The Role of Social Values in Economic Decisions and Development

Yıl 2025, Cilt: 25 Sayı: 4, 45 - 70, 29.12.2025

Mehmet Karagül , Aykut Sezgin

https://doi.org/10.18037/ausbd.1529800

Öz

This study examines the impact of social values on individuals' economic decisions and the resulting development of countries. Within this framework, it emphasizes that individuals, assumed to be rational by traditional economics, are not necessarily rational. Furthermore, the main focus of this study is that, in addition to the psychological factors underlying behavioral economics, environmental factors, and particularly the social values within which individuals live, influence individual decisions. In measuring the social values discussed in this study, the Islamicity Index (2022) data is considered as an indicator of extrinsic motivations shaping individuals' behavior. Furthermore, to reflect the economic development of countries, the World Bank's GDP figures (2022), which reflect lower-income groups, were included in our analysis. The findings of the comparative correlation analysis conducted between both data sets indicate a strong to moderate positive correlation between the overall and sub-indices and GDP across the countries studied. As a result, it has been concluded that the critical importance of social values, especially those that foster the element of trust, also referred to as social capital, in the economic and social development of countries should not be ignored.

Anahtar Kelimeler

Economic Sosiology , economic philosophy , economic thought , poliytical economy , economy and religion

Toplumsal Değerlerin İktisadi Kararlar ve Gelişme Üzerindeki Rolü

Öz

Bu çalışmada, bireylerin iktisadi kararlarında ve buna bağlı ülkelerin gelişiminde toplumsal değerlerin etkisi incelenmekte, bu çerçevede geleneksel iktisadın rasyonel varsaydığı bireyin, mutlak rasyonel olmadığı üzerinde durulmaktadır. Öte yandan davranışsal iktisadın temellendirdiği psikolojik etmenlerin yanında çevresel faktörlerin, özellikle de içinde yaşadığı toplumsal değerlerin bireysel kararlarda etkili oluşu bu çalışmanın ana konusunu teşkil etmektedir. Çalışmada konu edilen toplumsal değerlerin ölçümünde İslamilik Endeksi (Islamicity Index, 2022) verileri, bireylerin davranışlarını şekillendiren bir dış güdü göstergesi olarak ele alınmıştır. Ayrıca ülkelerin iktisadi gelişmişliğini yansıtması açısından Dünya Bankasının yayımladığı ve alt gelir gruplarını yansıtan GSYİH değerleri (2022), çalışmamızda analize dâhil edilmiştir. Her iki veri grubu arasında yapılan karşılaştırmalı korelasyon analizinde elde edilen bulgular, çalışmaya konu edilen ülkeler itibarıyla genel ve alt endeksler ile GSYİH arasında güçlü-orta dereceli pozitif korelasyona işaret etmektedir. Sonuç itibarıyla ülkelerin iktisadi ve sosyal anlamdaki gelişiminde toplumsal değerlerin bilhassa sosyal sermeye olarak da ifade edilen güven unsurunu besleyen değerlerin kritik öneme sahip olduğunun göz ardı edilmemesi gerektiği kanısına ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

İktisat sosyolojisi , iktisat felsefesi , iktisat ve din , ikisadi düşünceler , politik iktisat

