TÜRKİYE SELÇUKLU DEVLETİ'NİN İNKIRAZ TARİHİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME (1277-1318)

Öz

1243’te meydana gelen Kösedağ Savaşı’nda Selçukluların Moğollar karşısında uğradığı hezimet, Selçuklu bürokrasisi ve siyasetinin çöküşüne yol açan bir duraklama dönemini başlattı. Siyasi alanda yaşanan bu zorluklar, beraberinde yeni sorunlar getirdi. Ekonomik ve sosyal yapıda derin sarsıntılara da sebep oldu. Bu gelişmelerin birikimli etkisi, nihayetinde devletin dağılmasına varacak süreci hızlandırdı. Ayrıca, Moğol etkisi altındaki sultanlar ve bürokratlar bu sorunları çözmede başarısız oldular. Bu koşullara tepki olarak, mevcut düzenden hoşnut olmayan Türkmenler isyan hareketleri düzenlediler ve Anadolu’da bir kargaşa ortamı meydana geldi. Bu ayaklanmalardan birinde, Türkmenlerin desteğiyle Selçuklu tahtına çıkan Alâeddin Siyavuş, yalnızca otuz yedi gün tahtta kaldıktan sonra tahttan indirildi ve ardından öldürüldü. Onun kısa süren saltanatı geride birçok tartışma yaratmıştır. Hanedan üyeliği ve meşruiyeti sürekli sorgulanmış ve netlik kazanamamıştır. Ama tarihi kaynakların verdiği bilgilerden ve dönemin konjonktüründen yola çıkarak, Alâeddin Siyavuş’un meşru sultan olduğunu söyleyebiliriz. Bunun yanı sıra, yerleşik Selçuklu siyasal düzeninin son temsilcisi olan Pervâne Muîneddin Süleyman’ın 1277 yılında öldürülmesiyle birlikte Selçuklu bürokrasisi ve otoritesi tamamen Moğol denetimine geçti. Selçuklu hükümdarları, İlhanlı hanı tarafından atanan sıradan memurlar ve valiler konumuna indirgenmiş oldu. Bu yıkılış döneminin son derece karmaşık olan yapısı, Selçukluların çöküşünün kesin tarihini belirlemeyi de güçleştirmiştir. Bu çerçevede, son Selçuklu sultanının II. Gıyaseddin Mesud değil, V. Alâeddin Kılıç Arslan olduğu, devletin yıkılışının ise 1308’de değil, 1318’de gerçekleştiğini ileri sürülebiliriz. Bu çalışmamızda günümüz Anadolu topraklarında var olan Türk devletinin kurucuları ve ilk nüvesini teşkil eden Türkiye Selçuklularının yıkılış dönemiyle birlikte yıkılış tarihini de değerlendirmeye ve aydınlatmaya çalıştık. Çünkü bu dönem son derece karmaşık olduğu gibi, Türkiye Selçuklu Devleti’nin inkıraz tarihi ve devletin siyasi hayatı boyunca saltanat süren meşru sultan sayısının yeniden ve farklı perspektiflerden değerlendirilmesine ihtiyaç olduğunu düşünerek bu dönemi yeniden çalışmaya ve ele almaya kanaat getirdik.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye Selçukluları
• Moğollar
• Türkmen İsyanları
• Alâeddin Siyavuş
• II. Mesud
• V. Kılıç Arslan

Teşekkür

Bu çalışmamda benden ilgi ve alakasını esirgemeyen muhterem hocam Prof. Dr. Mehmet Ali HACIGÖKMEN'e en içten teşekkürlerimi sunarım.

AN ASSESSMENT OF THE DECLINE HISTORY OF THE SELJUK STATE OF TÜRKİYE (1277-1318)

