Paremiological Units in The Divanü Lügati’t-Türk by Mahmud al-Kashgari

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 6 , 235 - 249 , 26.12.2025

Çimnaz Mirzezade

https://doi.org/10.5281/zenodo.18096734

https://izlik.org/JA82HP24KJ

Öz

This study explores the paremiological units in Divanü Lügati’t-Türk, a Turkish-Arabic dictionary compiled by Mahmud al-Kashgari in the 11th century. The work is not only a linguistic reference but also a cultural archive that reveals the moral and philosophical outlook of Turkic societies. Unlike earlier approaches that analyzed proverbs in isolation, this study adopts a holistic perspective, examining them within their textual and semantic context. It highlights the structural and explanatory functions of proverbs in defining Turkish lexemes through Arabic parallels. The paper also addresses the difficulty of categorizing proverbs due to the lack of a universal definition, emphasizing the importance of analyzing both Turkish and Arabic components. This dual-layered approach reveals deeper didactic and intercultural meanings. By reevaluating the role of proverbs in the Divan, the research contributes to a richer understanding of early Turkic linguistic heritage and the cross-cultural nature of medieval lexicography.

Anahtar Kelimeler

Paremiology , Mahmud al-Kashgari , Divanü Lügati’t-Türk , Turkic lexicography , proverbs

Mahmud al-Kaşgari’nin Divanü Lügati’t-Türk Adlı Eserindeki Paremiolojik Birimler

https://izlik.org/JA82HP24KJ

Öz

Bu çalışma, 11. yüzyılda Mahmud al-Kaşgarî tarafından derlenen Türkçe-Arapça sözlük Divanü Lügati’t-Türk’te yer alan paremiolojik birimleri incelemektedir. Bu eser yalnızca bir dilbilimsel kaynak değil, aynı zamanda Türk topluluklarının ahlaki ve felsefi bakış açılarını yansıtan kültürel bir arşivdir. Daha önceki yaklaşımların atasözlerini metinden bağımsız olarak ele almasının aksine, bu çalışma onları metinsel ve anlamsal bağlam içinde bütüncül bir yaklaşımla değerlendirmektedir. Çalışmada atasözlerinin, Türkçe sözcüklerin Arapça karşılıklarıyla açıklanmasındaki yapısal ve açıklayıcı işlevlerine dikkat çekilmektedir. Ayrıca, evrensel bir tanım eksikliği nedeniyle atasözlerinin kategorize edilmesindeki zorluklara da değinilmektedir. Hem Türkçe hem de Arapça unsurların birlikte analiz edilmesinin gerekliliği vurgulanarak bu çift katmanlı yaklaşımın didaktik ve kültürlerarası anlamları açığa çıkardığı belirtilmektedir. Divan’daki atasözlerinin konumunu yeniden değerlendiren bu araştırma, erken dönem Türk dil mirasının ve ortaçağ sözlükçülüğünün kültürlerarası doğasının daha kapsamlı anlaşılmasına katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Paremioloji , Mahmud al-Kaşgarî , Divanü Lügati’t-Türk , Türk sözlükçülüğü , atasözleri

Kaynakça

• Abdurahmanov, A. (2024). The book in captivity for eight and a half centuries. Universal Conference. https://universalconference.us/universalc
• Abramova, Y. (2009). Poslovitsa kak obʺekt issledovaniya: opredelenie, funktsii, aktualʹnostʹ. Naukovі zapiski. Serіya Fіlologіchnі nauki, (81/3), 31–35. (In Russian).
• Asım, N. (1950). Mahmud al-Kashgari ve eserleri üzerine incelemeler. İstanbul Üniversitesi Yayınları.
• Atalay, B. (1939). Divanü lügat-it-Türk (C. I). Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Atalay, B. (1940). Divanü lügat-it-Türk (C. II). Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Atalay, B. (1941). Divanü lügat-it-Türk (C. III). Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Banarlı, N. S. (1987). Resimli Türk edebiyatı tarihi (C. I). Milli Eğitim Basımevi.
• Bayat, A. H. (2006). Mahmud al-Kashgari'nin paremiolojik mirası. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 26(2), 145–160.
• Caferoğlu, A. (1979). Kaşgarlı Mahmud. Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
• Dubrovskaya, O. (n.d.). O nekotorykh otlichitelʹnykh chertakh angliyskoy poslovitsy (v sopostavlenii s russkoy poslovitsey). http://frgf.utmn.ru/last/No5/text9.htm (In Russian).
• Elizade, Z. (1985). Azərbaycan atalar sözlərinin həyatı. Yazıçı.
• Əsgər, R. (2006). Divanü Lüğat-it-Türk (Trans. & Ed., 4 vols.). Ozan.
• Fitrat, A. (1927). Obraztsy drevney tyurkskoy literatury. Fan. (In Russian).
• Kaşgarlı, M. (1990). Divanü Lügat-it-Türk: Tıpkıbasım / Facsimile. Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Kitab Diwan Lughat al-Turk (Vol. 1). Dar al-Khilafa al-ʿAliyya, Matbaa-i Amire. (In Arabic). Mahmud ibn al-Husayn al-Kashghari. (1333/1915). Kitābu Dīvānü Lugāti’t-Turk (R. Kilişli, Ed.). Dar ül-Hilâfetü’l-Âliye, Matbaa-yi Âmire.
• Mahmud, K. (2006). Divanü Lüğat-it-Türk (Trans. & Ed. Ramiz Əsgər, 4 vols.). Ozan.
• Molotova, G. (2017). Corpus concepts on the history and culture (on the example of material from Diwan Lughat al-Turk by Mahmud Kashgari). Uygur Araştırmaları Dergisi, (9), 81-86.
• Tekin, T. (1994). Eski Türk Yazıtları. Türk Dil Kurumu Yayınları. Vəliyev, K. (1986). Sözün sehri. Yazıçı.
• Xəlil, A. (2001). Mahmud Kaşqarlının Türk dillərinin Divanı kitabında ədəbi mətnlər. Səda.
• Xəlil, A. (2001). Mahmud Kaşqarlının Türk dillərinin Divanı kitabında ədəbi mətnlər. Bakı: Səda.
• Xəlilov, P. (1999). Türk xalqlarının və Şərqi slavyanların ədəbiyyatı. I kitab. Maarif.
• Zeynallı, H. (1983). Seçilmiş əsərlər. Yazıçı.