Ortaçağ İslam ve Batı Tıbbının Kadın ve Çocuk Sağlığına Olan Yaklaşım Şekilleri

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 3, 178 - 211, 28.07.2025

Fatmanur Biçer

https://doi.org/10.46868/atdd.2025.943

Öz

İslâm medeniyeti, bilimsel ve kültürel cihetlerde hızla gelişim göstererek, bilhassa VIII. ve XIII. yüzyıllar arasındaki dönemde, bilgi ve birikiminin zirvesine ulaşmıştır. Bu başarının nedeni, İslâm dininin diğer semâvi dinlerden farklılık göstererek bilimi kucaklayıcı ve destekleyici bir ana karaktere sahip olmasıdır. Bu bağlamda, skolastik düşüncenin baskısı altındaki Ortaçağ Batı medeniyetinin aksine, İslâm inancında, özellikle kadınlar ve çocuklar gibi bakıma muhtaç bireylere özen gösterilmesi emredilmiştir. Dolayısıyla İslâm tababetinde, jinekoloji , obstetrik ve pediatri gibi özgün uzmanlık alanları oluşturulmuş, Ebû Bekr er-Râzi (ö. 313/925), Zehrâvî (ö. 404/1013), İbn Sinâ (ö. 428/1037) gibi pek çok ünlü hekim tarafından bu hususlar eserlerinde müstakil olarak ele alınmıştır. Ancak, aynı dönemde Avrupa’da uygulanan tıbbî yaklaşımlar incelendiğinde, İslâm tababetinin sahip olduğu derinliğin ve sistematikliğin bir benzerine rastlanılmamaktadır. İslâm’a kıyasla oldukça geri kalan Avrupa’da, kadın hastalıklarına dair Trotula külliyatı ve Rahibe Hildegard’ın çalışmaları öne çıkan nadir çalışmalardandır. Bu makale, iki medeniyetin kadın ve çocuk sağlığına olan yaklaşım farklılıklarını ele alacaktır.

Anahtar Kelimeler

Ortaçağ , İslâm Tababeti , Kadın , Çocuk

Medieval Islamic and Western Medicine's Approach to Women's and Children's Health

Öz

Islamic civilisation developed rapidly in scientific and cultural aspects and reached the peak of its knowledge and accumulation, especially between the VIIIth and XIIIth centuries. The reason for this success is that the Islamic religion differs from other heavenly religions in that it has a main character that embraces and supports science. In this context, unlike the medieval Western civilisation, which was under the pressure of scholastic thought, the Islamic faith commanded to take care of individuals in need of care, especially women and children. Therefore, unique specialities such as gynaecology, obstetrics and paediatrics were established in Islamic medicine, and many famous physicians such as Abu Bakr al-Rāzi (d. 313/925), Zehrāwī (d. 404/1013) and Ibn Sinā (d. 428/1037) dealt with these issues in their works. However, when the medical approaches applied in Europe in the same period are analysed, there is nothing similar to the depth and systematicity of Islamic medicine. In Europe, which was quite backward compared to Islam, the Trotula corpus and Sister Hildegard's works on women's diseases are among the rare works that stand out. This article will discuss the differences between the two civilisations' approaches to women's and children's health.