Kaynakça

• Acemoglu, D., & Robinson, J. A. (2012). Why nations fail: The origins of power, prosperity, and poverty. Crown.
• Adaçay, F. R., & İslatince, H. (2009). İktisadi düşünceler tarihi. Ekin Kitabevi.
• Aktan, Ç. (1994). Gerçek liberalizm nedir? Martı Matbaacılık.
• Aktan, C. C. (2010). Monetarizm ve rasyonel beklentiler teorisi. Ekonomi Bilimleri Dergisi, 2(1), 168–187. https://dergipark.org.tr/en/pub/ebd/issue/4855/333395
• Aktan, C. C., & Yavuzaslan, K. (2020). Davranışsal iktisat: Bireylerin iktisadi karar ve tercihlerinde zihinsel, duygusal ve psikolojik faktörlerin analizi. Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, 12(2), 100–120.
• Algan, Y., & Cahuc, P. (2010). Inherited trust and growth. American Economic Review, 100(5), 2060–2092. https://doi.org/10.1257/aer.100.5.2060
• Angner, E., & Loewenstein, G. (2006). Behavioral economics. In Handbook of the philosophy of science (Vol. 5, pp. 1–76).
• Angner, E., & Loewenstein, G. (2007). Behavioral economics. In Handbook of the philosophy of economics (pp. 641–690). https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=957148
• Askari, H. (2019). Islamicity indices: A moral compass for reform and effective institutions. International Journal of Islamic Economics, 1(1), 1–29. https://doi.org/10.32332/ijie.v1i01.1574
• Ay, Ş. (2024). Fizyokrasi doktrini, tartışmalar ve maliye. Journal of Institute of Economic Development and Social Researches, 9(35), 159–169.
• Aydın, M. (2011). Güncel kültürde temel kavramlar. Açılım Kitap.
• Aydın, M. Z. (2010). Okulda değerler eğitimi. Eğitime Bakış: Eğitim, Öğretim ve Bilim Araştırmaları Dergisi, 6(1), 23–45. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1718024
• Ayyıldız, A. B., & Sayılgan, G. (2021). İslamilik endeksleri ile küresel sosyo-ekonomik gelişmişlik endeksleri arasındaki ilişkinin analizi (2015–2018). Maliye Dergisi, (180), 165–190.
• Baloğlu, F. (2000). Rasyonalite ve ekonomik sosyoloji. Sosyoloji Konferansları, (26), 217–226. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/101046
• Barro, R. J., & McCleary, R. M. (2003). Religion and economic growth across countries. American Economic Review, 93(2), 76–82. https://doi.org/10.1257/000282803321946910
• Barut, N. (2019). İktisatta insan faktörüne davranışsal iktisat açısından bakış (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Bilgili, Y. (2020). Karşılaştırmalı iktisat okulları. 4T Yayınevi.
• Bolat, Y. (2016). Sosyal değerleri ve değerler eğitimini anlamak. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, (29), 322–348.
• Boulakia, J. D. (1971). Ibn Khaldûn: A fourteenth-century economist. Journal of Political Economy, 79(5), 1105–1118. https://doi.org/10.1086/259818
• Buğra, A. (1995). İktisatçılar ve insanlar: Bir yöntem çalışması. İletişim Yayınları.
• Camerer, C., Issacharoff, S., Loewenstein, G., O’Donoghue, T., & Rabin, M. (2003). Regulation for conservatives: Behavioral economics and the case for asymmetric paternalism. University of Pennsylvania Law Review, 151(3), 1211–1254. https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=399501
• Çekiç, S. (2016). Davranışsal iktisat bağlamında cinsiyet farkının tüketici tercihlerine etkisi: Bartın örneği (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Bartın Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Çetin, B. I. (2011). İktisadi sistemler bağlamında gelir dağılımı–kredi ekonomisi ilişkisi ve Türkiye (Yayımlanmamış doktora tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Deare, P. (1978). The evolution of economic ideas. Cambridge University Press.
• DellaVigna, S. (2019). Structural behavioral economics. In B. D. Bernheim, S. DellaVigna, & D. Laibson (Eds.), Handbook of behavioral economics (Vol. 2, pp. 613–723). North-Holland.
• Demir, O. (1997). Ekonomide devlet. SPK Yayınları.
• Demir, Ö. (2003). İktisat ve ahlak. Liberte Yayınları.
