The Historical Foundations of Egg Production and Consumption from the Ottoman Empire to the Present

Öz

The egg, which has a high biological value in terms of protein and minerals, has occupied an important place in the history of gastronomy as an indispensable component of culinary cultures, beyond merely being a nutritious food. In addition, the egg—featured with various meanings and functions in Ottoman medical literature—has an ancient historical background. The history of egg consumption in human societies dates back to approximately 1500 BC, coinciding with the domestication of chickens. In the Turkish culinary tradition, egg consumption is rooted in a long-standing practice extending from Central Asia through the Seljuk and Ottoman periods to modern-day Türkiye. In this context, the functional role of the egg in Turkish cuisine, along with transformations in its production and consumption, has contributed value to both culinary culture and the socioeconomic structure through their cultural and economic implications. Furthermore, eggs provide valuable insights within a historical framework into daily life practices, social dietary habits, and their relationship with changes in culinary technologies. Within this framework, it becomes evident that the egg is not only a food product but also a cultural carrier in gastronomic terms, as well as a significant commodity in Türkiye’s domestic and foreign trade.

Anahtar Kelimeler

• History of egg
• egg consumption
• Ottoman cuisine
• egg production

Osmanlı’dan Günümüze Yumurta Üretimi ve Tüketiminin Tarihsel Temelleri

Öz

Öz Protein ve mineral açısından yüksek biyolojik değere sahip olan yumurta, yalnızca besleyici bir gıda olmanın ötesinde, mutfak kültürlerinin vazgeçilmez bir unsuru olarak gastronomi tarihinde önemli bir yer edinmiştir. Bunun yanı sıra, Osmanlı tıp literatüründe farklı anlam ve işlevlerle yer alan yumurta, kadim bir geçmişe sahiptir. Yumurta tüketiminin insanlık tarihindeki kökeni, evcilleştirilen tavuk türleriyle birlikte yaklaşık M.Ö. 1500’lü yıllara kadar uzanmaktadır. Türk mutfak geleneğinde ise Orta Asya’dan Selçuklu ve Osmanlı dönemlerine, oradan günümüz Türkiye’sine kadar süregelen köklü bir kullanım pratiğine dayanmaktadır. Bu bağlamda, yumurtanın Türk mutfağında üstlendiği işlevsel rol ile üretim ve tüketimindeki dönüşümler, kültürel ve sosyoekonomik yansımalarıyla birlikte hem mutfak kültürüne hem de ekonomik yapıya değer katmıştır. Ayrıca yumurtanın gündelik yaşam pratikleri, toplumsal beslenme alışkanlıkları ve mutfak teknolojilerindeki değişimlerle olan ilişkisi, tarihsel bağlamda önemli veriler sunmaktadır. Bu çerçevede yumurtanın yalnızca bir besin maddesi değil, aynı zamanda gastronomi açısından kültürel bir taşıyıcı olduğu ve Türkiye’nin iç ve dış ticaretinde önemli bir gıda ürünü olarak öne çıktığı anlaşılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Yumurta tarihi
• yumurta tüketimi
• Osmanlı mutfağı
• yumurta üretimi

Kaynakça

1. Akman, M. (2025). Yumurta kabuğunda milyarlık potansiyel: Stratejik sanayi ürünü. İşçi Haber. https://www.iscihaber.net/gundem/yumurta-ka
2. Akşam. (1934, 23 Mart). Sokaklarda arabalarla 30 paraya yumurta satılıyor. Akşam, 1.
3. Akşam. (1948, 19 Şubat). Pasta fiyatları çok yüksek. Akşam, 5.
4. Aydın, R. (2023). Osmanlı’dan Cumhuriyete değişen sofralar ve âdap-ı muâşeret. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 25(4), 1583–1594.
5. Bahtiyar, T., & Olhan, E. (2023). Dünya yumurta ticaretindeki değişimler ve Türkiye’nin dünya yumurta ticaretindeki yeri. Adnan Menderes Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 20(2), 265–274.
6. Bozagcı, E. C. (2019). Yumurta kullanımının Türk mutfak tarihindeki gelişimi ve yumurta temelli gastronomi trendleri [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi, İstanbul Okan Üniversitesi]. YÖK Tez.
7. Cumhuriyet. (1935, 26 Eylül). Yumurtacılarımıza örnek olacak bir teşkilat. Cumhuriyet, 4.
8. Cumhuriyet. (2005, 14 Ekim). Sektörde iflas tehlikesi. Cumhuriyet, 1.

