Sosyal Hizmet Disiplininde Alkol ve Madde Bağımlılığı Üzerine AMATEM’lerde Yürütülmüş Lisansüstü Tezlere Yönelik Bir İçerik Analizi

Öz

Bağımlılık ciddi bir halk sağlığı sorunu olup sosyal hizmet disiplininin de çalışma alanı olan multi-disipliner bir konudur. Bu araştırma, Türkiye’de sosyal hizmet lisansüstü programlarında, alkol ve madde bağımlılığı hakkında bu bağımlılıkların tedavisinde en bilinen merkezlerin AMATEM’ler olması nedeniyle bu merkezlerde yürütülmüş tezlerdeki araştırma eğiliminin ve içeriklerinin değerlendirilmesini amaçlamaktadır. Araştırma yöntemi betimsel olup bu kapsamda içerik analizi metoduyla lisansüstü tezler incelenmiştir. Yüksek Öğretim Kurulu’nun tez veri tabanında, “AMATEM”, “Alkol/madde bağımlılığı”, “Alkol bağımlılığı” “Madde bağımlılığı” anahtar kelimeleri üzerinden Ocak 2012-Mart 2024 tarihleri arasında sosyal hizmet disiplinindeki yüksek lisans ve doktora tezlerinin taraması yapılmıştır. Tarama sonucunda 36’sı yüksek lisans tezi ve 6’sı doktora tezi olmak üzere toplamda 42 teze erişim sağlanmıştır. Tezlerde en fazla nitel araştırma desenlerinden fenomenolojik ve ilişkisel tarama deseninin kullanıldığı, veri toplama aracı olarak yarı yapılandırılmış görüşme formunun sık kullanılmış olduğu; veri analiz yöntemlerinden de çoğunlukla betimsel analizin kullanıldığı tespit edilmiştir. Araştırmanın bulgularına göreyse araştırma yöntemlerinden çoğunlukla nitel çalışmaların tercih edildiği; yapılan çalışmalarda “sosyal hizmet”, “madde bağımlılığı”, “bağımlılık”, “madde kullanımı” kavramlarının; örneklem grubu olarak yetişkin madde kullanım bozukluğu olan bireylerin, örnekleme tekniği olarak ise rastgele örneklem tekniğinin daha çok tercih edildiği gözlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• AMATEM
• Alkol/Madde Bağımlılığı
• Lisansüstü Tezler
• İçerik Analizi

A Content Analysis of Postgraduate Theses on Alcohol and Substance Addiction Conducted in AMATEMs in the Discipline of Social Work

Öz

Addiction is a serious public health problem and a multi-disciplinary issue that is also the field of study of social work discipline. This research aims to evaluate the research tendency and content of theses conducted in the postgraduate programmes of social work in Türkiye about alcohol and substance addiction, since AMATEMs are the most well-known centres for the treatment of these addictions. The research method is a descriptive and in this context, postgraduate theses were analysed by content analysis method. In the thesis database of the Council of Higher Education, master's and doctoral theses in the discipline of social work in between the dates January 2012 and March 2024 were searched through the keywords ‘AMATEM’, ‘Alcohol/substance addiction’, ‘Alcohol addiction’, ‘Substance addiction’. As a result of the search, a total of 42 theses were reached, 36 of which were master's theses and 6 of which were doctoral theses. It was determined that phenomenological and relational survey designs, which are among the qualitative research designs, were mostly used in the studies, semi-structured interview form was frequently used as a data collection tool, and descriptive analysis was mostly preferred among data analysis methods. According to the research findings, it was analyzed that qualitative studies were mostly preferred among the research methods; the concepts of ‘social work’, ‘substance addiction’, ‘addiction’, ‘substance use’; adult addicts as the sample group and random sampling technique as the sampling technique were mostly used.

