai hâle tilâvetihim li-Kitâbillâhi-l’mübîn. thk. Muhammed Şâzelî en-Neyfûr. Tunus: y.y., 1974.
45. Sehâvî, Ebü’l-Hasen Alemüddîn Alî b. Muhammed b. Abdissamed. Cemâlü’l-kurrâ ve kemâlü’l-ikrâ. thk. Ali Hüseyin el-Bevvâb. Mekke: Mektebetü’t-Türâs, 1987.
46. Sırmabıyıkoğlu, Yaman. İbnü’l-Hâcib ve İbn Hişâm’ın kelime tarifi ve mukayesesi. İstanbul: İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
47. Süyûtî, Celâleddin. Buğyetü’l-vu’ât tabakâti’l-lugaviyyîn ve’n-nühât. thk. M. Ebu’l-Fadl İbrahim. 2 Cilt. Lübnan: Mektebetü’l Asriyye, ts.
48. Şükür, Alaaddin. “Kıraatlerin Nahiv İlminin Teşekkülüne Etkisi“. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 46 (2019), 25-57.
49. Taşkın, Kemal. Kırâat İlmin Diğer İslâmî İlimlerle İlişkisi. ed. Ahmet Gökdemir. Ankara: İlâhiyat Yayınları, 2025.
50. Taşköprizâde, İsâmüddin Ahmed Efendi. Miftâhu’s-sa‘âde ve misbâhu’s-siyâde fî mevzûâti’l’ulûm. Kâhire: Dâru’l-Kütübü’l-Hadîse, 1968.
51. Tayyâr, Musâ Suleymân. Vukûfu’l-Kurân ve Eseruhâ fi’t-tefsîr. Medine: Mucemma’ el-Melik Fehd, 2010.
52. Tekin, Ahmet. “İbnu’l-Hâcib ile Molla Halil es-Si’irdî’nin el-Kâfiye Adlı Eserlerinin Mukayesesi“. e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi 10/21 (2018), 887-902.
53. Ülker, Şehmus. “İbnü’l-Hâcib’in el-Kâfiye ile Çârperdî’nin el-Muğnî fî ’İlmi’n-Nahv Adlı Eserlerinin Mukayesesi“. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/2 (2024), 763-779.
54. Üren, Halil İbrahim. “Tefsîrü’l-Celâleyn’de Kullanılan ve İşaret Edilen Kıraatlerin Değerlendirilmesi (Bakara Sûresi Özelinde)”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 25/1 (01 Haziran 2025), 161-179.
55. Yılmaz, İbrahim. “İbnu’l-Hâcib, Hayatı, Eserleri ve el-Kâfiye Adlı Eserinin İncelenmesi“. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13 (1997), 469-492.
56. Yılmaz, İbrahim. “İbnu’l-Hâcib’in el-Kâfiye İsimli Eserinin Arapça Öğretimindeki Yeri (Medrese Eğitimindeki Yeri)“. Medrese ve İlahiyat Kavşağında İslâmî İlimler (Uluslararası Sempozyum): 29 Haziran - 1 Temmuz 2012 1 (2013), 483-487.
57. Yüksel, Ahmet. “İbnu’l-Hâcib ve ‘Risâle fi’l-’Aşr’ı“. Nüsha: Şarkiyat Araştırmaları Dergisi 3/10 (2003), 145-154.
58. Zehebî, Ebû Abdullah Şemseddin Muhammed b. Ahmed b. Osman. Ma‘rifetü’l-kurrâi’l-kibâr ʿale’t-tabakâti ve’l-aʿsâr. Beyrut: Dâr-u Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
59. Zehebî. Siyeru a’lâmi’n-nübelâ. 18 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1985.