9. Çelebi, Ş., & Karaca, H. (2006). Yumurtanın besin değeri, kolesterol içeriği ve n-3 yağ asitleri bakımından zenginleştirme çalışmaları. Atatürk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 37(2), 257–265.
10. Çelik, Ş. (2015). Tavuk sayısı, yumurta sayısı ve yumurta fiyatı arasındaki nedensellik ilişkisinin incelenmesi. Erciyes Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 31(2), 156–162.
11. Devlet Planlama Teşkilatı. (1963). Kalkınma planı (Birinci Beş Yıl) 1963–1967. Ankara. Türkiye.
12. Devlet Planlama Teşkilatı. (1968). Kalkınma planı (İkinci Beş Yıl) 1968–1972. Ankara. Türkiye.
13. Ekinciler, T., & Yücecan, S. (1974). Yumurtanın beslenmemizdeki yeri ve kullanılması. Beslenme ve Diyet Dergisi, 3(3), 204–217.
14. Göksoy, H. Â., Hâtemi, H., & Sarı, N. (1986). Tıp tarihi araştırmaları (Özel Seri No. 1). İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Yayınları.
15. Gölçek, A. G., & Köktaş, A. M. (2016). Endüstri devrimi ve Osmanlı İmparatorluğu: Askeri fabrikalaşma örneği. Ömer Halisdemir Üniversitesi İİBF Dergisi, 9(4), 95–105.
16. Hacıoğlu, T. (2020). Tavuk yumurtası sektör araştırma raporu. Bandırma Ticaret Odası. https://www.bandirmaticaretodasi.org
17. İbn Sînâ. (2017). El-Kanûn fî’t-tıbb (C. 2). (E. Kâhya, Çev.). Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
18. İzmirlioğlu, A. (2001). Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı: Kanatlı etleri ve yumurta ürünleri sanayii alt komisyon raporu.
19. Işın, P. M. (2018). Avcılıktan gurmeliğe yemeğin kültürel tarihi. Yapı Kredi Yayınları.
20. Kanatlı hayvancılık sektör raporu ve tesis ön fizibilite çalışması. (2018). TR63 Düzey 2 Bölgesi (Hatay, Kahramanmaraş, Osmaniye).
21. Karabağ, H. (2017). Osmanlı’nın tarımsal mirası ve erken Cumhuriyet döneminde kırsal kesimin kalkınmasına yönelik çalışmalar (Bursa örneği). Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 18(32), 225–257.
22. Karahan, A. (2013). Codex Cumanicus’ta hayvan adları. Turkish Studies, 8(1), 1839–1865.
23. Kırkpınar, N. (2024). Türkiye’de zirai eğitimin tarihçesi ve kurumsallaşması (1923–1963). Atatürk Araştırma Merkezi.
24. Koçyiğit, M., & Lokmacı, S. (2024). Osmanlı tıbbında birey ve toplum sağlığı: Günlük yaşam pratiklerinin incelenmesi. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 11(5), 3506–3525.
25. Kütahya Ticaret Borsası. (2025). Yumurta ürünleri raporu 2025. https://www.kutbo.org.tr
26. Milliyet. (1932, 6 Mart). Yumurta ihracatımız neden azaldı. Milliyet, 3.
27. Okkalı, İ. C., & Baytar, İ. (2020). Türk resminde yemek ve sofra betimleri ile Osmanlı mutfağının dönüşümü (1839–1950). Sanat Tarihi Yıllığı, 29, 63–88.
28. Özbek, M. (2020). Beslenme kültürü ve insan. İmge Kitabevi.
29. Sanal, Ş., & Gürler, A. M. (2013). Türk Standartları Enstitüsünün hayvancılık standartları üzerine bir inceleme. Harran Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, 2. 82-86.
