II. Abdülhamid’in Sembolik Yeniden İnşası: İslamcı Düşüncede Kırılma ve Süreklilik

Öz

II. Abdülhamid, yalnızca tarihsel değil, aynı zamanda güncel siyasal kutuplaşmaların sembolik düzleminde etkisini sürdüren güçlü bir figürdür. II. Abdülhamid, bir kesim tarafından “Ulu Hakan”, “Cennet Mekân” ve “Evliyaullah” gibi sıfatlarla idealleştirilirken, bir diğer kesim onu “Kızıl Sultan” olarak otoriterliğin sembolü hâline getirmiştir. Bu temsil, erken dönem İslamcı aydınların etkisiyle II. Meşrutiyet öncesine uzanmaktadır. Mehmet Akif, Said Halim Paşa, Manastırlı İsmail Hakkı, Musa Kazım, Babanzade Ahmed Naim ve Said-i Nursi gibi İslamcı aydın ve ulema, II. Abdülhamid’i istibdat rejiminin sembolü olarak nitelendirmişlerdir. Ancak Cumhuriyet Dönemi’nde, özellikle Necip Fazıl Kısakürek’in etkili müdahalesiyle İslamcı ve dindar çevrelerde Abdülhamid’e yönelik bu eleştirel tutum dönüşüme uğramış ve “Ulu Hakan” imajı etrafında yeni bir tarihsel anlatı inşa edilmiştir. Bu anlatı AK Parti döneminde sürdürülmüş ve Abdülhamid dönemi, Cumhuriyet Dönemi’ne alternatif bir altın çağ olarak sembolleştirilmiştir. Bu makale, birincil kaynaklar üzerinden II. Abdülhamid’in sembolik dönüşümünü kırılma ve süreklilikleriyle ortaya koymayı amaçlamaktadır. Çalışmanın sonuçları, erken dönem İslamcı aydın ve ulemanın istibdat kavramsallaştırmasına katkılarından Necip Fazıl’la sembolün yeniden inşa sürecine; Abdülhamid’in evvela karşıt grupların ortak figürü olmaktan çıkarak kutupsal bir simgeye dönüştüğünü ve güncel siyasette Cumhuriyet’e alternatif bir “altın çağın” sembolü olarak yeniden kurgulandığını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• II. Abdülhamid
• Kızıl Sultan
• Ulu Hakan
• Mehmet Akif
• Necip Fazıl Kısakürek

The Symbolic Reconstruction of Abdulhamid II: Fracture and Continuity in Islamic Thought

Öz

Abdulhamid II is a powerful figure who continues to influence not only the historical but also the symbolic plane of current political polarizations. While he is idealized by one segment with adjectives such as “The Great Hakan,” “The Place of Paradise” and “Evliyaullah,” another segment has made him a symbol of authoritarianism as the “Red Sultan.” This representation dates back to the pre-Constitutional Monarchy period with the influence of early Islamist intellectuals. Islamist intellectuals and ulema such as Mehmet Akif, Said Halim Paşa, Manastırlı İsmail Hakkı, Musa Kazım, Babanzade Ahmed Naim and Said-i Nursi described Abdulhamid as the symbol of the despotic regime. However, during the Republican period, especially with the effective intervention of Necip Fazıl Kısakürek, this critical attitude towards Abdulhamid in Islamist-conservative circles transformed. Thus, a new historical narrative was constructed around the image of the “Great Hakan.” This narrative was continued during the AK Party period and Abdulhamid was symbolized as an alternative golden period to the Republican period. This article aims to reveal the symbolic transformation of Abdulhamid with its ruptures and continuities. The results of the study reveal that from the contributions of early Islamist intellectuals and ulemas to the conceptualization of tyranny, in the process of reconstructing the symbol with Necip Fazıl; Abdulhamid first ceased to be a common figure of opposing groups and became a polar symbol, and in current politics, he was re-constructed as the symbol of an alternative “golden age” to the Republic.