Anahtar Kelimeler

• AMATEM
• Alcohol/Substance Addiction
• Postgraduate Theses
• Content Analysis

Kaynakça

1. Adams, Z. W., Hahn, A. M., McCart, M. R., Chapman, J. E., Sheidow, A. J., Walker, J., de Arellano, M. and Danielson, C. K. (2021). Predictors of substance use in a clinical sample of youth seeking treatment for Trauma-related mental health problems. Addictive Behaviors, 114, 106742. doi:10.1016/j.addbeh.2020.106742.
2. Alkan, Ö. ve Güney, E. (2021). Investigation of factors that affect the frequency of alcohol use of employees in Turkey. Journal of Substance Use, 26(5), 468–467. doi:10.1080/14659891.2020.1846811
3. Aslan, A., Arıcak, O. T. ve Karadaşlı, B. (2019). Relationship between perceived social support and depression in convicts using substance. Journal of Dependence, 20(1), 1–11. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/656533
4. Atadokht, A., Hajloo, N., Karimi, M., and Narimani, M. (2015). The role of family expressed emotion and perceived social support in predicting addiction relapse. International Journal of High Risk Behaviors and Addiction, 4(1), 0-0. doi: 10.5812/ijhrba.21250.
5. Babor, T F, Morisano, D, Noel, J, Robaina, K, Ward, J H and Mitchell, A L. 2017. Infrastructure and Career Opportunities in Addiction Science : The Emergence of an Interdisciplinary Field. In: Babor, T F, Stenius, K, Pates, R, Miovský, M, O’Reilly, J and Candon, P. (eds.). In Publishing Addiction Science: A Guide for the Perplexed, (pp. 9–34). London: Ubiquity Press. https://doi.org/10.5334/bbd.b. License: CC-BY 4.0.
6. Bayrak, B. (2018). Opiyat kullanım bozukluğu olan bireyler ve yakınlarına uygulanan grup danışmanlığının bireylerin remisyon süreleri ve sosyal destek algıları ile birey ve yakınlarının öz yeterlik ve umutsuzluk düzeylerine etkisi (Yayınlanmamış Doktora Tezi). Hacettepe Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
7. Carliner, H., Keyes, K. M., McLaughlin, K. A., Meyers, J. L., Dunn, E. C. ve Martins, S. S. (2016). Childhood trauma and illicit drug use in adolescence: A population-based national comorbidity survey replication-adolescent supplement study. Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 55(8), 701–708. Erişim adresi: https://www.jaacap.org/article/S0890-8567(16)30212-X/abstract
8. Chen, C.-Y., Storr, C. L., ve Anthony, J. C. (2009). Early-onset drug use and risk for drug dependence problems. Addictive Behaviors, 34(3), 319–322. Erişim adresi: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306460308003031

9. Chen, F., Yang, H., Bulut, O., Cui, Y., ve Xin, T. (2019). Examining the relation of personality factors to substance use disorder by explanatory item response modeling of DSM-5 symptoms. PLoS One, 14(6). Erişim adresi: https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0217630
10. Creswell, J. W. (2012). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (4th ed.). Upper Saddle River, NJ: Pearson Education.