Öz

The defeat suffered by the Seljuks against the Mongols in the Battle of Kösedağ, which took place in 1243, initiated a period of stagnation that led to the collapse of the Seljuk bureaucracy and political system. The difficulties experienced in the political sphere brought new problems, causing deep tremors in the economic and social structure. The cumulative effect of these developments ultimately accelerated the process leading to the state’s disintegration. Furthermore, the sultans and bureaucrats under Mongol influence failed to solve these problems. In reaction to these conditions, the Turkmen, who were discontented with the existing order, organized rebbellions, and an environment of chaos emerged in Anatolia. In one of these uprisings, Alâeddin Siyavuş, who ascended the Seljuk throne with the support of the Turkmen, was deposed and subsequently killed after a reign of only thirty-seven days. His short reign generated much controversy. His dynastic membership and legitimacy have been questioned and have not gained clarity. However, based on the information provided by historical sources and the conjuncture of the period, we can state that Alâeddin Siyavuş was a legitimate sultan. Additionally, with the assassination of Pervâne Muîneddin Süleyman in 1277, the last representative of the established Seljuk political order, the Seljuk bureaucracy and authority passed entirely under Mongol control. The Seljuk rulers were consequently reduced to the status of ordinary afficials and governors appointed by the Ilkhanid Khan. This period of decline has such a complex structure that it has made it difficult to determine the precise date of the Seljuks collapse. In this context, it can be argued that the last Seljuk sultan was not Gıyaseddin Mesud II, but Alâeddin Kılıç Arslan V, and that the state’s demise occurrednot in 1308, but in 1318. In this study, we attempted to evaluate and shed light on the end date of the Seljuks of Türkiye, who formed the founders and the initial nucleus of the Turkish state existing in the present-day Anatolian territories, along with their period of collapse. We decided to re-examine and address this period, believing that, given its highly complex nature, there is a need for a re-evaluation of the history of the collapse of the Seljuk Sultanate of Türkiye and the number of legitimate sultans who reigned throughout the state’s political life, from different perspectives.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye Seljuks
• Mongols
• Turkmen Rebellions
• Alâeddin Siyavuş
• Mesud II
• Kılıç Arslan V

Kaynakça

1. Abdizâde Hüseyin Hüsâmeddin, Amasya Tarihi, C.III., Necm-i İstikbal
2. Matbaası, İstanbul 1927.
3. Abû Bakr İbn Al-Zâki, Ravzat al-Kuttâb va Hadîkat al-Albâb, Yay. Ali Sevim,
4. TTK, Ankara 2011. AKKUŞ, Mustafa, Moğollarda Din ve Siyaset İlhanlı Hanlarının Dini Kişiliği ve
5. Uygulamaları, Çizgi Kitabevi, Konya 2020.
6. AKPOLAT, Emel-TAŞ, Mutluhan, “Türkiye Selçuklu Sultanlarının Pozitif
7. Kimliklendirmesi ve Yeniden Yapılandırılması”, Türkiye Selçukluları Konya Hanedan Türbesindeki Naaşların Tanzimi Projesi Tasnif, Techiz, Tekfin, Tedfin, Adli Bilimler, Osteoarkeolojik İnceleme, Yeniden Yüzlendirme, 3D, Uygulamalı Heykeltraşlık, Sergileme 2017-2023, Konya Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yay., Konya 2023, s.327-369.
8. ALGAR, Hamid, “Ahmed Teküder”, DİA., C.2, İstanbul 1989, s.139. Anonim Selçuknâme, Trc. Halil İbrahim Gök-Fahrettin Coşguner, Atıf Yay.,

9. İstanbul 2014.
10. ARTUK, İbrahim-ARTUK, Cevriye, İstanbul Arkeoloji Müzeleri Teşhirdeki İslâmî
11. Sikkeler Kataloğu, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul 1971.
12. AYKUT, Nezihi, “Türkiye Selçuklu Sultanı Siyavuş (Cimri)’un Sikkeleri”,
13. Belleten, C.52, S.203, TTK, Ankara 1988, s.475-484.
14. Aziz B. Erdeşir-i Esterâbadî, Bezm u Rezm, çev. Mürsel Öztürk, Kültür
15. Bakanlığı Yay., Ankara 1990.
16. BAL, Mehmet Suat, II. İzzeddin Keykâvus Dönemi (1246-1262), Ankara
17. Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Ankara 2004.
18. ______________, “Moğol İstilâsından Sonra Türkiye Selçuklu Devleti İçinde Çıkan Türkmen (Oğuz) İsyanları (1243-1262)”, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, C.2, S.2, Kahramanmaraş 2005, s.60-68.
19. ______________, “Türkiye Selçuklu Devletine Hükümdarlık Yapan Vezir; Şemseddin İsfehânî”, SÜTAD., S.19, Konya 2006, s.265-294.
20. CAHEN, Claude, Türkiye’nin Doğuşu Anadolu Selçuklu Devleti 11.-14. Yüzyıl,
21. çev. Nilüfer Epçeli, Yeditepe Yay., İstanbul 2022.
22. DAVUTOĞLU, Ahmet, “Devlet”, DİA., C.9, İstanbul 1994, s.234-236.
23. Ebu’l-Kâsım Abdullah b. Ali b. Muhammed el-Kâşânî, Târîh-i Olcaytu, çev.
24. Derya Örs, TTK, Ankara 2025.