Anahtar Kelimeler

• II. Abdülhamid
• Red Sultan
• Great Khan
• Mehmet Akif

Kaynakça

1. Akarlı, E. D. (1976). The problems of external pressures, power struggles, and budgetary deficits in Ottoman politics under Abdülhamid II (1876-1909) origins and solutions [Doktora tezi, Princeton University].
2. Akşener, M. (2022). Erdoğan 'Abdülhamid Toprak Kaybetmedi' Dedi Ama. https://www.youtube.com/watch?v=sxO639U4cUs Erişim Tarihi 14.03.2025
3. Akşin, S. (1980). 100 Soruda Jön Türkler ve İTC (Vol. 49). Gerçek Yayınevi.
4. Akşin, S. (1990). Siyasal tarih, Türkiye tarihi -3 Osmanlı Devleti 1600-1908 (S. Akşin, Ed.). Cem Yayınevi.
5. Alaca, E. (2018). Türkiye’de siyasi iktidarların değişimine bağlı olarak orta öğretim (Lise) tarih ders kitaplarında Osmanlı padişahı imajı: II. Abdülhamit örneği. OPUS International Journal of Society Researches, 8(14), 555-577. DOI: 10.26466/opus.392046
6. Arabacı, C. (2017). Mehmed Âkif Abdülhamit ilişkisi. 80 Yıl Sonra Mehmed Âkif Ersoy Bilgi Şöleni içinde. ss. 159-177.Türkiye Yazarlar Birliği Yayınları.
7. Arabacı, C. (2019). II. Abdülhamid’e İslâmcı muhalefet. İçinde M. Bulut vd. (Ed.), Sultan II. Abdülhamid Dönemi Siyaset-İktisat-Dış Politika-Kültür–Eğitim (pp. 215–241). İZÜ Yayınları.
8. Babanzade A. N. (2018). Arap ihvânımıza bir nasihatımız. (Ed. M. Cüneyt Kaya-İsmail Kara). Babanzâde Ahmet Naim Hayatı-Eserleri-Fikirleri içinde. (ss. 343-345). Zeytinburnu Belediyesi Kültür Yayınları.

