Witnessing in the Shadow of The Other: The Limits of Perception and Knowledge in Sixteenth–Seventeenth-Century European Travelogues

Öz

Travel narratives have generally been treated in Ottoman historiography as descriptive sources that provide supplementary historical data. This approach has tended to evaluate travelogues primarily in terms of the accuracy or inaccuracy of the information they convey, while relegating questions concerning how the traveler’s identity, positionality, and intellectual background shape the narrative to a secondary level. Departing deliberately from this tendency, the present study examines European travel accounts of the sixteenth and seventeenth centuries not as repositories of factual knowledge, but as practices of witnessing constrained by identity. The article adopts a comparative approach to the travel writings of Giovanni Maria Angiolello, Salomon Schweigger, Philippe Du Fresne Canaye, and Sir Clauser du Loir, analyzing how their religious affiliations, diplomatic roles, and intellectual frameworks delimit perception and the production of knowledge. The central argument of the study is that observations recorded in travel narratives reflect not only what was “seen,” but also what was permitted to be seen, capable of being interpreted, and deemed transmissible. From this perspective, the article repositions travelogues not as sources to be verified for historical accuracy, but as narratives that reveal the cultural and epistemic boundaries of the Ottoman–European encounter. In conclusion, the study argues that travel narratives should be approached not merely as auxiliary historical sources, but as analytical texts that enable critical reflection on the production, circulation, and limitations of knowledge. By doing so, it aims to offer an original contribution to the existing literature at both methodological and conceptual levels.

Anahtar Kelimeler

• European Travellers
• Historiography
• The Other
• Cultural Perception

ÖTEKİ KİMLİĞİN GÖLGESİNDE TANIKLIK: XVI–XVII. YÜZYIL AVRUPA SEYAHATNÂMELERİNDE ALGININ VE BİLGİNİN SINIRLARI

Öz

Seyahatnâmeler, Osmanlı tarihi çalışmalarında çoğunlukla tamamlayıcı tarihsel veri sağlayan betimleyici kaynaklar olarak ele alınmıştır. Bu yaklaşım, seyahatnâmeleri büyük ölçüde aktardıkları bilginin doğruluğu ya da yanlışlığı üzerinden değerlendirmiş; seyyahın kimliği, konumu ve zihinsel dünyasının anlatıyı nasıl şekillendirdiği sorusu ise ikincil planda kalmıştır. Bu çalışma, söz konusu eğilimden bilinçli olarak ayrılarak XVI–XVII. yüzyıllarda Osmanlı topraklarını ziyaret eden Avrupalı seyyahların metinlerini, tarihsel bilgi aktaran belgelerden ziyade, kimlik tarafından sınırlandırılmış tanıklık pratikleri olarak ele almaktadır. Makale, Giovanni Maria Angiolello, Salomon Schweigger, Philippe Du Fresne Canaye ve Sör Clauser du Loir’in seyahatnâmelerini karşılaştırmalı bir yöntemle inceleyerek, bu seyyahların dinsel aidiyetleri, diplomatik rolleri ve entelektüel arka planlarının algı ve bilgi üretimini nasıl sınırlandırdığını ortaya koymaktadır. Çalışmanın temel savı, seyahatnâmelerde yer alan gözlemlerin yalnızca “görülmüş” olanı değil, aynı zamanda görülmesine izin verilen, anlamlandırılabilen ve aktarılabilir bulunan unsurları yansıttığıdır. Bu yönüyle makale, seyahatnâmeleri doğrulanabilir bilgi kaynakları olarak kullanmaktan ziyade, Osmanlı–Avrupa karşılaşmasının kültürel ve epistemik sınırlarını açığa çıkaran anlatılar olarak yeniden konumlandırmaktadır. Sonuç olarak çalışma, seyahatnâmelerin tarih yazımındaki yerini yalnızca tamamlayıcı bir kaynak statüsünde değil, bilginin üretimi, dolaşımı ve sınırlılığı üzerine düşünmeyi mümkün kılan analitik metinler olarak ele alarak, mevcut literatüre metodolojik ve kavramsal düzeyde özgün bir katkı sunmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Avrupalı Seyyahlar
• Tarih Yazımı
• Öteki
• Kültürel Algı