• Dıraz, S. (2021). Ebeveyn altruizminin tasarruf davranışları üzerindeki etkisi: Davranışsal iktisat perspektifinde bir araştırma (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Erol, S. I. (2012). İktisadi kalkınmada değerlerin rolü (İbn Haldun’un perspektifinden). Çalışma İlişkileri Dergisi, 3(2), 49–65. https://dergipark.org.tr/tr/pub/cider/issue/29526/316939
• Eser, R., & Toigonbaeva, D. (2011). Psikoloji ve iktisadın birleşimi olarak davranışsal iktisat. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İİBF Dergisi, 6(1), 287–321. https://dergipark.org.tr/tr/pub/oguiibf/issue/56488/785439
• Eyster, E., Rabin, M., & Vayanos, D. (2023). A short course in behavioral economics. American Economic Review: Insights, 5(4), 475–494. https://doi.org/10.1257/aeri.20220547
• Fichter, J. (2001). Sosyoloji nedir? Atilla Kitabevi.
• Frantz, R. (2012). Hayek and behavioral economics. In Friedrich Hayek’s behavioral economics in historical perspective (pp. 1–34). Palgrave Macmillan.
• Gierer, A. (2001). Ibn Khaldun on solidarity (asabiyah): Modern science on cooperativeness and empathy—A comparison. Philosophia Naturalis, 91–104.
• Güngör, E. (2000). Ahlak psikolojisi ve sosyal ahlak. Ötüken Yayınları.
• Gorodnichenko, Y., & Roland, G. (2017). Culture, institutions, and the wealth of nations. The Review of Economics and Statistics, 99(3), 402–416. https://doi.org/10.1162/REST_a_00599
• Hussain, M., Shahmoradi, A., & Turk, R. (2016). An overview of Islamic finance. Journal of International Commerce, Economics and Policy, 7(1), Article 1650003. https://doi.org/10.1142/S1793993316500034
• Hökelekli, H. (2010). Modern eğitimde yeni bir paradigma: Değerler eğitimi. Eğitime Bakış: Eğitim, Öğretim ve Bilim Araştırmaları Dergisi, 6(18), 4–10. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1210603
• Işıktaç, Y. (2008). Hukuk sosyolojisi. Filiz Kitabevi.
• Kahneman, D. (2011). Thinking, fast and slow. Farrar, Straus and Giroux.
• Kalberg, S. (1980). Max Weber’s types of rationality: Cornerstones for the analysis of rationalization processes in history. American Journal of Sociology, 85(5), 1145–1179.
• Kamilçelebi, H. (2012). Davranışsal iktisadın neoklasik iktisat fayda teorilerine eleştirisi ve davranışsal iktisatta fayda–mutluluk ilişkisi. Ekonomi Bilimleri Dergisi, 4(2), 55–65. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/56714
• Karaca, Ö. (2017). Davranışsal iktisat çerçevesinde bireylerin tüketim davranış eğilimleri: Kamu çalışanları örneği (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Gaziosmanpaşa Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Karagül, M. (2018). Rasyonel ekonomi ve davranış iktisadından değerler iktisadına. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 5(2), 425–440. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/915897
• Karagül, M. (2020). Toplumsal değerler, din ve iktisadi kalkınma. Ayrıntı Dergisi, 3(36). https://dergiayrinti.com/index.php/ayr/article/view/691
• Karagül, M. (2020). Neo-liberal politikalar ve ekonomik krizler. Uluslararası Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 6(4), 23–38. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1452739
• Kaya, F., & Özçim, H. (2019). Davranışsal iktisat, sınırlı rasyonellik ve İslam iktisadı ilişkisi. Toros Üniversitesi İİBF Sosyal Bilimler Dergisi, 6(11), 1–22.
• Kayapınar, A. (2006). İbn Haldûn’un asabiyet kavramı: Siyaset teorisinde yeni bir açılım. İslâm Araştırmaları Dergisi, (15), 83–114. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2274696
• Kaymakcan, R. (2010). Değer kavramı ve gençlerin dini değerleri. Eğitime Bakış: Eğitim, Öğretim ve Bilim Araştırmaları Dergisi, 6(18), 10–16. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1159718
• Kızılçelik, S., & Erjem, Y. (1994). Açıklamalı sosyoloji terimleri sözlüğü. Atilla Kitabevi.
• Koştaş, M. (1993). Max Weber’de din ve zihniyet. Felsefe Dünyası Dergisi, (3), 30–34.
• Kozak, İ. E. (1984). İbn Haldun’a göre insan–toplum–iktisat. Pınar Yayınları.
