The Emergence, Meaning, and Expansion of the Ethnonym "Turkmen" Based on Historical Process, Period Source Texts, and Current Research

Öz

It is well known that the reciprocal interactions among individuals, societies, and geographies are decisive in the formation and development of historical phenomena. This interaction also manifests itself in the naming of states and societies. Consequently, the names of states, societies, and rulers have attracted considerable attention through their political, social, and cultural dimensions, and have been evaluated within historical integrity by researchers. In this context, Turkish history possesses a rich heritage. The process initiated by the politicization of the Huns split into the Eastern and Western Turks upon the collapse of the Gokturks. While the Eastern Turks developed along the axis of the Uyghurs, Karakhanids, and Timurids, the Western Turks were shaped the Middle East and the Balkans around the Turkmens. The Oghuz, who began to play an effective role following the withdrawal of the Gokturks from the historical stage, began to be designated as “Turkmen” upon their Islamization, and this nomenclature became the dominant discourse after the Mongol Invasion. Although they were referred to as “Yoruk” in Western Anatolia during the Ottoman period, they were ultimately characterized as Turks. The Turkmens, who built a cosmopolitan civilization by establishing international states such as the Seljuks and Ottomans, have drawn the attention of researchers and have been examined in terms of their diverse aspects, particularly their political activities. On the other hand, the closely interrelated names “Turk”, “Oghuz”, and “Turkmen” have also become focal points of interest, being evaluated from linguistic and historical perspectives under discrete headings. As a result of these studies, the expressions “Muslim Turk”, “royal/original Turk”, and interpreter have gained widespread acceptance as the meanings of the name “Turkmen”. Furthermore, although to a limited extent, their social formation and development have also been addressed. Utilizing a qualitative research method, we intend to incorporate existing studies alongside primary source materials into our study, evaluating them through an inductive approach to contribute to the field.

Anahtar Kelimeler

• Turkmens
• Oghuzs
• Seljuks
• Ottomans

TARİHÎ SÜREÇ İLE DÖNEM KAYNAK ESERLERİ VE MEVCUT ARAŞTIRMALARA GÖRE TÜRKMEN ADININ ORTAYA ÇIKIŞI, ANLAMI VE YAYILIMI

Öz

Tarihi olguların oluşumu ve gelişiminde kişiler, toplumlar ve coğrafyaların karşılıklı etkileşimlerinin belirleyici olduğu bilinmektedir. Değindiğimiz etkileşim kendisini devlet ve toplum adlandırmalarında da göstermektedir. Dolayısıyla devlet, toplum ve yönetici isimleri siyasi, sosyal ve kültürel yönleriyle dikkatleri çekmiş, araştırmacılar tarafından incelenerek tarihi bütünlük içerisinde değerlendirilmiştir. Bu bağlamda Türk tarihi zengin bir mirasa sahiptir. Hunların siyasallaşmalarıyla başlayan süreç Göktürklerin inkırazıyla doğu ve batı Türkleri olarak ikiye ayrılmıştır. Doğu Türkleri Uygur, Karahanlı ve Timurlu ekseninde gelişirken; Batı Türkleri ile Ortadoğu ve Balkanlar Türkmenler minvalinde şekillenmiştir. Göktürklerin tarih sahnesinden çekilmesiyle etkili olmaya başlayan Oğuzlar, İslamlâşmaları üzerine Türkmen olarak ifade edilmeye başlanmış ve Moğol İstilası sonrasında bu adlandırma hâkim söylem haline gelmiştir. Osmanlı döneminde Batı Anadolu’da yörük olarak ifade edilseler de nihayetinde Türk olarak nitelendirilmişlerdir. Selçuklu ve Osmanlı gibi cihanşümul devletler kurarak kozmopolit medeniyet inşa eden Türkmenler, araştırmacıların dikkatlerini çekmiş başta siyasi faaliyetleri olmak üzere farklı yönleriyle incelenmişlerdir. Diğer taraftan birbirleriyle yakından alakalı olan Türk, Oğuz ve Türkmen adları da ilgi odağı halline gelmiş, müstakil başlıklar altında incelenerek dil ve tarih açısından değerlendirilmişlerdir. Yapılan çalışmalar neticesinde Türkmen adının anlamı olarak “Müslüman Türk”, “has Türk/koyu Türk” ve “tercüman” ifadeleri yaygın olarak kabul görmüştür. Ayrıca az olmakla beraber toplumsal oluşumu ve gelişimi konularına da değinilmiştir. Buradan hareketle Türkmen adı inanç bağlamında şekillenen, geleneksel yaşam ile kırsal yaşamı çerçevesinde toplumsal ayrışmayı gösteren en nihayetinde de Oğuz ve Türk adları arasında ara dönemi temsil eden bir topluluk adıdır. Biz de nitel araştırma metoduyla var olan çalışmaları, kaynak eserlerle çalışmamızda yer vererek tüme varım anlayışıyla değerlendirip alana katkı vermek niyetindeyiz.

