Antik Çağlardan Weberyen Bürokrasiye: Bürokratik Rasyonelleşmenin Tarihsel Temelleri

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 6, 180 - 196, 26.12.2025

Fatmanur Aksöz

https://doi.org/10.5281/zenodo.18096505

Öz

Bu çalışma, bürokrasinin tarihsel gelişimini Weber öncesi dönemden başlayarak incelemekte ve modern bürokrasinin ortaya çıkışına zemin hazırlayan sosyo-ekonomik dönüşümleri tarihsel süreklilik içinde ele almaktadır. İlkel topluluklardan itibaren düzen ve istikrar ihtiyacına yanıt olarak ortaya çıkan bürokratik yapılanmalar, Antik Mısır ve Çin’de merkezî otoriteyi güçlendiren bir araç, Roma’da ise hukuk ve idari yapılanmanın kurumsal temeli olmuştur. Orta Çağ’da devlet bürokrasisi zayıflasa da, kilise örgütlenmesi idari sürekliliği sağlamıştır. Feodal düzenin çözülmesi, ulus-devletlerin doğuşu, Fransız İhtilali’nin hukuka dayalı eşitlik anlayışı ve sanayileşme süreciyle bürokrasi yeni bir biçim kazanmıştır. Weber, bu tarihsel birikim üzerine rasyonel-legal temellere dayalı modern bürokrasi modelini geliştirmiştir. Dolayısıyla bürokrasi, yalnızca Weber’e özgü bir kavram değil; tarih boyunca farklı biçimlerde var olmuş, toplumsal ve ekonomik koşullara göre yeniden şekillenmiş bir olgudur. Sonuç olarak çalışma bürokrasiyi kökleri antik çağlara uzanan, sosyo-ekonomik koşullara yanıt veren ve toplumsal düzenin sürekliliğini sağlayan evrimsel bir kurumsallaşma biçimi olarak ele almaktadır.

Anahtar Kelimeler

Bürokrasi , Weberyen Bürokrasi , Rasyonelleşme , Tarihsel Temeller , Sosyo-Ekonomik Dinamikler

From Antiquity to Weberian Bureaucracy: The Historical Foundations of Bureaucratic Rationalization

Öz

This study examines the historical development of bureaucracy beginning from the pre-Weberian period and analyzes, within a framework of historical continuity, the socio-economic transformations that paved the way for the emergence of modern bureaucracy. Since early human communities, bureaucratic structures emerged as a response to the need for order and stability; in Ancient Egypt and China, they served as instruments that strengthened central authority, while in Rome they constituted the institutional foundation of legal and administrative organization. Although state bureaucracy weakened during the Middle Ages, the organizational structure of the Church maintained administrative continuity. With the dissolution of the feudal order, the rise of nation-states, the equality before law introduced by the French Revolution, and the process of industrialization, bureaucracy acquired a new form. Building upon this historical legacy, Weber developed the model of modern bureaucracy grounded in rational-legal principles. Thus, bureaucracy is not a concept unique to Weber; rather, it is a phenomenon that has existed throughout history in various forms and has been reshaped according to social and economic conditions. In conclusion, this study approaches bureaucracy as an evolutionary form of institutionalization whose roots extend back to antiquity, responding to socio-economic conditions and ensuring the continuity of social order.

Anahtar Kelimeler

Bureaucracy , Weberian Bureaucracy , Rationalization , Historical Foundations , Socio-Economic Dynamics