• Mullainathan, S., & Thaler, R. H. (2004). Behavioral economics. In International encyclopedia of the social and behavioral sciences. https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=245733
• Nunn, N., & Wantchekon, L. (2011). The slave trade and the origins of mistrust in Africa. American Economic Review, 101(7), 3221–3252. https://doi.org/10.1257/aer.101.7.3221
• Nyborg, K. (2000). Homo economicus and homo politicus: Interpretation and aggregation of environmental values. Journal of Economic Behavior & Organization, 42, 305–322. https://doi.org/10.1016/S0167-2681(00)00091-3
• Orman, S. (2008). İktisadi kalkınma politikaları ve değerler. In İktisadi kalkınma ve değerler (pp. 25–47). Ebru Matbaacılık.
• Öktem, N. (1988). Hukuk felsefesi ve hukuk sosyolojisi. Beta Basım Yayım.
• Persky, J. (1995). The ethology of homo economicus. Journal of Economic Perspectives, 9(2), 221–222. https://doi.org/10.1257/jep.9.2.221
• Ruben, E., & Dumludağ, D. (2015). İktisat ve psikoloji: İktisatta davranışsal yaklaşımlar. İmge Kitabevi.
• Ryan, F. (2003). Values as consequences of transaction: Commentary on reconciling homo economicus and John Dewey’s ethics. Journal of Economic Methodology, 10(2), 245–257. https://doi.org/10.1080/1350178032000071101
• Saltabaş, E. (2019). İktisadi düşünce sisteminde rasyonel insan kavramının evrimi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Sent, E. M. (2004). Behavioral economics: How psychology made its (limited) way back. History of Political Economy, 36(4), 735–760. https://doi.org/10.1215/00182702-36-4-735
• Slattery, M. (2012). Sosyolojide temel fikirler. Sentez Yayıncılık.
• Smith, A. (2006). Milletlerin zenginliği (Çev. M. Bakırcı). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları
• ________________________________________
• Şeniğne, B. (2011). Rasyonalite kavramına deneysel ve davranışsal iktisat bağlamında yeni bir bakış açısı: Nöroiktisat (Yayımlanmamış doktora tezi). Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Tabellini, G. (2010). Culture and institutions: Economic development in the regions of Europe. Journal of Economic Behavior & Organization, 75(3), 310–327. https://doi.org/10.1016/j.jebo.2010.05.008
• Tekin, B. (2016). Beklenen fayda ve beklenti teorileri bağlamında geleneksel finans–davranışsal finans ayrımı. Journal of Accounting, Finance and Auditing Studies, 86–94. https://jafas.org/articles/2016-2-4/5_Davranissal_Finans_FULL_TEXT.pdf
• Thaler, R. H. (2016). Behavioral economics: Past, present, and future. Presidential address, American Economic Association Annual Meeting.
• Thaler, R. H., & Sunstein, R. C. (2009). Nudge: Improving decisions about health, wealth, and happiness. Penguin Books.
• Tomer, J. F. (2007). What is behavioral economics? The Journal of Socio-Economics, 36(3), 463–479.
• Tural, S. K. (1988). Kültürel kimlik üzerine düşünceler. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Rehman, M. Z., Khan, M. N., & Hakan, A. (2022). Does Islamicity affect economic growth? Evidence from OIC high-, middle-, and low-income countries. Hamdard Islamicus, 45(3), 392.
• Üstünel, B. (1988). Ekonominin temelleri. Dünya Aktüel.
• Weber, M. (1958). The Protestant ethic and the spirit of capitalism. Charles Scribner’s Sons.
• Weber, M. (1989). The Protestant ethic and the spirit of capitalism. Unwin Hyman.
• Wilkinson, N. (2008). An introduction to behavioral economics. Palgrave Macmillan.
• Yayla, A. (1992). Liberalizm. Turhan Kitabevi Yayınları.
• Yayla, A. (1993). Özgürlük yolu ve toplumsal yapıda sosyal değerlerin yeri. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 24(1), 209–223. https://dergipark.org.tr/tr/pub/firatsbed/archive
• Yiğit, A. G. (2018). Davranışsal iktisadın anlaşılmasına yönelik bir literatür taraması. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 16(2), 161–190. https://search.trdizin.gov.tr/tr/yayin/detay/305758