Kur'ân Kıssalarına Makâsıd Eksenli Bir Bakış -İbn Âşûr Örneği-

Öz

Kur’ân-ı Kerim’in önceki peygamberler ve toplumlarla ilgili yaşanmış bazı hadiseleri paylaşması anlamına gelen kıssa, tefsir usulünde müstakil bir başlık altında incelenmiştir. Bunun temel nedeni ise kıssaların Kur'ân'da hatırı sayılır bir yekûn tutmasıdır. Çoğu surede irili ufaklı bir şekilde ele alınan kıssaların neden anlatıldığı ve hangi hikmetlere binaen anlatıldıkları meselesi müfessirlerin konuya mesai harcamalarına sebep olmuştur. Kur'ân'da aynı olayların farklı lafızlarla veya farklı olayların benzer lafızlarla aktarılmasının nedenini bulma veya bundaki maksâdı keşfetme anlamında kullanılan Kur'ân kıssalarının illet ve hikmetleri konusu, analiz edilmeye değer bir mesele olarak karşımızda durmaktadır. Bu meyanda İbn Âşûr'un et-Tahrîr ve’t-Tenvîr adlı tefsirinin odağa alınarak meselenin analiz edilmesi tefsir ilmi açısından son derece önemli bir adım sayılacaktır. İbn Âşûr'un konuyu ayrı bir başlık olarak repertuvarına alması, konuyu derinlemesine ele alması ve konuyla ilgili diğer müfessirlerden farklı düşünmesi gibi sebepler, bizi onun konuyla ilgili düşüncelerini öğrenmeye sevk eden etmenler arasında sayılabilir. Bilhassa onun kıssalara makâsıd ekseninde yaklaşması bugüne değin görülmemiş bir yaklaşım tarzı olarak değerlendirilebilir. Onun bu farklı yaklaşımına göre kıssaların neliğinden çok bunların hangi maksâdla ele alındığı önemlidir. Kıssaların Kur'ân'da hangi maksâdla ele alındığının anlaşılması, onların illet ve hikmetlerinin açığa çıkarılmasıyla mümkün hale gelecektir. Bu yöntemin kıssaların vermek istediği mesajın anlaşılmasını kolaylaştırdığı söylenebilir. Kıssaların Kur'ân'da anlatılma nedenlerine İbn Âşûr'un perspektifinden bakmanın kıssaların anlaşılmasına katkı sunacağı hakikatiyle kaleme alınan bu makalenin tefsir alanında yapılacak olan çalışmalara da bir nebze de olsa ışık tutacağı ifade edilebilir.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Kıssa
• İllet
• Hikmet
• İbn Âşûr
• et-Tahrîr ve’t-Tenvîr

Kaynakça

1. Abdüzazim, Said. İzemûn ve İbrûn fî Kısesı’l-Enbiyâ. İskenderiye: Darü’l-Eymân, 2002.
2. Akıncı, Adem. “Kur’an’daki Kıssalar ve Din Öğretimindeki Yeri”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13 (2004), 41-63.
3. Begavî, Ebû Muhammed Muhyissünne el-Hüseyn b. Mes’ûd b. Muhammed el-Ferrâ’. Meʿâlimü’t-tenzîl. thk. Muhammed Abdillah en-Nemr. 8 Cilt. Riyad: Dârü’t-Tayyibe, 1988.
4. Çelik, Ahmet. “Birey ve Toplumun Islahı Açısından Kur’an Kıssaları”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 22 (2005), 54-87.
5. Çokluk, Nil- Ökmen, Yunus Emre. “Sözlü Kültürden Dijital Kültüre Hikâye Anlatımı: Youtuberlar Üzerine Kültürel Bir Çözümleme”. Selçuk İletişim Dergisi 13/3 (2020), 1114-1148.
6. Ebû Zehre, Muhammed. En Büyük Mu’cize Kur’an. çev. Muhammet Yılmaz. İstanbul: Okur Akademi Yayınları, 2018.
7. Feyyûmî, Ebü’l-Abbâs Hatîbü’d-dehşe Ahmed b. Muhammed b. Alî el-Hamevî. el-Misbâhu’l-Münîr fî Garîbi’ş-Şerḥi’l-Kebîr li’r-Râfiʿî. Kahire: Darü’l-Maârif, 1707.
8. Fîrûzâbâdî, Mecmûddîn Muhammed bin Yakup. el-Ḳâmûsü’l-Muhît. thk. Tahir Ahmed Zâvî. 4 Cilt. Beyrut: Darü’l-Fikr, 3. Basım, 1959.