Kaynakça

• Abadan, N. (1959). Bürokrasi. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları.
• Akçakaya, M. (2016). Weber’in bürokrasi kuramının bugünü ve geleceği. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 3(8), 275–295.
• Ataman, G. (2009). İşletme yönetimi: Temel kavramlar ve yeni yaklaşımlar. Türkmen Kitabevi.
• Baransel, A. (1993). Çağdaş yönetim düşüncesinin evrimi. Avcıol Basım Yayın.
• Başaran, İ. (1984). Yönetime giriş. A.Ü. Eğitim Fakültesi Yayınları.
• Bayram, A. K., & Çınar, K. (2007). İktidar ve siyasetin gölgesinde bürokrasi ve demokrasi ilişkisi: İdealler, zorluluklar, gerilimler. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9(1), 11–24.
• Boyalı, H. (2023). Dijitalleşmeyle birlikte kamu bürokrasisinde değişen insan kaynağı anlayışı. Uluslararası Akademik Birikim Dergisi, 6(Özel Sayı), 1–12.
• Budd, L. (2007). Post-bureaucracy and reanimating public governance: A discourse and practice of continuity? International Journal of Public Sector Management, 20(6), 531–547. https://doi.org/10.1108/09513550710772479
• Bullock, J. B., Huang, H., & Kim, K.-C. (2022). Machine intelligence, bureaucracy, and human control. Perspectives on Public Management and Governance, 5(2), 187–196. https://doi.org/10.1093/ppmgov/gvac006
• Çevikbaş, R. (2014). Bürokrasi kuramı ve yönetsel işlevi. Ekonomi ve Yönetim Araştırmaları Dergisi, 3(2), 75–102.
• Dursun, D. (1992). Bürokrasi teorisi ve yönetim. Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi, 37(38), 133–149.
• Ergun, T., & Polatoğlu, A. (1992). Kamu yönetimine giriş. TODAİE Yayınları.
• Eryılmaz, B. (2019). Kamu yönetimi: Düşünceler – yapılar – fonksiyonlar – politikalar (12. bs.). Umuttepe Yayınları.
• Gökçe, O., & Şahin, A. (2002). 21. yüzyılda Türk bürokrasisinin sorunları ve çözüm önerileri. Sosyal Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 2(3), 1–27.
• Heywood, A. (2006). Siyaset (B. B. Özipek, Çev.). Liberte Yayınları. (Orijinal çalışma 1997’de yayımlanmıştır).
• Kanon, M. (2024). Ağ bağlantılı bürokrasi: İşbirlikçi yönetişim bağlamında biçimselleştirmenin yeniden icat edilmesi. Kamu Yönetimi Dergisi, 26(10), 2921–2942. https://doi.org/10.1080/14719037.2023.2298230
• Kocaoğlu, F. (2019). Antik çağda bürokrasi. İçinde N. Öztaş (Ed.), Bürokrasi (ss. 9–23). Nobel Akademik Yayıncılık.
• Mouzelis, N. P. (2003). Organization and bureaucracy: An analysis of modern theories. Routledge.
• Nelson, M. (2003). Bureaucracy. In A. Kuper & J. Kuper (Eds.). The social science encyclopedia. Routledge.
• Öztaş, N. (2014). Yönetim (2. baskı). Otorite Yayınları.
• Öztaş, N. (2019). Weberyen bürokrasi. İçinde N. Öztaş (Ed.). Bürokrasi (ss. 25–44). Nobel Akademik Yayıncılık.
• Pank Yıldırım, Ç. (2024). Türkiye’de bürokrasi ve siyaset ilişkisinin tarihsel değişimi (Yayımlanmamış doktora tezi). Muğla Üniversitesi.
• Pollitt, C. (2009). Bureaucracies remember, post-bureaucratic organizations forget? Public Administration, 87(1), 198–218. https://doi.org/10.1111/j.1467-9299.2008.01738.x
• Robbins, S., & Coulter, M. (2011). Management. Prentice Hall.
• Vogl, T. M., Seidelin, C., Ganesh, B., & Bright, J. (2019). Algorithmic bureaucracy: Managing competence, complexity, and problem solving in the age of artificial intelligence. SSRN. https://doi.org/10.2139/ssrn.3327804
• Weber, M. (2004). Sosyoloji yazıları (T. Parla, Çev.). İletişim Yayınları. (Orijinal çalışma 1996’da yayımlanmıştır.)
• Weber, M. (2012). Ekonomi ve toplum 1 (L. Boyacı, Çev.). Yarın Yayınları.
• Zeybekoğlu, S., & Alkan, Y. S. (2021). Max Weber’in bürokrasi modeli: Bir yeniden okuma denemesi. Journal of Mehmet Akif Ersoy University Economics and Administrative Sciences Faculty, 8(2), 651–681. https://doi.org/10.30798/makuiibf.790081