11. Ceylan, İ. (2020). Madde bağımlısı bireylerin değişim sürecindeki farkındalık düzeylerine varoluşçu/manevi yaklaşım. Türk Manevi Danışmanlık ve Rehberlik Dergisi, (2), 97-134. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1265608
12. Çakmak, D. (2001). Amatem: Bir bağımlılık tedavi merkezi. Bağımlılık Dergisi, 2(1), 36. Erişim adresi: http://www.sabem.saglik.gov.tr/kaynaklar/2855.pdf
13. Çetin Şeker, B., Dinç, M., Işık, S. ve Ögel, K. (2019). Incidence and characteristics of psychological trauma in alcohol and substance abuse disorder. Addicta: The Turkish Journal on Addictions, 6(2), 315–336. doi: 10.15805/addicta.2019.6.2.0046
14. Çetin, H. (2015). Sosyal adalet, sosyal hizmetler ve bütçe. Toplum ve Sosyal Hizmet, 26(2), 145-157. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/153101
15. Çifci H. K., Kozanhan B. ve Solak İ. (2020). Madde bağımlılığı ile ilgili Türkçe internet sitelerinin okunabilirliğinin değerlendirilmesi. Bağımlılık Dergisi, 21(1), 56-63. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/985887
16. Çiftçi Demirci, A., Erdoğan, A., Yalçın, Ö., Yıldızhan, E., Koyuncu, Z., Eseroğlu, T., Önder, A. ve Evren, C. (2015). Sociodemographic characteristics and drug abuse patterns of adolescents admitted for substance use disorder treatment in Istanbul. The American Journal of Drug and Alcohol Abuse, 41(3), 212–219. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/985887
17. DDK Raporu, (2014). Cumhurbaşkanlığı Devlet Denetleme Kurulu Madde ve Diğer Bağımlılıklar ile Mücadele Kapasitesinin ve Bu Bağlamda Türkiye Yeşilay Cemiyetinin Değerlendirilmesi Araştırma ve İnceleme Raporu. Erişim adresi: https://www.muharrembalci.com/hukukdunyasi/alintilar/370.pdf
18. Demirbaş, H., İlhan, I. O., Yıldırım, F. ve Doğan, Y. B. (2016). Düzenli alkol kullanımı olan üniversite öğrencileri arasında madde kullanımı ile ilişkili psikolojik faktörler. Eğitim ve Bilim, 41(183), 101-109. doi: http://dx.doi.org/10.15390/EB.2016.1370
19. Denzin, N. K. and Lincoln, Y. S. (2017). The Sage handbook of qualitative research (5th ed.). Thousand Oaks, CA: Sage.
20. Dilbaz, N. (2011). Ankara AMATEM penceresinden Türkiye’nin bağımlılık fotoğrafı, SD Sağlık Düşüncesi ve Tıp Kültürü Dergisi, (17), 26-29. Erişim adresi: https://sdplatform.com/ankara-amatem-penceresinden-turkiyenin-bagimlilik-fotografi/
21. Drisko, J. W. ve Maschi, T. (2015). Content analysis: Pocket guides to social work research method. New York: Oxford University Press.
22. Ekinci, S., Kural, H. U. ve Yalçınay, M. (2016). Madde bağımlılığı olan hastalarda öfke düzeyi; bağımlılık profili, depresyon ve anksiyete düzeyi ile ilişkisi. Bağımlılık Dergisi, 17(1), 12–17. Erişim adresi: https://www.researchgate.net/publication/304525772_Madde_Bagimliligi_Olan_Hastalarda_Ofke_Duzeyi_Bagimlilik_Profili_Depresyon_ve_Anksiyete_Duzeyi_ile_Iliskisi
23. Erbay, E. ve Sevin, Ç. (2008). Madde bağımlılarının tedavi sonrası sosyal yaşama uyumları ve sosyal hizmet uygulamaları. Bağımlılık Dergisi, 9(1), 0-0. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/bagimli/archive
24. Filiz, N., ve Polat, S. (2022): The correlation between the addiction profile and general self-efficacy of patients receiving treatment for substance use disorder. Journal of Substance Use, 28(3), 360-366. doi: 10.1080/14659891.2022.2047808.
25. Fraenkel, J. R., Wallen, N. E., ve Hyun, H. H. (2011). How to design and evaluate research in education. New York, NY: McGraw-Hill Humanities/Social Sciences/Languages.