9. Görgün, Tahsin. “Kur’an Kıssalarının Neliği (Mahiyeti) Üzerine”. Kur’an Kıssalarının Anlam ve Değeri IV. Kur’an Haftası Kur’an Sempozyomu 17-18 Ocak (1998), 19-40.
10. Halefullah, Muhammed Ahmed. Fennü’l-Kâsesi fi’l-Ḳurʾâni’l-Kerim. Beyrut: Amerina Üniversitesi Yayınları,1951. Halîl b. Ahmed, Ebû Abdirrahmân el-Halîl b. Ahmed b. Amr b. Temîm el-Ferâhîdî. Kitâbü’l-ʿAyn. thk. Abdulhamid Hindavî. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2002.
11. Hamza, Usame Muhammed Abdülazim. Kısesü’l-Ḳurʾâniyyi. Kahire: Darü’l-Feth, 2. Basım, 2008.
12. Hâzîn, Ebü’l-Hasen Alâüddîn Alî b. Muhammed b. İbrâhîm el-Bağdâdî. Lübâbü’t-Teʾvîl fî Meʿâni’t-Tenzîl. thk. Abdüsselam Muhammed Ali Şahin. 4 Cilt. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2004.
13. Itr, Nureddin. Ulûmi’l-Ḳurʾâni’l-Kerim. Şam: Metbaatü’s-Sabâh,1993.
14. İbn Âşûr, Muhammed el-Fâzıl b. Muhammed et-Tâhir b. Muhammed et-Tûnisî. et-Tahrîr ve’t-Tenvîr. 30 Cilt. Tunus: Darü’t-Tunusiyye, 1984.
15. İbn Atiyye, Ebû Muhammed Abdülhak b. Gālib b. Abdirrahmân b. Gālib el-Muhâribî el-Gırnâtî el-Endelüsî. el-Muḥarrerü’l-Vecîz fî Tefsîri’l-Kitâbi’l-ʿAzîz. thk. Abdusselam Abdussani Muhammed. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.
16. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer b. Kesîr b. Dav’ b. Kesîr el-Kaysî el-Kureşî el-Busrâvî ed-Dımaşkī eş-Şâfiî. Kısesü’l-Enbiyâ. thk. Mustafa Abdülvahid. Mekke: Mektebetü Talibi’l-Camiî, 3. Basım, 1988.
17. Kaya, Mahmut. “Kur’an-ı Kerim Kıssaları ve Düşündürdükleri”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/2 (2002), 31-58.
18. Kayhan, Rahime. Modern Öykü Kuramı Bağlamında Kur’an’da Yûsuf Kıssası. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
19. Kur’an Yolu Meâli. çev. Hayreddin Karaman vd. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 8. Basım, 2020.
20. Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr b. Ferh. el-Câmiʿ li-Ahkâmi’l-Ḳurʾân. thk. Abdullah bin Abdülmuhsin et-Türkî. 24 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2006.
21. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd el-Mâtürîdî es-Semerkandî. Teʾvîlâtü Ehli’s-Sünne. thk. Mecdî Bâsellûm. 10 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2005.
22. Mennau’l-Kattân. Mebâhis fî Ulûmi’l-Ḳurʾân. Kahire: Mektebetü Vehbe. 7. Basım, 1995.
23. Merâġī, Ahmed Mustafa. Tefsîrü’l-Merâgî. 30 Cilt. Kahire: Mektebetü Mustafa el-Babî el-Halebî ve Evladüh, 1946.
24. Müceldili, Büşra-Duran, Ilgı. “Hikâye Anlatılıcığı ve Etkili Liderlik İlişkisi Üzerine Nitel Bir Çalışma”. Bucak İşletme Fakültesi Dergisi 5/2 (2022), 278-297.
25. Râzî, Ebû Abdillâh (Ebü’l-Fazl) Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn et-Taberistânî. Mefâtîḥu’l-Gayb. 32 Cilt. Beyrut: Darü’l-Fikr, 1981.
26. Sâbûnî, Muhammed Ali. Safvetü’t-Tefâsîr. 3 Cilt. Beyrut: Darü’l-Kur’ani’l-Kerim, 1981.
27. Seyis, Ali Kemal. Menâr ve Hak Dini Kur’an Dili Tefsirlerinde Kur’an Kıssaları Üzerine Yorum Farkları. Bayburt: Bayburt Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
28. Soylu, Abdüsselam. Kıssa-Siyer İlişkisi Bağlamında Hz. İbrahim Kıssası. Kahramanmaraş: Sütçü İmam Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
29. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî eş-Şâfiî. el-İtḳān fî Ulûmi’l-Ḳurʾân. thk. Mustafa Şeyh Mustafa. Beyrut: Müessesetü’r-Risaletin-Nâşirûn, 2008.
30. Şeybetü’l-hamd, Abdülkadir. Kısasü’l-enbiyâi kısasü’l-hakk. Riyad: Mektebetü Fehdü’l-Vataniyye, 4. Basım, 2013.
31. Şimşek, Sait. Kur’an Kıssalarına Giriş. İstanbul: Yöneliş Yayınları, 1993.
32. Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî el-Bağdâdî. Câmiʿu’l-beyân ʿan teʾvîli âyi’l-Ḳurʾân. thk. Abdullah bin Abdülmuhsin et-Türkî. 25 Cilt. Kahire: Merkezi’l-Bühûsi ve’d-Dirasât-il-İslâmiyyeti, 2001.
33. Tantavî, Seyyid Muhammed. el-Kıssetü fi’l-Ḳurʾân’il-Kerim. 2 Cilt. Kahire: Nehdetü Mısre, 1996.
34. Vâhidî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ahmed b. Muhammed en-Nîsâbûrî. el-Vecîz fî Tefsîri’l-Kitâbi’l-ʿAzîz. thk. Safvan Adnan Davudî. Şam: Darü’l-Kalem, 1995.
35. Yazır, Elmalılı Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili. sad. İsmail Karaçam vd. 10 Cilt. İstanbul: Aziz Dağıtım, 1992.
36. Zemahşerî, Ebü’l-Kāsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî. el-Keşşâf ʿan Hakâʾikı Gavâmizi’t-Tenzîl ve ʿUyûni’l-Eḳâvîl fî Vücûhi’t-Teʾvîl. thk. Şeyh Adil Ahmet Abdülmevcüd. 6 Cilt. Riyad: Mektebetü’l-Ubeykan, 1998.