30. Sarı, N. (2008). Osmanlı tıbbında besinlerle tedavi ve sağlıklı yaşam. Türk Mutfağı, 137–151.
31. Sarıca, M., & Türkoğlu, M. (2024). Tavukçuluk bilimi: Yetiştirme, besleme, hastalıklar (Elektronik basım).
32. Servet-i Fünun. (1906, 9 Aralık). Senede 225 yumurta yumurtlayan tavuk. Servet-i Fünun. Servetifunûn (Uyanış). (1931, 4 Haziran). Tavukçuluğun terakkisi için. Servetifunûn (Uyanış), 12. Sofra Dergisi. (2005, Kasım). Sayı 23.
33. Sofra Dergisi. (2006, Aralık). Sayı 36.
34. Son Posta. (1931, 6 Aralık). Tavuk ve yumurta. Son Posta, 6.
35. Son Posta. (1935, 13 Mart). Yumurta nasıl içilmeli. Son Posta, 6.
36. Şamlı, H. E., & Okur, A. A. (2016). Tüm yönleriyle yumurta. İstanbul Ticaret Borsası Yayınları.
37. Şekeroğlu, A., & Sarıca, M. (2010). Bir üretim sistemi olarak köy tavukçuluğu. Tavukçuluk Araştırma Dergisi, 9(1), 41–47.
38. Tan. (1936, 10 Mayıs). Yunanistan yumurta istiyor. Tan, 8.
39. T.C. Millî Eğitim Bakanlığı. (2011). Yumurta (811ORK134).
40. Türkiye Cumhuriyeti Resmî Gazete. (1930, 19 Haziran). Ticarette tağşişin men’i ve ihracatın murakabesi ve korunması hakkında kanun (Kanun No. 1705, Resmî Gazete Sayı: 1524). Türkiye Cumhuriyeti.
41. Türkiye Cumhuriyeti Resmî Gazete. (1962, 3 Aralık). Uzun vadeli kalkınma planı (ss. 4–7). Türkiye Cumhuriyeti.
42. Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü. (2023). Kanatlı hayvancılık sektör politika belgesi.
43. Tavernier, J. B. (1984). Topkapı Sarayında yaşam (P. Üstündağ, Çev.). Çağdaş Yayınları. (Orijinal eser yayımlanma tarihi: 1675).
44. TÜİK. (2016). Kümes hayvancılığı üretimi: Ocak 2016. https://data.tuik.gov.tr
45. World Egg Organisation. (2025). Sürdürülebilir bir geleceği güvence altına almak. https://worldeggorganisation.com
46. Yargun, F. E. (2025). Cumhuriyet dönemi İstanbul yeme–içme alışkanlıkları değişimi (1923–1960). Son Çağ Akademi.
47. Yazan, Ö. (2018). 19. yy. sonunda Osmanlı tarım işletmelerinde muhasebe uygulamaları. Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, 9, 280–332.
48. Yerasimos, M. (2011). Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nde yemek kültürü. Kitap Yayınevi.
49. Yerasimos, S. (2002). Sultan sofraları: 15. ve 16. yüzyıl Osmanlı saray mutfağı. Yapı Kredi Yayınları.
50. Yılmaz, A. (2025). Hekim Şirvânî’nin Ya‘kûbiyye’sinde gıdaların sınıflandırılması. Darüşşifa – İslam Tıp Tarihi Araştırmaları Dergisi, 4(1), 26–39.
51. YUM-BİR. (2024). Türkiye’nin yumurta ihracatı (HS0407). https://www.yum-bir.org
52. Yücebaş, F., & Yargun, F. E. (2025). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e içecek kültürü üzerine bir değerlendirme. Euroasia Journal of Social Sciences & Humanities, 12(4), 43–64.
53. Yüceer, M. (2021). Yumurta alternatifleri ve yumurta ikamesi olarak kullanım imkânları. Yumurta Üreticileri Merkez Birliği Dergisi, 56, 8–10.
54. Zafer, A. B. (2016). Fatih Sultan Mehmed Han ve dönemi. Osmangazi Belediyesi Yayınları.