Kaynakça

1. Afyoncu, Erhan, “Sokullu Mehmed Paşa”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, C. 37. TDV Yayınları, İstanbul 2009, ss. 354-357.
2. Angiolello, Giovanni Maria, Seyyahların Gözüyle Sultanlar ve Savaşlar, Çev., Tufan Gündüz, Yeditepe Yayınları, İstanbul 2017.
3. Arslan, Özgüç Acun. "Batılı Seyyahların Gözünden Osmanlı Devleti'nde Lavta Türü Çalgılar" Eurasian Journal of Music and Dance, S. 20 (2022), ss. 46-68.
4. Aybet, Gülgün Üçel, Avrupalı Seyyahların Gözünden Osmanlı Dünyası ve İnsanları (1530-1699), İletişim Yayınları, İstanbul 2010.
5. Aydın, Bilgin, “XVI. Yüzyıl Osmanlı Seyahatnâmeleri Hakkında Bir Değerlendirme”, Osmanlı Araştırmaları The Journal of Ottoman Studies, S. 40 (2000), ss. 435-451.
6. Ayverdi, İrem Nur, Metin Menekşe "Batılı Seyyahlar Gözünden Osmanlı’da Hamam Kültürü ve Kadın Hamamları: Temizlikten Sosyalleşmeye Dönüşen Bir Kültür." Tarih ve Gelecek Dergisi, c. XI/S. 2 (2025), ss. 364-403.
7. Baltacı, Ali, “Nitel Araştırma Süreci: Nitel Bir Araştırma Nasıl Yapılır?”, Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, c. V/S. 2 (2019), ss. 368-388.
8. Du Loir ,Clauser, Du Loir Seyahatnâmesi, IV. Murad Döneminde Bir Fransız Seyyahın Maceraları, Çev., Mustafa Daş, Yeditepe Yayınları, İstanbul 2016.

9. Düğer, Selçuk. "Batılı Kadın Seyyahlar İmgeleminde Osmanlı Kadını", Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, S. 29 (2015), ss. 71-90.
10. Evliya Çelebi, Evliya Çelebi Seyahatnâmesi, 2. Cilt - 1. Kitap, Haz., Yücel Dağlı-Seyit Ali Kahraman, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2008.
11. Faroqhi, Suraiya, Osmanlı Tarihi Nasıl İncelenir, Kaynaklara Giriş, Çev., Zeynep Altıok, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2001.
12. Fresne-Canaye, Philippe Du, Fresne-Canaye Seyahatnâmesi, 1573, Çev., Teoman Tunçdoğan, Kitap Yayınevi, İstanbul 2017.
13. İlgürel, Mücteba, “Evliya Çelebi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, C. 11. TDV Yayınları, İstanbul 1995, ss. 529-533.
14. Kılınç, Aslıhan. "XV-XIX. yüzyıllar arası Batılı seyyahların gözünden değişen Türk imgesi, Osmanlı İmparatorluğu, İstanbul ve Ayasofya." Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, c. VII/S. 3 (2020), ss. 1842-1866.
15. Kutlu, Halil İlteriş. "XVI. ve XVII. Yüzyıl Batılı Seyahatnâmelerde Osmanlı İmgesi ve Oryantalizmin Ayak Sesleri" Journal of Ottoman Legacy Studies, c. IV/S. 8 (2017), ss. 17-36.
16. Menekşe, Metin, "Osmanlı Medeniyetinde Hayvan Sevgisinin Mesleğe Dönüşümü: Mancacılık" Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, S. 55 (2022), ss. 84-101.
17. Menekşe, Metin, “Batılı Seyyahlar Gözünden Osmanlı İstanbul’unda “Köpekler””, Social Science Studies, S. 28 (2018), ss. 6321-6334.
18. Kütükoğlu, Mübahat, Tarih Araştırmalarında Usûl, Elif Kitabevi, İstanbul 2007.
19. Nalçacı, Nida N., “İstanbul’un Tarihsel Kaynakları Olarak Seyahatnâmeler”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, c. VIII/S. 16 (2010), ss. 523-562.
20. Schweigger, Salomon, Sultanlar Kentine Yolculuk 1578-1581, Haz., Heidi Stein, Çev., Türkis Noyan, Kitap Yayınevi, İstanbul 2014.
21. Şakiroğlu, Mahmut H., “Angiolello, Giovanni Maria”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, C. 3. TDV Yayınları, İstanbul 1991, ss. 196-197.
22. Tekin, Engin Cihad, “Osmanlı Kitap Tarihi Araştırmalarının Metodolojik Yaklaşımında Avrupalı Seyyahların Etkisi 1453-1699”, Çankırı Karatekin Üniversitesi Karatekin Edebiyat Fakültesi Dergisi, c. VIII/S.1 (2020), ss. 101-137.
23. Tekin, Engin Cihad, "Osmanlı'da Kitap Kültürü ve Batı Dünyası: Avrupalı Seyyahların Bakış Açısından Osmanlı'da Kitap ve Kütüphane Kültürü (1453-1699)" Hiperyayın, 2018, ISBN: 978-605-2137-50-5.
24. Turan, Şerafettin, “Levant”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, C. 27. TDV Yayınları, İstanbul 2003, ss. 145-147.
25. Uçar, Zofie, XIX. Yüzyıldaki Avrupalı Seyyahların Gözüyle Osmanlı’daki Mesire Kültürü, Gazi Türkiyat, c. I/S. 12 (2013), ss. 75-89.
26. Uygur, Erdoğan, “Fransız Seyyahların Gözüyle Kafkasya (Caucasia From The Perspective Of The French Travelers”, DTCF Dergisi, c. LVII/S. 2, (2017), ss. 854-884.
27. Valensi, Lucette, Venedik ve Bâb-ı Âli Despotun Doğuşu, Çev., A.Turgut Arnas, Bağlam Yayıncılık, İstanbul 1994.
28. Waardenburg, Jacques, “Reform”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, C. 34. TDV Yayınları, İstanbul 2007, ss. 533-534.