Anahtar Kelimeler

• Türkmenler
• Oğuzlar
• Selçuklular
• Osmanlılar

Kaynakça

1. Agacanov, S. G., Oğuzlar, çev. Ekber N. Necef-Ahmet Annaberdiyev, Selenge Yayınları, İstanbul 2013.
2. Agajanov, S. G., “The States of The Oghuz, the Kimek and the Kïpchak”, History of Civilizations of Central Asia, Edt. M. S. Asimov and C. E. Bosworth, C. IV, Unesco Publishing, Paris 1998, ss. 66-82.
3. Akün, Ömer Faruk, “Kâşgarlı Mahmud”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 25, Ankara 2022, ss. 9-15.
4. Doktor Frayliç ve Mühendis Raulig, Türkmen Aşiretleri, ter. Hâbil Âdem (Pelister), İstanbul 1334; Türkmen Aşiretleri, haz. Hasan Babacan, Servet Avşar, Vadi Yayınları, Ankara 2008.
5. Ebi’l-Hasan Alî b. el-Hüseyn b. Alî el-Mes‘ûdî, Mürûcü’ẕ-Zeheb ve Meʿâdinü’l-Cevher, C. 2, haz. Kemâl Hasan Mer‘î, el-Mektebetü’l-Asriyye Yayınları, Beyrut 2005.
6. Golden, Peter B., Türk Halkları Tarihine Giriş, çev. Osman Karataş, Ötüken Yayınları, İstanbul 2013.
7. Gündoğdu, Abdullah, “Türkmenler ve Türkmen Adı Üzerine Yeni Görüşler Türkmenler Türgişler miydi?”, XI. Milli Türkoloji Kongresi Bildirileri, C. 2, İstanbul 2015, ss. 17-33.
8. Gündüz, Tufan, “Anadolu Selçukluları ve Türkmenler”, Türkmenler üzerine Makaleler (Bozkırın Efendileri), Yeditepe Yayınları, İstanbul 2009, ss. 49-71.

9. Gündüz, Tufan, “Türkmen Adına Dair Bazı Fikirler”, Türkmenler üzerine Makaleler (Bozkırın Efendileri), Yeditepe Yayınları, İstanbul 2009, ss. 41-48.
10. Günler, Mevlüt, “Tarihî Kaynaklar ile Mevcut Araştırmalara Göre Oğuz Adının Anlamı ve Kökenleri”. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26 (4): 2024, ss. 1993-2002. https://doi.org/10.32709/akusosbil.1208413.
11. Jean Deny, Türk Dili Grameri (Osmanlı Lehçesi), çev. Ali Ulvi Elöve, İstanbul Maarif Vekaleti, İstanbul 1941.
12. Kafalı, Mustafa, “Ebülgazi Bahadır Han”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 10, İstanbul 1994, ss. 358-360.
13. Kafesoğlu, İbrahim, “Türkmen Adı, Manası ve Mahiyeti”, Jean Deny Armağanı, TTK Basım Evi, Ankara 1958, ss. 121-133.
14. Koca, Salim, Türk Kültürünün Temelleri, 2, Ankara 2010.
15. Köprülü, Fuad, Türk Edebiyatın’da İlk Mutasavvıflar, yay. O. F. Köprülü, Diyanet Yayınları, Ankara 1976.
16. Mehmed Neşri, Kitâb-ı Cihan-nümâ (Neşrî Tarihi), Yay., Faik Reşit Unat-Mehmed A. Köymen, C. I, TTK yay., Ankara 1995.
17. Özcan, Abdülkadir, “Neşrî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 33, İstanbul 2007, ss. 20-22.
18. Sümer, Faruk, “Oğuzlar”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 33, İstanbul 2007, ss. 325-330.
19. Sümer, Faruk, Oğuzlar (Türkmenler) Tarihleri-Boyteşkilatı Destanları. TDAV Yayınları. İstanbul 1999.
20. Şeşen, Ramazan, İslâm Coğrafyacılarına Göre Türkler ve Türk Ülkeleri, TTK Yayınları, Ankara 2001.
21. Tâhir Marvazi, Sharaf al-Zaman (China, the Turks and India), trns. and com. by V. Minorsky, London 1942.
22. Togan, A. Zeki Velidî, Umumî Türk Tarihi’ne Giriş, Enderun Kitabevi Yayınları., İstanbul 1981.
23. Tümer, Günay, “Bîrûnî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 6, İstanbul 1992, s. 206-215.
24. Türkben, Tuncay, “The Semantic Journey of the ‘Sky’ Concept from the Past until Today”. International Journal of Turkish Education Sciences 2015 (5): 2, 2015, ss. 65-272. https://izlik.org/JA32HT37CB.
25. Usta, Aydın, Türklerin İslamlaşma Serüveni, Yeditepe Yayınevi, İstanbul 2013. Namık Orkun, Hüseyin, Türk Sözünün Aslı, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2018.
26. Ünal, Halit, “Mervezî”, DV İslâm Ansiklopedisi, C. 29, Ankara 2004, ss. 235-236.
27. Vámbéry, Hermann, Das Türkenvolk in Seinen Ethnologischen und Ethnographischen Beziehungen, Leipzig 1885.