26. Gonzálvez, M. T., Espada, J. P., Guillon-Riquelme, A., Secades, R. ve Orgilés, M. (2016). Association between personality traits and substance use in Spanish adolescents [Asociación entre rasgos de personalidad y consumo de sustancias en adolescentes españoles]. Adicciones, 28(2), 108–115. https://doi.org/10.20882/adicciones.777
27. Gough, D., Oliver, S., ve Thomas, J. (2017). An introduction to systematic reviews. London: SAGE.
28. Guarino, H., Mateu-Gelabert, P., Quinn, K., Sirikantraporn, S., Ruggles, K. V., Syckes, C., Goodbody, E., Jessell, L. ve Friedman, S. R. (2021). Adverse childhood experiences predict early initiation of opioid use behaviors. Frontiers in Sociology, 6, 35. doi: 10.3389/fsoc.2021.620395
29. Güven, M., Özhan, M. B., Kaynak, S. ve Demirbaş, N. K. (2018). Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi ile Journal of Counselling Psychology’deki Araştırma Eğilimleri .Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi, 8(49), 193–208. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/580809
30. Hawke, L. D., Wilkins, L. and Henderson, J. (2020). Early cannabis initiation: Substance use and mental health profiles of service-seeking youth. Journal of Adolescence, 83(1), 112–121. doi: 10.1016/j.adolescence.2020.06.004
31. Heilig, M., MacKillop, J., Martinez, D., Rehm, J., Leggio, L. ve Vanderschuren, L. J. M. J. (2021). Addiction as a brain disease revised: Why it still matters, and the need for consilience. Neuropsychopharmacology, 46(10), 1715–1723. Erişim adresi https://www.nature.com/articles/s41386-020-00950-y
32. Hsieh, H.-F., ve Shannon, S. E. (2005). Three approaches to qualitative content analysis. Qualitative Health Research, 15(9), 1277–1288. https://doi.org/10.1177/1049732305276687
33. IFSW. and IASSW, I. (2014). The International Federation of Social Workers (IFSW) and the International Association of Schools of Social Work (IASSW). Global agenda for social work and social development. First report, 3-16. Erişim adresi https://www.ifsw.org/wp-content/uploads/ifsw-cdn/assets/ifsw_23031-6.pdf
34. Ivanov, I., Parvaz, M. A., Velthorst, E., Shaik, R. B., Sandin, S., Gan, G., Spechler, P., Albaugh, M. D., Chaarani, B., Mackey, S., Banaschewski, T., Bokde, A., Bromberg, U., Büchel, C., Quinlan, E. B., Desrivières, S., Flor, H., Grigis, A., Gowland, P., … Heinz, A. (2021). Substance use initiation, particularly alcohol, in drug-naive adolescents: Possible predictors and consequences from a Large Cohort Naturalistic Study. Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 60, 623–636. https://doi.org/10.1016/j.jaac.2020.08.443
35. Karakaş, S. A. ve Ersöğütçü, F. (2016). Substance addiction and nursing. Journal of Health Sciences and Professions, 3(2), 133–139. doi: 10.17681/hsp.34389
36. Karataşoğlu, S. (2013). Sosyal politika boyutuyla madde bağımlılığı. Türk İdare Dergisi, 476, 321-352. Erişim adresi: http://www.tid.gov.tr/kurumlar/tid.gov.tr/tum-sayilar(2)/2001-2025/2013/Haziran/Yil85_476_ 2013_.pdf
37. Koç, A., ve Tok, H. (2020). Does the relationship between internalized stigmatization, perceived social support and dependence dimensions change by preference substance? Anatolian Journal of Psychiatry, 21, 1–616. doi: 10.5455/apd.91431
38. LeBlanc, K. H., Maidment, N. T. and Ostlund, S. B. (2014). Impact of repeated intravenous cocaine administration on incentive motivation depends on mode of drug delivery. Addiction Biology, 19(6), 965–971. doi: 10.1111/adb.12063