9. Balla, B. (2012). Symbolism synesthesia and semiotics multidisciplinary approach. Xlibris Corporation.
10. Bediuzzaman S. N. (2003). İki mekteb-i musibetin şehadetnamesi veya divan-ı harb-i örfi, Envar Neşriyat.
11. Berkes, N. (1973). Türkiye’de çağdaşlaşma. Bilgi Yayınevi.
12. Bostan M. H. (1992). Said Halim Paşa. İrfan Yayıncılık.
13. Bostan, M. H. (2019). Said Halim Paşa ve fikirleri. 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum, 8(22), 53-90.
14. Bozdağ İ. (1975). Abdülhamid’in hatıra defteri belgeler ve resimlerle. Kervan Yayınları.
15. Choudhury, E. (2004). The politics of symbols and the symbolization of 9/11. The American Journal of Islamic Social Sciences, 21(1). 74-96.
16. Çetinsaya, G. (1938). Abdülhamid‟ i anlamak, 19. yy tarihçiliğine bir bakış. Sosyal Bilimleri Yeniden Düşünmek/Yeni Bir Kavrayışa Doğru (Sempozyum Bildirileri), 137-146.
17. Dedektif X Bir, (1959). Ahlakımızı mahvedenler. Büyük Doğu Mecmuası, C.I, Sayı:19. 8- 9.
18. Edelman, M. (1964). The symbolic uses of politics. University of Illinois Press.
19. Edelman, M. (1971). Politics as symbolic action mass arousal and quiescence. Academic Press.
20. El-Menar, (1909). Abdülhamîd’in hal’i ve Hind matbû’âtına karşı müdâfa’a-i muhikka. Sırat-ı Müstakim, 2/43, 241-243
21. Engin, V. (2018). Bir devrin son sultanı II. Abdülhamid. 6. Baskı. Yeditepe Yayınları.
22. Erdoğan, R.T. (2018). Recep Tayyip Erdoğan. Vefatının 100. yılında sultan Abdülhamid’i anlamak. https://www.youtube.com/watch?v=ktlOnCOBwkY Erişim Tarihi: 14.03.2024
23. Ersoy, M. A. (2015). Safahat. Anonim Yayıncılık.
24. Georgeon F. (2006). Sultan Abdülhamid. (Çev. Ali Berktay). Homer Kitabevi
25. Hanioğlu, M. Ş. (1989). Osmanlı İttihad ve Terakki Cemiyeti ve Jön Türklük. Cilt 1. İletişim Yayınları.
26. Hanioğlı, M. Ş. (2022). https://serbestiyet.com/featured/abdulhamid-doneminin-ideal-rejim-haline-getirilmesi-erken-cumhuriyet-rejimi-karsiti-bir-altin-cag-yaratma-gayretinin-urunu-92810/ Erişim Tarihi 22.06.2025
27. İz, M. (1990). Yılların izi, Kitabevi yayını, İstanbul
28. Kara, İ. (1994). İslamcıların siyasi görüşleri, İz Yayıncılık.
29. Kara, İ. (1997). Türkiye'de İslâmcılık düşüncesi 1. Cilt. 3. Baskı. Kitabevi Yayınları.
30. Kara, İ. (2011), Âkif’in aktif din ve ahlak anlayışı. Mehmet Akif Ersoy: istiklal Marşı’nın Kabulünün 90. Ve Akif’in Ölümünün 75. Yılı Anısına içinde. ss.269-288 (Haz.Vahdettin Işık). Kültür ve Turizm Bakanlığı.
31. Kara, İ. (2014). Din ile modernleşme arasında çağdaş Türk düşüncesinin meseleleri. Dergah Yayınları.
32. Karaer, N. (2011). Mehmet Akif ve Sultan II. Abdülhamit. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, (26), 137-144.
33. Karal, E. Z. (1983). Osmanlı Tarihi Birinci Meşrutiyet ve istibdat devirleri (1876- 1907). T.T.K. Yayınları.
34. Karakoç, S. (2014a). Farklar: günlük yazılar I. Diriliş Yayınları.
35. Karakoç, S. (2014b). Yapı taşları ve kaderimizin çağrısı II. Diriliş Yayınları.
36. Karakoç, S. (2015). İslâmın dirilişi, İstanbul, Diriliş Yayınları.
37. Karakoç, S. (2016). Sütun günlük yazılar. II. Diriliş Yayınları.
38. Kaushik, A. (2001). Politics, symbols and political theory rethinking gandhi. Rawat Publications.
39. Kısakürek, N. F. (1977a). Tarih boyunca büyük mazlumlar. Büyük Doğu Yayınları.
40. Kısakürek, N. F. (1977b). Son devrin din mazlumları, 5. Baskı. Büyük Doğu Yayınları
41. Kısakürek, N. F. (2009a). Çile. Büyük Doğu Yayınları.
42. Kısakürek, N. F. (2009b). Rapor 9/10. Büyük Doğu Yayınları.
43. Kısakürek, NF. (2014). Ulu Hakan İkinci Abdülhamid Han. 22. Baskı, Büyük Doğu Yayınları.
44. Kısakürek, N. F. (2015a). İdeolocya örgüsü. Büyük Doğu Yayınları,
45. Kısakürek, N. F. (2015b). Sahte kahramanlar. Büyük Doğu Yayınları.