Anahtar Kelimeler

Medieval , Islamic Medicine , Woman , Child

Kaynakça

• Abū Bakr Muḥammad b. Zakarīyā Rāzī. (1848). A treatise on the small-pox and measles. Translated from the original Arabic by William Alexander Greenhill. Yale Medical Library, Sydenham Soc 84.
• Acıduman, A. & Akşit, Ç. (2017). Ebū Bekr Muḥammed b. Zekeri̇yya er-Rāzī’ni̇n Ki̇tābu’l-manṣūri adlı ünlü eseri̇nde gebeleri̇n ve çocukların tedbi̇ri üzerine. Lokman Hekim Dergisi, 7/2, 110-136.
• Acıduman, A. (2018). Sābit b. Ḳurra’nın Kitābu’ẕ-Ẕaḫīre fī ʿİlmi’ṭ-Ṭıbb adlı eserinde çocukların korunması üzerine. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi; (61), 86-91.
• Acıduman, A. & Acıduman, G. (2021). ʿAlī b. Rabben eṭ-Ṭaberī’nin Firdevsu’l-Ḥikme fī’ṭ-Ṭıbb adlı eserinde çocukların tedbiri ve sağlığın korunması üzerine. Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp Dergisi, 11/2, 269-283.
• Acıduman, A. & Akşit, Ç. (2020). Ebū’l-Ḳāsım ez-Zehrāvī’nin et-Taṣrīf eserinde çocukların tedbiri. Dört Öge, (18), 111-129.
• Ağırakça, A. (2016). İslam Tıp Tarihi. Akdem Yayınları.
• Ağırakça, A. (2015). İslam medeniyetinde ilimler tarihine genel bir bakış. Artuklu Akademi Günleri: Bilim Tarihi ve Felsefesi Sempozyumu (3-25). Mardin.
• Aksan, Y. (2013). 1450-1750 yılları arasında Avrupa’da cadılık. Tarih İncelemeleri Dergisi, 28/2, 355-368.
• Akşit, Ç. (2019). Rāzī: Practica Puerorum. Dört Öge, 15, 47-74.
• Avicenna, (1973). The Canon of Medicine. (Vol. 1). (Translated by O. C. Gruner). AMS Press.
• Avicenna, (1973). The Canon of Medicine. (Vol 2). (Translated by O. C. Gruner). AMS Press.
• Bakhtiar L. (1999). The Canon of Medicine (al Qanunfi’l-tıbb). In great books of the Islamic world. Inc; akt. Pedzisayi Mazengenya-Rashid Bhikha, (2020). The genitourinary and reproductive systems: Interpretation of Avicenna’s (980-1037 AD) treatise in the Canon of Medicine. Morphologie, 104/346, 196-201.
• Bakkal, A. (2006). Harran Okulu. Şanlıurfa İl Kültür Turizm Müdürlüğü Yayınları.
• Bayat, A. H. (2016). Tıp Tarihi. Zeytinburnu Belediyesi.
• Benedek, T. G. (1977). The changing relationship between midwives and physicians during the Renaissance. Bulletin of the History of Medicine, 51/4, 550-564.
• Blumenfeld-Kosinski, R. (1990). Not of Woman Born: Representations of Caesarean Birth in Medieval and Renaissance Culture. Cornell University Press.
• Browne, E. G. (2012). İslam Tıbbı (Arabian Medicine). (Çev. E. Ataş). Altınoluk Basın ve Yayın.
• Bullough, V. L. (1958). Medieval Bologna and the development of medical education. Bulletin of the History of Medicine; 32/3, 201-215.
• Campbell, D. (1926). Arabian Medicine and Its Influence on the Middle Ages. Kegan Paul, Trench Trubner & Co., Ltd. Broadway House: 68-74 Carter Lane, E.C.
• Chitravadivu, C., Bhoopathi, M., Elavazhagan, T., Jayakumar S. & Balakrishnan V. (2009). Screening of antimicrobial activity of medicinal plant oils prepared by herbal venders, South India. Middle East Journal of Scientific Research, 4/2,115-117.
• Corpus Medicorum Graecorum: Galeni de Semine (Galen: On Semen) (1992). Translated by Phillip de Lacy. Berlin, Akademie Verl.
• Demaitre, L. E. (2013). Medieval Medicine: The Art of Healing, From Head to Toe. Praeger.
• Doğruyol, H. (2000). İbnü’l-Cezzâr, Ebu Ca’fer. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 21, s. 1-3). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Durmaz, S. (2019). İslam tıbbını Avrupa’ya tanıtan mütercim: Constantinus Africanus (Afrikalı Constantin). Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (KÜSBD), 9/özel sayı, 113-132.
• Efe, Z. (2019). Hz. Peygamber dönemi̇nde hastabakıcı kadınlar: ilk müslüman hemşi̇reler. Health Academy Kastamonu, 4/3, 243-256.
• Erdemir, A. D. (2018). Türk tıp tarihinde ünlü Türk hekimi İbn-i Sina’nın tıbbi tedaviler üzerinde yorumlamaları. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, 118/232, 189-210.