39. Lee-Winn, A. E., Mendelson, T., and Johnson, R. M. (2018). Associations of personality traits with marijuana use in a nationally representative sample of adolescents in the United States. Addictive Behaviors Reports, 8, 51–55. doi: 10.1016/j.abrep.2018.06.005
40. Lopez-Quintero, C., Perez de los Cobos, J., Hasin, D. S., Okuda, M., Wang, S., Grant, B. F. and Blanco, C. (2011). Probability and predictors of transition from first use to dependence on nicotine, alcohol, cannabis, and cocaine: results of the National Epidemiologic Survey on Alcohol and Related Conditions (NESARC). Drug and Alcohol Dependence, 115(1-2), 120–130. https://doi.org/10.1016/j.drugalcdep.2010.11.004
41. Mandavia, A., Robinson, G. G., Bradley, B., Ressler, K. J., and Powers, A. (2016). Exposure to childhood abuse and later substance use: Indirect effects of emotion dysregulation and exposure to trauma. Journal of Traumatic Stress, 29(5), 422–429. https://doi.org/10.1002/jts.22131
42. Masood, S., and Us Sahar, N. (2014). An exploratory research on the role of family in youth's drug addiction. Health Psychology and Behavioral Medicine: An Open Access Journal, 2(1), 820-832. https://doi.org/10.1080/21642850.2014.939088
43. Mathijssen, J. J. P., Rozema, A. D., Hiemstra, M., Jansen, M. W. J. and van Oers, J. A. M. (2021). Stability of and change in substance use risk personality: Gender differences and smoking cigarettes among early adolescents. Addictive behaviors reports, 14, 100360. https://doi.org/10.1016/j.abrep.2021.100360
44. Moustafa, A. A., Parkes, D., Fitzgerald, L., Underhill, D., Garami, J., Levy-Gigi, E., Stramecki, F., Valikhani, A., Frydecka, D., and Misiak, B. (2021). The relationship between childhood trauma, early-life stress, and alcohol and drug use, abuse, and addiction: An integrative review. Current Psychology, 40(2), 579–584. Erişim adresi: https://link.springer.com/article/10.1007/S12144-018-9973-9
45. Muller, R. G. (1986). The role of the medical social worker in a hospital. South African Medical Journal= Suid-afrikaanse Tydskrif vir Geneeskunde, 69(12), 726-726. Erişim adresi: https://link.springer.com/article/10.1007/S12144-018-9973-9
46. Neuendorf, K. A. (2016). The content analysis guidebook. Newbury Park, CA: Sage.
47. Ögel, K., Karadağ, F., Evren, C., ve Gürol, D. T. (2012). Bağımlılık profil indeksi (bapi) uygulama rehberi. Yeniden Yayınları. Erişim adresi: http://www.bapi.info.tr/dosyalar/bapirehber.pdf
48. Pengpid, S., and Peltzer, K. (2019). Early substance use initiation and psychological distress among adolescents in five ASEAN countries: A cross-sectional study. Psychology Research and Behavior Management, 12, 1003–1008. doi: 10.2147/PRBM.S223624
49. Polat G., (2014). Madde bağımlılığı tedavisinde sosyal hizmet mesleği. Okmeydanı Tıp Dergisi, 143-148. doi: 10.5222/otd.supp2.2014.143
50. Poudel, A. and Gautam, S. (2017). Age of onset of substance use and psychosocial problems among individuals with substance use disorders. BMC Psychiatry, 17(1), 1-7. doi: 10.1186/s12888-016-1191-0
51. Pumariega, A. J., Burakgazi, H., Unlu, A., Prajapati, P. and Dalkilic, A. (2014). Substance abuse: Risk factors for Turkish youth. Klinik Psikofarmakoloji Bülteni-Bulletin of Clinical Psychopharmacology, 24(1), 5–14. doi: 10.5455/bcp.20140317061538
52. Rapier, R., McKernan, S., and Stauffer, C. S. (2019). An inverse relationship between perceived social support and substance use frequency in socially stigmatized populations. Addictive Behaviors Reports, 10, 100188. doi:10.1016/j.abrep.2019.100188.