46. Kuntay, M. C. (1986). Mehmet Âkif. 2. Basım. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
47. Manastırlı İsmail Hakkı. (1908a). “Meva’iz, ders 46”, Sırat-ı Müstakim, 1/1, (27 Ağustos 1908). 7-13.
48. Manastırlı İsmail Hakkı. (1908b). “Meva’iz, ders 47”, Sırat-ı Müstakim, 1/ 6, (1 Ekim 1908). 88-90.
49. Manastırlı İsmail Hakkı. (1908c). “Meva’iz, Ders 49”, Sırat-ı Müstakim, 1/15, 222-223
50. Manastırlı İsmâil Hakkı. (1909).“Câsusluk, Hafiyelik Sıfat-ı La’înesi”, Sırat-ı Müstakim, 2/44. 254-255.
51. Mehmet Akif. (1909). “Safahât-ı Hayâttan: Hürriyet”, Sırat-ı Müstakim, 1/22, 324-325
52. Mehmed Âkif. (1910). Hasbihal: koleraya dair. Sırat-ı Müstakim, V/115, 162-163
53. Moeschberger, S. L. ve De Zalia, R A. P.. (2014). Symbols that bind. symbols that divide: The semiotics of peace and conflict. Ss.1-13. (Ed. Daniel J. Christie). Springer Publishing.
54. Musa Kazım. (1908). Hürriyet-müsavat”, Sırat-ı Müstakim, 1/1, 1-2
55. Nora, P. (2006). Hafıza mekânları. (Çev. Mehmet Emin Özcan). Dost Yayınları.
56. Okay, M. O. (1989). Mehmet Âkif: bir karakter heykelinin anatomisi (Vol. 42). Akcağ.
57. Osmanoğlu, A. (1986). Babam Sultan Abdülhamid-Hatıralarım (3. Baskı). Selçuk Yayınları.
58. Özbudun, S. (1997). Ayinden törene. Ceylan Matbaacılık.
59. Pamuk, Ş. (1994). Osmanlı ekonomisinde bağımlılık ve büyüme 1820-1913. 2. Baskı, Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
60. Bourdieu, P. (1991). Language and Symbolic Power, (Der. John B. Thompson). Polity Press.
61. Prof. Ş.Ü. (1950). İşte bütün sır. Büyük Doğu Mecmuası, 1 (31), 7- 15.
62. Quataert D. (1987). Osmanlı Devleti’nde Avrupa iktisadi yayılımı ve direniş (1881-1908). (çev. Sabri Tekay). Yurt Yayınları.
63. Safi, İ. (2022a). Mehmet Âkif Ersoy ve II. Abdülhamid meselesi-1. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 2(2), 23-58.
64. Safi, İ. (2022b). Mehmet Âkif Ersoy ve II. Abdülhamid meselesi-2. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 3(1), 18-38.
65. Said Halim Paşa. (1998). Buhranlarımız ve son eserleri. (Haz. Ertuğrul Düzdağ). İz Yayıncılık.
66. Said Halim Paşa (2019). Said Halim Paşa külliyâtı. (ed. Vahdettin Işık, ed.). Ketebe Yayınları.
67. Said Nursi. (2004). Münazarat, içinde/ içtimaî dersler. Zehra Yayıncılık.
68. Said-i Nursi. (2013a). Divan-ı harbı örfi/ içtimai dersler. Zehra Yayıncılık.
69. Said-i Nursi, (2013b). Nutuk, içtimai dersler. Zehra Yayıncılık.
70. Sırat-ı Müstakim, 3 Mayıs 1909, Cilt 2/34 (Der. M Ertuğrul Düzdağ).
71. Sırat-ı Müstakim, 1 Temmuz 1909. 2/43. (Der. M Ertuğrul Düzdağ).
72. Sırat-ı Müstakim, 23 Mart 1911. 6/133. (Der. M Ertuğrul Düzdağ).
73. Şehbenderzâde Filibeli Ahmet Hilmi. (1910). İstibdâdın vahşetleri yahut bir fedâinin ölümü 3 perdelik facia. Müşterekü’l Menfaa Osmanlı Şirket-i Matba.
74. Şimşirgil, A. (2023). Abdülhamid Han’a Neden Kızıl Kafir Dedi. https://www.youtube.com/watch?v=fH-y5qatePk Erişim Tarihi: 13.04.2025
75. Tekin, M. (2011). Dönemin İslamcılarının II. Abdülhamid’e bakışı. Birey ve Toplum. 1 (1), 41- 60
76. Thompson, J. (2013). İdeoloji ve modern kültür kitle iletişim çağında eleştirel toplum kuramı (Çev. İ. Çetin.). Dipnot Yayınları.
77. Topçu, N. (2013). Büyük fetih. Dergah Yayınları
78. Tunçay, M. (1900). Siyasal tarih Türkiye tarihi. C4. (Haz. Sina Akşin). Cem Yayınevi.
79. Uğurlu, Ö. A. (2009). II. Abdülhamid’in hatıra defteri: ulu hakan mı kızıl sultan mı. Örgün Yayınevi.
80. Uludağ, S. (2008). Selefilik-Sûfilik ve Âkif. Karakter Âbidesi ve Bir Çığlık Olarak Mehmet Âkif Özel Sayısı içinde, Hece Dergisi, 12. s.133.
81. Yavuz, Y. Ş. (1995). Elmalılı Muhammed Hamdi. DİA, C. XI, İstanbul.
82. Zürcher, E. J. (1999). Modernleşen Türkiye’nin tarihi (Y. S. Gönen, Çev.; 5. Baskı). İletişim Yayınları.