• Erul, B. (2012). Vedâ Hutbesi̇. İçinde Türkiye diyanet vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 42, s. 591-593). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Fidan, M. K. (2022). Hristiyanlıkta Kadın İmgesi: Günahkar Havva ve Bakire Meryem Düalizmi. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 22/2, 239-252.
• Genç, Ö. (2021). Orta Çağ Avrupası’nda Jinekoloji. Akademik Tarih. Söyleşi.
• Getz, F. M. (1998). Medicine in the English Middle Age. Princeton University Press.
• Glick, T. F., Livesey, S. & Wallis, F. (2005). Medieval Science, Technology, and Medicine: An Encyclopedia. Routledge.
• Green, M. H. (1989). Women’s medical practice and health care in medieval Europe. Journal of Women in Culture and Society, 14/2, 434-473. Green, M. H. (1992). Obstetrical and gynecological texts in Middle English. Studies in the Age of Chaucer 14.
• Green, M. H. (1999). In search of an «authentic» women's medicine: the strange fates of Trota of Salerno and Hildegard of Bingen. Dynamis, (19), 25-54.
• Green, M. H. (2000). Medieval Gynecological Texts: A Handlist, in Women’s Healthcare in the Medieval West: Texts and Contexts. Appendix.
• Green, M. H. (2001). The Trotula, A Medieval Compendium of Women’s Medicine. (edited and translated by M. H. Green). University of Pennsylvania Press.
• Green, M. (2023). ‘‘Who/What is ‘’Trotula’’? (https://www.academia.edu/97430512/).
• Gurunluoglu, R., Gurunluoglu A., Williams, S. A. & Cavdar, S. (2013). The history and illustration of anatomy in the Middle Ages. Journal of Medical Biography, 21/4, 219-229.
• Gül, Ö. (2024). Orta çağ sonunda anatominin yeniden keşfi: Mondino De Liuzzi'nin etkisi. Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp Dergisi, 14/1, 11-22.
• Hamarneh, S. K. (2008). Drawings and Pharmacy in Al-Zahrawi’s 10th-Century Surgical Treatise. The Project Gutenberg EBook.
• Handerson, H. E. (1918). Gilbertus Anglicus: Medicine of the Thirteenth Century. The Cleveland Medical Library Association.
• Harper, J., Irvine, A. D., Yan, A. C. & Hoeger, P.H., (2011). Chapter I - The History of Pediatric Dermatology, Harper’s Textbook of Pediatric Dermatology the Development of Pediatric Dermatology. Wiley Online Library.
• Kahya, E. (2013). Zehrâvî. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 44, s. 189-191). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Karlığa, B. (2023). İslam Düşüncesinin Batı Düşüncesine Etkileri. Mahya Yayınları.
• Kandemir, M. Y. (2012). Ümmü Seleme. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 42, s. 328-330). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Karakuş, N. (2022). Asr-ı Saadet’te ilk bîmâri̇stan örnekleri̇ ve hanım sağlıkçılar. Darüşşifa İslam Tıp Tarihi Araştırmaları Dergisi, 1/2, 1-15.
• Karamanou, M., Tsoucalas, G., Creatsas, G. & Androutsos, G. (2013). The effect of Soranus of Ephesus (98–138) on the work of midwives. Women and Birth; 26/4, 98-138.
• Kaya, M. (2007). Râzî, Ebû Bekir. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansi̇Klopedisi (C. 34, s. 479-485). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Keser, A. & Kurt, E. (2014). Efesli Soranus’tan Virginia Apgar’a: yenidoğanın doğumdaki özelliklerine politika transferi çerçevesinde bir bakış. Türkiye Klinikleri Tıp Etiği-Hukuku-Tarihi Dergisi, 22/3, 89-97.
• Kettânî, et-Terâtîbü’l-İdâriyye (Hz. Peygamber’in Yönetimi) (C. II). (Çev. Ahmet Özel) Gerçek Hayat Yayınları.
• Kirsch, J. (2002). The Woman Who Laughed at God. London: Penguin Compass Publishing, akt. Çatalkaya, Ş.Ö. (2024). Yahudilik, Hristiyanlık ve İslam’da Kadın. Kitap Dünyası Yayınları.
• Leclerc, L. (1861). La Chirurgie D’abulcasis. J.-B. Baillière.
• Maggioni, G. (2009). Paulus Bagellardus a Flumine and his book 'Libellus de aegritudinibus et remediis infantium', printed in Padua in 1472. Med Secol, 21/3, 1205-1224.
• Magner, L. N. (2005). History of Medicine. (2nd edition). Boca Raton; Taylor&Francis Group.