53. Sevin, Ç., ve Erbay, E. (2008). Madde bağımlılarının tedavi sonrası sosyal yaşamdaki sorunları ve sosyal hizmet uygulamalar. Bağımlılık Dergisi, 9(1), 0-0. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/bagimli/archive
54. Sheafor, B. ve Horejsi, C. (2014). Sosyal hizmet uygulaması: Temel teknikler ve ilkeler. Nika Yayınevi.
55. Silverman, D. (2015). Interpreting qualitative data. London: Sage.
56. Singstad, M. T., Wallander, J. L., Lydersen, S., Wichstrøm, L., and Sønnichsen, K. (2020). Perceived social support among adolescents in residential youth care. Child ve Family Social Work, 25(2), 384–393. Erişim adresi: https://hqlo.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12955-021-01676-1
57. Solowij, N., Stephens, R. S., Roffman, R. A., Babor, T., Kadden, R. and Miller, M. (2002). Cognitive functioning of long-term heavy cannabis users seeking treatment. JAMA, 287(9), 1123–1131. doi: 10.1001/jama.287.9.1123
58. Tomanbay, İ. (2015). Eroinden Bonzaiye Madde Bağımlılığı ve Sosyal Çalışma -El Kitabı, SABEV Yayınları.
59. TUBİM. (2018). Türkiye uyuşturucu raporu. Ankara: T.C. İçişleri Bakanlığı Emniyet Genel Müdürlüğü Narkotik Suçlarla Mücadele Daire Başkanlığı. Erişim adresi: https://www.narkotik.pol.tr/kurumlar/narkotik.pol.tr/Duyurular/2018%20TURKIYE%20UYUSTURUCU%20RAPORU.pdf
60. TUBİM (2023)-Türkiye Uyuşturucu ve Uyuşturucu Bağımlılığı İzleme Merkezi. Türkiye Uyuşturucu Raporu 2023. Yayın No: 763. NSB Yayınları:52, Ankara Erişim adresi: https://www.narkotik.pol.tr/kurumlar/narkotik.pol.tr/TUB%C4%B0M/Ulusal%20Yay%C4%B1nlar/2023_TURKIYE_UYUSTURUCU_RAPORU.pdf
61. Tufan, S. (2018, Şubat). Bağımlılığın tanımı, esrar bağımlılığı, belirtileri ve görüşmede temel ilkeler. Okul Psikolojik Danışmanı E-Bülteni, (8), 51-53. Erişim adresi: https://pdr.org.tr/wp-content/uploads/2019/10/Okul-Psikolojik-Danisman%C4%B1-E-Bulteni-8-.pdf#page=53
62. Turhan E., İnandı, T., Özer, C. ve Akoğlu, S. (2009). Substance use, violence and some psychological features in university students. Turkey Journal of Public Health, 9(1), 33–44. doi: 10.20518/tjph.173053
63. Ünübol, H. ve Hızlı Sayar, G. (2022). Substance use and its risk factors in Turkey: A nationally representative sample study. Journal of Ethnicity in Substance Abuse, 21(2), 476–423. doi: 10.1080/15332640.2020.1781731
64. Wagner, F. A. and Anthony, J. C. (2002). From first drug use to drug dependence; developmental periods of risk for dependence upon marijuana, cocaine, and alcohol. Neuropsychopharmacology, Official Publication of the American College of Neuropsychopharmacology, 26(4), 479–488. doi: 10.1016/S0893-133X(01)00367-0
65. Yüksel, B. C. and Mortan Sevi, O. (2022): Substance use-related factors and psychosocial characteristics among Turkish adults with early- and late-onset substance use disorder, Journal of Ethnicity in Substance Abuse, 23(1), 128-149. doi: 10.1080/15332640.2022.2075514
66. Zengin, O. ve Altındağ, Ö. (2016). Bir insan hakları mesleği olarak sosyal hizmet. Toplum ve Sosyal Hizmet, 27(1), 179-190. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/514843