• Mantri, S. (2008). Holistic Medicine and the Western Medical Tradition. Virtual Mentor.
• McGrew, R. E. (1985). Encyclopedia of Medical History. London: Macmillan Press.
• Meyerhof, M. (1930). The book of treasure, an early Arabic treatise on medicine. Isis, 14/1, 55-76.
• Nasr, S. H. (1989). İslâm ve İlim. (Çev. İ. Kutluer). İnsan Yayınları.
• Newman, B. (1985). Hildegard of Bingen: visions and validation. Church History; 54/2, 163-175.
• Newman, B. (1998). Sister of Wisdom. University of California Press.
• Ostovar, M., Quintern, D., Heydari, M., Mosavat, S. H. & Starr, P. J. (2019). Female genital tract anomalies treatment through surgery in Avicenna’s Canon of Medicine (980-1037 CE). Journal of Research on History of Medicine, 8/2, 115-122.
• Park, K. (2010). Medicine in Society in Medieval Europe 500-1500. Historical Essays: ed. by Andrew Wear, Cambridge University Press.
• Pormann, P. E. (2009). Female patients and practitioners in medieval Islam. Lancet, May 9; 373(9675):1598-9.
• Pormann, P. E. & E. Savage-Smith. (2007). Medieval Islamic Medicine. Georgetown University Press.
• Reiss, H. (2003). Abdominal delivery in the 16th century. Journal of the Royal Society of Medicine, 96/7, 370.
• Rowland, B. (orijinal yazar ve tarih bilinmiyor). Medieval Woman's Guide to Health: the First English Gynecological Handbook: Middle English Text. The Kent State University Press.
• Saini, A. (2016). Physicians of ancient India. Journal of Family Medicine and Primary Care, 5/2, 254-258.
• Sarıçam, İ. & Erşahin, S. (2024). İslam Medeniyeti Tarihi. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Sarton, G. (1931). Introduction to the History of Science. (C. I). Carnegie Institution of Washington.
• Sezgin, F. (2008). İslam’da Bilim ve Teknik. (C. IV). İstanbul Büyükşehi̇r Beledi̇yesi Kültür A.Ş. Yayınları.
• Shorter, E. (1982). A History of Women’s Bodies. Basic Books Publishers.
• Singer, C. J. (1957). A short history of anatomy from the Greeks to Harvey.Dover Publications.
• Siraisi, N. G. (1990). Medieval and Early Renaissance Medicine. Chicago and London: The University of Chicago Press.
• Soranus (1991). Gynecology. (Translated with an introduction by Temkin O with the a assistance of Eastman NJ, Edelstein L, Guttmacher AF). Reprint Softshell Books Edition.
• Spink, M. S. & Lewis, G. L. (1973). On Surgery and Instruments Albucasis a Definitive Edition of the Erabic Text, English Translation and Commentary. The Wellcome Institute of the History of Medicine.
• Taton, R. (1963). Ancient and Medieval Science from the Beginnings to 1450 (La Science antique et médiévale). (Translated by A.J. Pomerans). Thames & Hudson.
• Taylan, N. (1989). Ali̇ B. Rabben Et-taberî. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 2, s. 434-436). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Tbakhi, A. & Amr, S.S. (2007). Arab Muslim physicians and scholars, Abu Bakr Muhammad Ibn Zakariya Al Razi (Rhazes): philosopher, physician, and alchemist. Annals of Saudi Medicine; 27/4, 305- 307.
• Temiztürk, H. (2019). Bir Mistik Rahibe Bingenli Hildegard. Eskiyeni Yayınları.
• Terzioğlu, A. (2014). İbn Sina ve Türk Çocuk Psikiyatrisi, İbn Sinâ Doğumunun Bininci Yılı Armağanı. (Der. A. Sayılı). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• The Editors of Encyclopedia Britannica (3 Nisan 2024). Al-Razi: Persian Physician. Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/biography/al-Razi.
• Topdemir, H. G. (2015). İbn Sinâ ve Bilim. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Ulmann M. (1970), Die Medizin im Islam. Brill.
• Uraler, A. (2012). Şifâ bint Abdullah. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 39, s.138-139). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Yıldız, H. D. (1988). Abbâsîler. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 1, s. 49-56). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Zeydan, C. (2021) İslam Uygarlıkları Tarihi. (C.II). İletişim Yayınları.